Tag: euskalkiak

Zientziazale, euskarazale: Bonaparte printzea

bonaparte (1) via euskeraenvaldizarbe

Luis Luziano Bonaparte printzea, XIX. mendeko euskaltzale handia (1813-1891)

“De tels hommes sont rares, et il conviendra toujours de les citer comme
exemples. Le prince Bonaparte m’apparaîtra toujours comme un
savant modeste et timide malgré ou peut-être à cause de sa haute
position officielle; comme un travailleur acharné et infatigable,
homme de foi et de conscience; comme un bourru bienfaisant ou plu-
tôt un faux misanthrope, dédaigneux des éloges du vulgaire, génè-
reux aux humbles, accessible aux indépendants, dur aux flatteurs,
aux parasites et aux charlatans de la science.”

(Horrelako gizonak ezohikoak  dira, eta beti komeniko da eredu gisa aipatzea. Bonaparte printzea beti irudituko zait jakintsu apal herabea goi-mailako posizio ofiziala izan arren -edo izateagatik, beharbada-; langile amorratu eta nekaezina, gizon fededun eta kontzientziaduna; ongile zakarra edota, hobeki esateko, gezurrezko misantropoa; arrunten laudorioen erdeinatzailea; eskuzabala umilekin; eskuragarria beregainekin; gogorra losintxari, jantxakur eta zientziako hitz-jario iruzurtiekin.)

                                                              [Julien VINSON (1843-1926), Bonaparte printzeari buruz]

Kasualitateak hala nahi izanda, 1860ko hamarkadan XIX. mendeko bi zientzia gizon handi ibili ziren Euskal Herrian zehar aldi berean euskara ikertzen, nor bere aldetik, antzeko grinak hartuta. Aurreko sarrera batean Paul Broca frantziarra mugitu zuen euskararenganako mirespena aipatu banuen, zer esango orduan ia mende erdi batean zehar -gutxienez- Napoleonen ilobak euskararekin izandako harremanaz? Hizkuntza batekin maitemintzerik badago -askok ez du ukatuko badagoenik-, horixe iruditzen zait hitzik egokiena Bonaparte printzeak sentitu omen zuena aditzera emateko.

grimley circa 1950

St Bartholomew eliza, Grimley herrian, Bonaparteren jaiolekutik oso hurbil

Baina Ingalaterran jaiotako ikerlearen biografiak beste gauza askorengatik erakar dezake: Brocarenean bezala, kuriositateak arlo ezberdin asko jorratzera eramandako adimen izugarria antzeman daiteke honakoan ere; bestalde, Broca legez, natur zientzietatik abiatu eta halako batean giza zientzienganako lilurak (eta bereziki, hizkuntzak ikertzekoak) harrapatutako ikerlaria dugu printzea. Eta euskararekin izan zuen harremanaz landara, erakargarria da Luis Luziano Bonaparte inguratu zuen familia-historia ere. Liluratzekoa ere bada, zientziatik urrun zeuden bidezidorretan galtzeko hainbeste aukera izanda, nola bete ahal izan zuen azkenean horren ikerketa-bide eder eta oparoa.

Luis Luziano Bonaparte Bleschamp 1813an jaio zen Ingalaterrako Worcestershire konterrian. Hainbat urte beranduago berak aukeratu zuen Ingalaterra bizitoki; han munduratzea, ordea, kasualitatea izan zen; baina Napoleon osabak berak eragindako kasualitatea azken batean. Luis Lucianoren aita (Luciano, 1775-1840), Pio VII.aren graziaz Caninoko printze, liskarturik zebilen urte haietan Napoleon anaiarekin. Antza denez, Lucianok ez omen zuen gustuko anaia nagusiaren agintzeko era; eta honek, aldiz, ez zuen begi onez ikusten Alexandrine koinata, Lucianoren bigarren emaztea eta euskararen ikerle izango zenaren ama.

Gurasoak

Bonaparteren gurasoak: Luciano (1775-1840) eta Alexandrine Bleschamp (1778-1855)

Ahaleginak eta bi egin omen zituen enperadoreak anaia bere interes politikoen arabera erabiltzeko: Luciano lehen emazteaz alargundu zenean Carlos IV.aren alaba batekin ezkondu nahi izan zuen, eta antza denez José Bonapartek berak Lucianoren alaba bat Fernando VII.a izango zenarekin esposatzea proposatu zuen; baina uko egin zien beti Caninoko printzeak joko horiei. Arrisku hori saihestu arren, laster etorri zitzaion Lucianoren familiari zeraman abizenaren pisuaren ordaina: 1810ean, ordurako lau seme-alaba zituen bikotea Italiatik iheska abiatu zen Estatu Batuetarantz Pio VII.ak enperadorea eskomekatu ostean; itsasoan bertan ingelesek familia atxilotu eta indarrean izan zuten Ingalaterran hiru bat urtez: horrexegatik jaio zen Louis Lucien haurtxoa Birmingham hiritik kilometro gutxitara. Aitak osabaren gurariei men egin balie, edonola ere, Alexandrinek bere bosgarren semea galduko zuen… eta euskarak XX. mendera arte izan duen ikerlerik handiena.

Atomoa 1839

Bonaparteren 1839ko hitzaldiaren azala

Bi hilabeterekin eskuratutako printze titulua bezala, Ingalaterrako lehen egonaldi hura anekdota hutsa izango zen beretzat heldu bihurtu arte; bi urte zituenean Italiara egin ahal izan zuen berriz familiak eta hantxe hazi zen ordutik aurrera Luigi Luciano haurtxoa, Musignanon lehendabizi (Suitzako muga ondo-ondoan) eta Urbinon ondoren, jesuitekin. Ornitologo entzutetsu bihurtu zen Carlo Luziano anaia zaharrenaren ereduari jarraituz (eta euskalariaren atzetik jaiotako Pierre-Napoleon eta Antoine ikasle kaskar liskarzaleek ez bezala) gaztetandik hasi zen nabarmentzen Ingalaterran jaiotako bonapartetar gaztearen zientzia zaletasuna. Mineralogia eta kimikarantz eraman zuten bere estraineko urratsek. Ustez urrats sendoak, gainera: 1839an, Pisan bildutako zientzialari italiarren aurrean, Esposizione di una nuova nomenclatura esprimente il rapporto atomico izenburuko hitzaldia eman zuen, teoria atomikoak sortarazitako zenbait buruhausteren aurrean Bonapartek berak kimika hobeto bereganatzeko eratu omen zuen nomenklatura proposamena azaltzearren.

Agiria

Printzearen izena daraman 1863ko agiri bat

Sona handi samarreko kimikaria izatera iritsi omen zen Napoleonen iloba; sona handikoa ei zen bere mineral-bilduma ere. Ba ote zuen ordurako Ingalaterran jaiotako gizon hark barneratua hizkuntzak aztertzeko grina? 1840ko hamarkada hasierako lanek behintzat ez dute horrelakorik iradokitzen. Zientzialari italiarrek antolatutako bileretan parte hartu eta kimika inguruko ikerketak argitaratu zituen: 1843an Ricerche chimiche sul veleno della vipera izeneko lana irakurri zuen Luccan zientzialari italiarren bosgarren bileraren karietara. Bide baten amaiera izan zela ematen du; lan hartan deskribatutako pozoina baino are indartsuagoa zen har batek harrapatu izan balu bezala, ordutik aurrera hizkuntzalaritza izan zuen Bonapartek argitaratutako liburu, artikulu eta gainerako idazkietako gai nagusi, eta bere bizitzako azken 45 urteetako xede. Nork edo zerk eraginda, ez dakit.

1847an agertu zen jendaurrean printzearen lehendabiziko hizkuntza-lana. Eta hasiera-hasieratik euskara ere izan zuen aipagai; ez nolanahi gainera. Specimen lexici comparativi omnium linguarum europaearum izeneko 56 orrialdeko liburutto bat eman zuen argitara Florentzian, orrialde adina hitz aukeratu eta 52 hizkuntza ezberdinetan emanez. Euskara jarri zuen gainerako berrogeita hamaiken aurretik. Seniderik gabeko hizkuntza isolatua zelako? Ordurako berak ere susmatzen zuelako zerrenda buruan ezarritako euskara hark eragingo zituela bere handik aurrerako ahaleginik handienak? Nolanahi ere, aukera eginda zegoen. Bonapartek berak zenbait urte beranduago Antoine d’Abbadie lankide minari aitortu bezala:

Hizkuntzen eta nire euskara maitearen ikerketak zeharo betetzen nau. Hara munduan interesatzen zaidan gauza bakarra.

Eskaintza 1862

‘Langue basque eta langues finnoises’ izeneko lana (1862) euskaldunei eskaini zien Bonapartek.

Handik aurrera, beraz, hizkuntzei -eta hizkuntzen artean, euskarari- eman zizkion bere ikerketa-urterik onenak jatorriz euskaldunokin inolako harremanik, ez ardurarik ez erantzukizunik ez zuen XIX. mendeko jakintsu handi hark. Ez italierak, ez ingelesak ez zuten Bonaparterentzat euskarak adinako artikulu eta liburu merezi izan. Eta horien bitartez, XXI. mendera arte guztiz gainditu ahal izan ez den euskalkien argazkia utzi digu, eta orduko euskararen izaerari eta hedadurari buruzko hamaika albiste, urrearen balioa dutenak. Ohi ez bezalako ohorea etxean bertan hainbeste aldiz nahi baino bultzada epelagoa jasotako hizkuntza txikiarentzat. 

Dozenaka artikulu eta liburu eragin zion Worcestershireko jakintsuari euskararekiko lilura horrek, baina denetan ikusgarriena euskalkien mapa bikaina da, 1863ko data daraman arren hamar bat urte beranduagora arte zeharo eguneratu ez omen zena. Auskalo zenbat (eta zenbaten) eskutitz, galdeketa, ibilaldi, neke eta izerdi dauden bilduta gaur ere harrigarria den mapa horretan! Irudia interneteko toki askotan aurki daitekeen arren, ez dut uste sarean zehar hurbiletik aztertzeko moduan inon ere zintzilikatuta dagoenik. Pamiela argitaletxearen eta Nafarroako Gobernuaren baimenaz, Bonaparteren euskalki maparen bertsio digitalizatua txertatu dut sarrera honekin batera, kuriositatea sentitzen dutenen asegarri; azpiko irudian klik eginez aurkituko duzue bidea. Mapan zeharreko bidaia niri bezain gustagarria gertatzea espero dut!

Bonaparteren mapa

 

Sarrera honek I. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

 


Nafarroako ipar-mendebaldeko hizkerei buruzko liburua aurkeztuko du Amaia Apalauzak

Amaia Apalauzak (Iruñea, 1979) azken urteotako lanaren fruitu den tesi-liburua aurkeztuko du bihar eguerdian Euskarabidearen nafarroako-ipar-mendebaldeko-hizkeren-egitura-geol-9788423533305Iruñeko egoitzan (Donibane institutua; Biurdana kalea, 1).

Nafarroako ipar-mendebaleko hizkeren egitura-geolinguistikoa” du izena liburuak eta Imotz, Basaburua, Larraun eta Araitz-Betelu inguruak ditu aztergai; euskara nafarraren eta erdialdekoaren arteko dantzan dabiltzan eskualdeak, euskararen transmisioari dagokionean egoera aniztasun nabarmena bizi dutenak eta orain arte euskal dialektologiak sakonki aztertu gabeak. Bilketa zabala eta sakona egin du Iñaki Caminok zuzendu eta 2011n aurkeztutako tesi honen bidez, Edu Zelaietak 2009an aurkeztutako Baztan-Bidasoako hizkerei buruzkoarekin batera Nafarroako iparraldeko euskararen ezagupenean aurrerapide sendoa ekarriko duena.

Lehendik ere eremu honetako eta inguruko euskarari buruzko hainbat lan argitaratu ditu iruindarrak: 2005ean Malerreka solasean: ahozko tradizioaren bilduma prestatu zuen, Maite Lakarrekin batera. 2007an, aldiz, Araitz-Beteluko ahotsak. Ahozko tradizioaren bilduma aurkeztu zuen Kontxi Arraztiorekin elkarlanean. Bihar aurkeztuko duen lanerako bidean ari zela, aldiz, Imozko euskara izeneko lana eman zuen argitara; ondoren tesian sakondu duen Imotz haraneko euskararen ikuspegia eskaini zuen bertan.

imozko_euskaraaApalauzak bihar aurkeztuko duen liburua Nafarroako Gobernuak eta Euskaltzaindiak sustatutako ‘Mendaur’ bildumaren baitako 10. argitalpena izango da. Bilduma horretan bertan agertu dira azken zazpi urte hauetan Edu Zelaietaren aipatu tesia, Sakana eta Burundari buruz Koldo Zuazok idatzitako liburua, Erronkari eta Ansoko toponimiaz Juan Karlos Lopez-Mugartzak eginiko lana edota Erroibar-Esteribar eta Luzaideko hiztegiak, besteak beste.

Liburua aurkeztearekin batera, Nafarroako Gobernuak eta Euskaltzaindiak aurtengo lankidetza akordioa sinatuko dute.

Erantzunak desaktibatuta daude Nafarroako ipar-mendebaldeko hizkerei buruzko liburua aurkeztuko du Amaia Apalauzak sarreran more...

Lesakako euskaldunak ikusgai Ni euskalduna proiektuan

Nafarroari buruzko laugarren bideoa igo da martxoan Ni euskalduna proiektuaren webgunera. Lesakako adinekoen esanak bildu dituzte honako honetan. Aurretik Mugiro, Goizueta eta Doneztebekoak ere jasota zituzten. Une honetan Euskal Herri osoko 60 herritako euskara eta euskaldunak entzun eta ikus daitezke dagoeneko.

Ni euskalduna Lesaka


Sarean: Nafarroako euskara Ahotsak.com proiektuan

Otsailean aipatu nuen blog honetan bertan www.ahotsak.com proiektua Nafarroako euskaldunen mintzora hurbiltzeko baliabideez aritu nintzenean. Proiektuak 10. urteurrena ospatu berri duen honetan, webguneak Nafarroako euskaldunen hitzak ez ezik euskalkien ezaugarriak ere bereganatzeko ematen duen aukera aipatu nahi dut.

Ahotsak

www.ahotsak.com webgunea

Hasierako orrialdeko euskalkiak aukeran klik eginez gero, Koldo Zuazok XX. mende hondarrean izendatutako sei euskalkiak aurkitu ditzake bisitariak, haien hedadura adieraziz eta sarreratxo batek lagunduta. Nafarroako euskarara hurbildu nahi duenak ekialdeko nafarra, erdialdekoa eta nafarra aukeratu beharko ditu. Euskalki horien guztien ezaugarri nagusiak (fonetikoak, morfologikoak, sintaktikoak, lexikoak) daude laburbilduta, eta horrekin batera euskalki bakoitzari buruzko argitalpenen zerrenda oparoa topa daiteke.

Nafarroako euskararen tasunetara hurbildu nahi duenarentzat edota nafar hizkeren ikuspegi orokorra behar duenarentzat oso baliagarria iruditzen zait ahotsak-ek eskainitako tresna hau.

 


Nafarroako euskal mintzoen egungo mugak (II) Belatetik Bi Aizpera

Otsailean Nafarroako euskal mintzoek Pirinio aldean dituzten mugak irudikatzen ahalegindu nintzen; oraingoan, Belate-Irurtzun ibilbidearen inguruko herriak aipatuko ditut. Egungo euskara nafarraren hego-muturrean dago eremu hori ere eta lekuan lekuko euskararen azken mugak non dauden argitzen saiatuko naiz. Etengabeko higatze-prozesua ez da gaur arte eten hegoaldean Iruñerriarekin muga duten ibarretan eta aspaldiko euskara desagertzear dago Anuen hasi eta Imotzeraino doan ibilbideko hainbat tokitan; horren lekuko, adineko euskaldun zahar bakarra besterik ez duten eskualde honetako hainbat herri. Hamar bat behintzat izan daitezke, nire datuak zuzenak izanez gero.

Otsaileko sarreraren amaieran aipatutako Iragi, Anue haranerako bidean dagoen Esteribarreko azken herria da. Hortik aurrerakoak Iruñeko Merinaldeari dagozkio. Zubiritik Iragiraino heldu eta aurrera segitzen duenak Olaguen egingo du bat Belatetik Iruñera doan errepidearekin. Iparrerantz pittin bat aurrerago, Lantz dago Belatera heldu baino lehen. Mendebalderantz, aldiz, Ultzama eta Odieta daude.

olague2

Olague (Anue)

ANUE:  Belatetik Iruñerako errepide inguruko zazpi herrixkak osatutako harana da.  Pirinio aldetik datorrenarentzat Egozkue da Anuerako sarbidea, baina euskararen egoerak ez du  Iragikoarekin inolako antzik. Gaur ez da Egozkuen jaiotako euskaldun zaharrik gelditzen, sortzez baztandarra izanik herrian 35 bat urte daramatzan gizon bat bizi bada ere. Ez du honek esan nahi euskaldunik ez dagoenik; inguruko herri ugaritan bezala badira hiztun gazteagoak, baina belaunaldi oso bat galdu zuen euskarak -gaur egun 40-75 urte bitartean dabiltzanena, eskuarki- eta zulo horretan behera amildu da sekulako ibarreko euskararen ezagutza, Odietan edota Atetzen gertatu bezala. Hilzorian dago beraz Anueko mintzo zaharra, zazpi herrietatik lautan oraindik arrastoren bat geratzen den arren. Olaguen bada euskaldun zahar anuetar bat bederen: 87 urteko Pedro Etxarri. Hiztun osoa eta argia. Aritzun ere, pertsona bat behintzat herriko euskara emateko gauza da oraindik: Maria Jesus Villanueva. Euskaldun oso bakarra da seguruenik. Leazkuen 97 urteko Martina Loperena euskalduna bizi da egun, nahiz eta adinak oso beheratuta. Etulainen, azkenik, laurogei urteak beteta dituen Faustino Bizkarrondo omen da azken euskaldun zaharra. Egon liteke agian Anueko beste euskaldunen bat, haranean nahiz inguruko herrietan (egotekotan ere ez asko, zorigaitzez!), eta badira, jakina, euskara puxkak gorde dituzten hainbat adineko, gaur egun 70-80 urteen bueltan direnen gurasoak euskaldunak izan zirelako. Baina deigarria da nolako lanak izan ohi dituzten Anueko adinekoek ere beren inguruan gera daitezkeen azken euskaldun hauek identifikatzeko:  duela hainbat hamarkada euskara kaletik desagertu eta azken belaunaldi euskaldunak bere gurasoen hizkuntza isilean, etxean, gorde izanaren seinale. Haranaren hegoaldean, Burutain eta Etsainen, ez dut euskaldun zaharrik ezagutzen. Burutainen, esaterako, ehun urteak beteta hil zen XX. mende hondarrean azken euskal hiztuna izan bide zena, sortzez Etulaingoa.

[Anueri buruzko eguneratzea: hemen]

LANTZ. Anue baino iparrerago egon arren aspaldikoa da Lantzen ere euskararen galera. 1927an jaiotako Julian Beuntza da 2013ko martxoan herriko euskara erabiltzeko gauza den pertsona bakarra. www.ahotsak.com webgunean dago bilduta hondar hiztun honen ekarpena, eskualde osoko beste hainbat hiztunena bezala.

ODIETA. Anue ibarraren hegoaldea, Odietarako atea ere bada; Iruñetik 20 kilometrora baino ez dago ibar hau. Duela zenbait aste, Labrit Multimediak Odietari buruz ekoitzitako DVDa aipatzean, bertako azken euskaldun zaharren nondik norakoa laburbiltzeko aukera izan nuen, Labritekoek beraiek egindako bilaketa lana baliatuz. Bi baino ez dira gaur egun haranaren iparrean, Ultzamako mugatik gertu, bizi diren euskaldun zahar odietarrak: Latasako Martin Elizondo (1922)  eta Gelbentzuko Pedro Oiartzun (1925). Azken urteotan desagertu da Latasan bertan Mariano Ciganda (1910-2010).

Urritzola Galain

Urritzola, Anue eta Odietarekin muga egiten duen Ultzamako herria

ULTZAMA: Latasak eta Gelbentzuk Ultzama hegoaldeko herriekin dute muga. Ultzaman, Anuen eta Odietan ez bezala, badu oraindik indarrik bertako solasak, baina egoera ez da inola ere homogeneoa eta haranaren hegoaldean  galbidean dago guztiz. Odietako errepidean barrena heldu zen nagusiki Iruñerriak zekarren gaztelania, baina horretaz gain Ultzamako bi herri -bidegurutze den Lizaso eta Larraintzar hiriburua- erdararen barreiatzaile goiztiarrak izan ziren. Batean zein bestean ezin da aspaldi honetan bertako mintzoa gorde duen inor topatu (bai ordea bertara ezkondutako beste herrietako ultzamarren bat). Adineko biztanlerik gabe gelditu den Zenotzen ere itzali da haraneko euskara. Inguruko gainerako herrixketan badira Ultzamako euskara garbia gorde duten hiztun gutxi batzuk, horiek aurkitzea gero eta lan nekezagoa delarik: Urritzolan bi euskaldun zaharren aditzea dut, laurogei urte ingurukoak biak; euskara aise erabiltzen entzun dudan Felipe Beuntza da horietako bat. Ohi bezala badira, izan, euskara dakiten urritzolar gehiago, baina ez dira Ultzamakoa artez emateko gauza. Eltson, aldiz, 83 urteko Miguel Oronoz bizi da. Herriko gizonik adintsuena da bera. Ez dakit bertako euskarari eutsi dion eltsotar bakarra den, baina ziurtasun osoz aipa dezakedan bakarra bai. Gorrontz-Olanoko Gorrontz auzunean 80 urteko Pedro Iraizoz bizi da egun. Euskalduna, nahiz eta -sarritan gertatu bezala- solaskide ezagatik eta eredu batua urrun sentitzeagatik euskararako alfertu eta hura gero eta herdoiltzenago doakion.  Herriko azken euskaldun zahartzat jo daiteke. Izan ere, Burlatan bizi da 100 urterekin Pedroren osaba euskaldun gorronztar bat, baina itsu eta gor, eta adinari dagokion pattaltasunaz. Askotxo litzateke beraz Gorrontzeko bi euskaldun zahar oso geratzen direla esatea. Olanon ez da alerik.

Gerendiain, azkenik, Lizaso eta Larraintzar artean dagoen herrixka da. Javier Billabona gerendiaindarra euskaldun zaharra da. Ezin dut besterik aipatu.

[Ultzamari buruzko eguneratzea: hemen]

Beuntza Atetz

Beuntza da Atetzen euskaldun andanatxoa duen herri bakarra

ATETZ: Ultzama, Odieta eta Imotz artean dago ibar koxkor hau, bete-betean Iruñerrikoa den Txulapainen mugakide. Atezko euskararen galera Anuen edo Odietan irudikatu dudana bezain erabatekoa da, neurri batean salbuespen den herri bat dagoelarik: errepide nagusitik 3 kilometrotara dagoen Beuntzak, mendian gora Autza edota Etxaleku euskaldunagoak urruti ez dituenak, beranduagora arte eutsi dio euskarari. 60 urtetik gorako beuntzatarrek gurasoek irakatsitako euskara dakite. 40 bat biztanle dituen herria izanik euskaldun zahar andanatxoa bizi da beraz, hamarren bat-edo behintzat: Tomas Nazabal, Roman Irurita, Migel Eugi, Ignacia Ibarrola… 50 urtetik beherakoren bat tarteko, aipatutako azkenaren semea, esaterako.

Beuntzatik at, haatik, itzaltzear dago Atezko hizkera. Zigandan euskaldun zahar bakarra gelditzen da: Joaquina Baraibar (89 urte), azken bolada honetan franko makaldua. Aroztegin, Odietako mugan, euskarari eutsi dion etxe bat dago: Asinenia izenekoa. Bertako lau anaia-arrebak (Rosa Mari, Amparo, Angelines eta Jose Antonio Elizondo, 55-65 urte ingurukoak) euskaldunak dira. Etxearen euskalduntasunaren zergatia, dena den, gurasoen nondik norakoa izan daiteke hein batean: Labaiengoa zuten ama, eta aita ateztarra luzaroan ibili zen Malerrekan. Dena den, seme-alabak betidanik bizi izan dira Atetzen eta haiek behintzat Atezko euskalduntzat dute euren burua. Jose Antonio ongi samar moldatzen da euskaraz, erabateko erraztasunik gabe. Bere hiru arrebak (Rosa Mari, Amparo eta Angelines) aiseago mintzatzen dira. Berasainen, azkenik, Cristobal Ollok egin omen dezake euskaraz, baina ez agian nahi bezain airoski. Ondoko Muskitzen euskalduntzat dute baina ez horren garbi herrian bertan  Nik ez dut berarekin hitz egiteko aukerarik izan. Gainerako herrietan (Egillor, Erize, Eguaras…) joanak dira azken hiztun zaharrak.

IMOTZ: aipatzen ari naizen eskualde honetan guztian mendebalderago eta bizixeago ibili ohi da oro har euskalkia; Ultzaman Anuen baino indartsuago, eta Imotzen Atetzen baino bizkorrago. Imozko herri guzti-guztietan euskaldun zaharrik badela ziurtatu ahal izan dut; baina apur bat kostata behin baino gehiagotan. Ultzaman bezala, ezin esan herri guztiak egoera berean direnik; hegoalderago egoteak baino gehiago, komunikabide-sareak eragin du beharbada zenbait eremuren erdalduntze goiztiarragoa. Goldaratzen edota Etxalekun euskara sendoago dabilen bitartean, A-15 autobidea eta Donostiarako errepide zaharra bertatik bertara dituzten Urritzan eta Latasan aspaldi sartu zen gaztelania. Latasan Arantzadi izenekoa omen da euskarari eutsi dion etxe bakarra. Urritzan, aldiz, badira 65 urtetik gorako hiztun batzuk (Pello Aldaz eta Paquito Iriarte jaun atseginak, esaterako) baina gero eta gutxiago dira. Eraso da aurrekoekin batera aspaldi erdaldundutako hirugarren herria. Ez da erraza Imozko euskara garbia eman dezakeen erasotarrik topatzea. Litekeena da Cristobal Etxekonea izatea bakarra, azken urteotan euskaldun zahar zenbait hil baitira. Zarrantzen, bestalde, belaunaldien arteko euskararen transmisioa guztiz eten ez dela esan daiteke, era nahasi samarrean izan bada ere: gaur egun ez da bertan Imozko euskara gorde duen adinekorik bizi; bai ordea hiru bederen Ollon, Irurtzunen eta Iruñean. Iruñeko zarranztarrak alabari  irakatsi zion, baina honek, luzaroan herritik kanpo bizi izan denez eta Leitzako seme batekin ezkondu zenez, Imozkoa nahasian baino ez du gorde. Ez dut uste Zarranzko euskararen jarraipen-ahalegina beste inongo etxetan gertatu denik. Ez omen da beraz herriko euskarari dagokionez belaunaldi arteko erabateko amildegirik sortu, baina berezko mintzoen muga-eremuan izanik harritzekoa ez den transmisio zatikakoa baino ez da ziurtatu.

Muskitz

Muskitz (Imotz), bertako euskararen ezagutzaren hego-muturrean dago

Muskitz da, azkenik, Imozko herrietan hegoalderago dagoena, Atetzera eta Itzara begira, eta erdaldundutako herriek ia guztiz inguratua, baina bere txikian euskararen katea bertan eten ez dela esan daiteke, nahiz eta etorkizunean herriko mintzamoldearen jarraipena oso zaila izan. Adinean gora doazen muskiztarrak (gutxi batzuk) euskaldunak dira gehienak, eta ez da ondorengo belaunaldian amildegirik sortu, gazteago diren hainbatek ere eutsi diotelako euskarari. Dena den, Muskizko euskara beste eskualde batzuetatik etorritakoek dutenarekin eta gazteen eredu batuagoekin lehian dago gaur, eta lehia hori irabazteko adinako indarrik ez du, nik uste. Ez da gutxi, nolanahi ere, herriak inguruko guztiek baino euskaldunago iraun izana. Muskitzen bertan aitortzen dute bertako apaizak urterik ilunenetan euskararen sustapenaren alde egindako lanaren garrantzia.

Muskitz dugu azken herri euskalduna Ateztik Irurtzunerako bidean. Errepidea Itzan sartzen da ondoren, Nafarroako lau zendeetako batean, alegia. Antzina Gulia harana osatzen zuten herrixkak dira gaur egun Itzako iparraldea osatzen dutenak. XX. mendearen azken laurdenean desagertu ziren Zia, Aginaga, Gulia edota Larunben bizi izandako azken euskal hiztunak. Ziako Jose Loidi euskalduna, esaterako, 1982an hil zen. Hura bezala Koldo Artolak edota Pedro de Yrizarrek berriemaile hartutako azken itzatarrak 90eko hamarkadan zendu bide ziren; Arakil ibarreko Aizkorben, XXI. mende hasieran hildako ziatar euskaldun baten aditzea zuten, baina ezin izan dut albiste hori herrian bertan ziurtatu. Irurtzun bera ere bertako euskaldun zaharrik gabeko herria da noski aspaldi honetan.

En esta entrada he intentado perfilar el extremo meridional de las hablas del euskera en la zona central de Navarra, como continuación de los límites pirenaicos que traté de fijar a finales de febrero. En la villa de Lanz (1 solo hablante) y los valles de Anué (4) y Odieta (2) la situación del euskera propio de la zona es terminal. Lo mismo cabe decir de Atez, aunque con la excepción de Beunza, al norte de dicho valle, donde la lengua vasca tiene aún una cierta presencia entre las personas de mayor edad. Ulzama presenta una panorama de mayor complejidad pues hay localidades que han conservado el habla del valle notablemente mejor que otras; en todo caso, el extremo meridional está en una situación muy similar a la de Anué y Odieta, y en tres localidades (Lizaso, Larrainzar y Zenotz) el euskera de Ulzama puede darse por desaparecido. También en el valle de Imoz hay claras diferencias entre unos lugares y otros; todos conservan hasta hoy, en mayor o menor medida, su variedad lingüística, si bien en muy escasa medida en Urritza, Latasa o Eraso.

Image and video hosting by TinyPic

 


Sarean: Nafarroako hiztunak entzun (eta ikusteko) baliabideak

Mediateka

mediateka.euskarabidea.es

Interneten garapenak erraztu eta ugaritu egin ditu Nafarroako euskaldunen mintzoak ezagutzeko bideak. Toki askotako solasak entzun daitezke gaur egun (eta hiztunak ikusi ere bai), sareari esker. Hona hemen zenbait aukera:

Nafarroako euskararen mediatekan dago gaur egun Nafarroa Garaiako eta Behereko hizkeren bildumarik handiena. Bideotekak ia 5.000 bideo artxibo ditu jasota; eta horiez gain beste bi mila pasatxo audio-artxibo ere bada fonotekan. Gaur egungoak ez ezik aurreko hamarkadetan jasotakoak ere badaudenez, euskara galdu duten herri batzuetako lekukotasunak badira Mediatekan. Erregistratu eta erabiltzaile bihurtu beharra dago baliabideak osorik ikus-entzuteko; hala nahi ez dutenentzat, artxibo-zatiak besterik ez daude eskura.

Ahotsak

www.ahotsak.com

Ahotsak.com webgunea Deba ibarreko Badihardugu Euskara Elkarteak aspaldi honetan martxan jarritako proiektu aipagarria da. 200dik gora herritako 4000 pasatxo hiztun elkarrizketatu dituzte dagoeneko Euskal Herri osoko ahozko ondarea eta herri hizkerak bildu eta ezagutzera emateko. Une honetan Nafarroako 34 herritako datuak dituzte, audio hutsa batzutan eta bideoa beste zenbaitetan. Zinez interesgarria dira bai proiektua eta bai webgunea.

NiEuskalduna

nieuskalduna.metroo.es

Labrit Multimedia, lehendik ere aipatu dut blog honetan. Iruñako enpresa honek Nafarroako ondare ez-materiala biltzeari ekin dio eta gaur arte kaleratu dituen DVDetan eskualde andana bateko hizkerak daude jasota. Lanen batzuk Youtuben dituzte, eta Ni, Bidasoa izenekoan Baztan-Bidasoa inguruko zenbait hiztun ikusi eta entzun ahal izango dituzue.

Ni euskalduna izeneko proiektua, bestalde, euskararen eremuan zeharreko herrietara joan, adineko jendea bildu, eta beraien bizipenei buruzko bideoak sortu eta ezagutzera ematen ari da. Bizkaian eta Gipuzkoan aritu dira batez ere orain arte, baina Nafarroako hiru herritan izan dira dagoeneko:  Donezteben, Goizuetan eta Mugiron.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko urria
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1
    2345678
    9101112131415
    16171819202122
    23242526272829
    3031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu