Tag: euskararen galera

Lizarra hegoaldeko euskara dela eta

 

Legaria, gaur egun (argazkia: www.lebrelblanco.com).

Sarrera honen abiapuntua, Joseba Lizeaga Rika irakasleak Legariako toponimia gaitzat hartuta sortu duen webgunea (legaria.eus) ezagutzea izan zen; horrek eragin zuen gaur hona ekarritakoa. Lizeagaren bilaketa lana hedatzearekin batera (mila esker hari egindako ahaleginagatik, hemen aipatzen uzteagatik eta sarrera honen edukia hobetzeko egin dizkidan oharrengatik; akatsak nireak besterik ez dira), Lizarra inguruaz aritzeko aukera egokia iruditu zait. Nolanahi ere, Lizarrerriko euskararen iraupenaz edo balizko muga zaharrez gehiago jakin nahi duenarentzat bada sarean adituen ikerlan aski interesgarririk; esate baterako, Josemari Satrustegiren artikulu hau, Andres Iñigoren hau edota (orokorragoa bada ere) Patxi Salaberrik idatzitako beste hau.

Lizarrerriko herri txikia da Legaria, 100 biztanle ingurukoa; ia lau aldiz gehiago ziren XX. mendearen hasieran. Antzin, Mendilibarri, Oko, Etaiu eta Piedramillera ditu mugakide. Lizarra hiriaren hego-mendebalean dago, hamabost bat kilometrotara, merinalde burua eta Araba lotzen dituen errepidetik hurbil eta Ega ibaiaren bazterrean.

Legariako euskararen galeraz eta iraupenaz

Aspaldi itzali zen legariarren berezko euskara, gaurko biztanleen oroimenak gogora ekar dezakeen edozein albiste baino askoz lehenago. Lekukotasun idatzirik eza erabatekoa da gainera: ez dugu ezagutzen Legariako euskaldunek sortutako antzinako testurik. Baina beste hainbat eskualdetan bezala toki-izenek dakarte, neurri batean sikiera, behinolako hizkuntza-egoeraren isla. Legariako toponimo batzuetan bizirik dago oraindik gorpuztu zituen euskararen oihartzuna; eta toponimo horien gaurko itxura duela hiru mendeko iturrietan zutenarekin erkatzean, egungo oihartzun apalago hori ahots ozen eta argi bihurturik datorkigu:

XX. mendearen amaiera XVIII. mendea
LA ARRARTIA (1993) ARRARTEA (1726)    [Arartea, 1554]
LA ZAMIGELA LAZAGIBELA (1713) [Olaçaguibela, 1581]
MURUKUTURRI MOKURUITURRI (1704)
ZALDUKIA ZALDUKIA (1704)      [Calduquia, 1597]
ZARIGUALDIA JAUREGI ALDEA (1713)

Bistakoa da guregana desitxuratuta iritsi diren leku-izen zenbaiten euskal eitea gardenagoa zela antzina; denboran atzerago eta gardenago.

1587ko zerrendaren araberako banaketa. Sortaldean agiriak Kaseda ingurua ‘bascongado’tzat jo zuen arren, orduko dokumentuei esker badakigu erdalduna zela (mapa: http://nabarlur.blogspot.com.es)

Euskalduntzat jo behar dugu beraz XVIII. mendeko Legaria arestiko Arrartea edota Lazagibela horien ondorioz? Bada, ez dut uste hala denik. Eremu batean euskara galdutakoan —beste edozein hizkuntzarekin gertatu ohi denez— ez da unean berean edo urte gutxitan kamustu toponimoen euskal itxura; denbora-tarte luzeagoa behar da, zenbait belaunaldi, hizkuntza atzendu duen gizataldeak hizkuntza horrek utzitako leku-izenen esanahia ere erabat ahatz dezan. Alegia, itxuraldatuta ez dauden XVIII. mendeko bost toponimo ez dira aski argudio sendoa, bestelako daturik gabe, idatziz jaso zituzten urteetan Legariako euskara bizirik zegoela ondorioztatzeko. Are nabarmenago testuinguru osoa azterturik: garai hartan dokumentatu ziren beste gune askoren izenetan erdara dabil batera eta bestera (Baldecalderon, El Carasol, Las Majadas. Mata Ambre, Piezasnuevas, El Portillo, Los Ribazos…). Gehienez ere, euskararen arrastoak garbiak bai, baina nagusi ez direla ikusirik, balizko hizkuntza-galera berri samarra zela eta XVIII. mendea baino askoz ere lehenago gertatu ez zela susma genezake, datu zehatzagoak izan bitartean.

Informazio-iturriak tentuz erabili behar dira beraz, norabide batean zein bestean. Horren erakusgarri da txoko honetan sarritan aipatu dudan dokumentu bat: Gasteizen topatutako Nafarroako herrien zerrenda (1587), gehienak bascongado izenburupean jasota daudenez orduko hizkuntza-egoeraren azterketarako baliagarri dena. Bascongado atal horretatik kanpo daude idazkian bai Legaria, bai Lizarrerri hegoaldeko herri guztiak, Lizarra bera barne (ikus azpiko irudia). Baina zerrenda horri begira XVI. mendearen hondarreko legariarrek euskararik jakingo ez zutela pentsatu aurretik komeni da kontuan hartzea ordu hartako iturri guztietan bascongado hitzak ez zuela euskal hiztuna izendatzen, euskal hiztun hutsa baizik: euskaraz besterik ez zekiena, alegia. Irudiko marra urdinaren iparraldean euskara hizkuntza nagusi eta ia bakarra zela susmaraz diezaguke horrek; ez nahitaez marraz beheiti euskararik ez zegoela. Lizeagak berak aztertu duen 1597ko dokumentu batek, esaterako, ez du euskararen ezagutzari dagokionean alderik adierazten Lokiz mendilerro inguruko bost eskualdeen artean (Lana ibarra, Allin, Ameskoabarrena, Antzin eta Murieta; azken biak 1587ko mugaz bestaldekoak). Argi dago garai hartako gainerako lekukotasun guztiak aztertu behar direla ikuspegi aberats eta orokorragoaren bila.

Marra urdinak 1587ko dokumentuak ‘euskalduntzat’ jotako herrien muga adierazten du. Berdez azpimarratuta daude ‘bascongado’ atalean aipatu zirenak, eta gorriz atal horretatik kanpo agertutakoak.

Horrenbestez, ausartegia litzateke toponimo multzo ttipi bati interesez begiratu eta horren argitan XVIII. mendeko Legaria euskalduna irudikatzea; eta baita idazki bakar bat testuingurutik kanpo baliatu eta XVI. menderako erdaldundutako herria zela uste izatea ere. Ematen du erdibidean topatu behar dela arrazoia.

Topatzeko, ordea, datu guztiak bistaratu beharra dago, eta ezinbestean arakatu behar dira eskura ditugun agiri zahar guztiak iturrietara jota. Bilaketa-lan horretan ari da Joseba Lizeaga, artxibategiak miatuz, emaitzak aipatu webgunean zintzilikatuz, eta Legariako leku-izenei zenbait une historikotan zerien euskaltasuna denon aurrean jarriz.

Orain arte eginiko ikerketa-lanean oinarrituta, Lizeagak uste du 1587ko iturriak irudikatu mugaren euskal aldean zein erdaldunean bazirela elebidunak ere, edota ‘aurkako elebakarrak’ (esan nahi baita, erdaldun elebakarrak eremu bascongadoan eta alderantzizkoak). Alegia, ez zegoela batere malgutasunik gabeko hizkuntza-muga estankorik; egokiagoa dela egoera linguistikoa azkar aldatzen zeneko zonalde batez hitz egitea. Azkar, baina ez bat-batean eta ezein trantsiziorik gabe. Zentzuzko baieztapena ematen du, sarrera honetan zehar agertuko diren lekukotasunen argitan. Nahiz eta bistakoa izan Nafarroa erdialdeko euskal toponimian badela halako mozketa bortitz bat, eta eten horrek argi bereizi ohi dituela euskarari berandura arte eutsi zioten eremuak, eta oso aspalditik erdaldunduak zirenak —Mikel Belaskok erakutsi duenez, Lizarrerriari dagokionean Lana-Arroitz-Oteitza lerroa litzateke euskarazko leku-izen sarrien azken portua—, logikoa litzateke toponimiari esker antzemandako muga linguistiko hori praktikan erabat zurruna ez izatea, hizkuntza ezberdineko giza talde mugakideek nahitaez komunikatu beharra zutelako, besteak beste.

Lizeagaren webgunean sartzeko, egin klik irudian.

Joseba Lizeagaren ustez Leartza, Etaiu, Oko, Legaria bera eta Antzin izan bide ziren luzaroan eskualde hartan euskararen hondar mugak, eta bizilagun erdaldun(ago)ak Los Arcos, Sorlada, Piedramillera, Mendaza eta Acedo. Bi eremuon arteko orekak XVI. mendera arte edo egonkor iraungo zuelakoan dago.

Aldez aurretik aditua ez dela eta horrek dakarzkion mugak aitortuta, 1500etik aurrerako material ugari bildu du Lizeagak webgunean, emaitzarik zaharrenak 1531koak direlarik. Aurkitutako leku-izenak are antzinatasun handiagoko beste zenbaitekin erkatzen saiatu da, eta baita gaur egungoekin ere; aldi berean, biluztutako toponimoak dagokien erliebearekin lotzeko ahalegina egin du. Interpretazio lanari lotu zaio halaber, baina ezeren aurretik dituen mugak zintzotasunez onartuz, esan bezala. Eskertu beharrekoa iruditzen zait jarrera hori. Lizeagaren iritziak eskura daude, nahi duenak onar nahiz diskuti ditzan; baina, horren trukean, ikusgai dago egin duen ekarpena ere.

Legaria euskaradun XVI. mendean

1587ko zerrendak  bascongadotzat jo ez zuen Legariako 1600era bitarteko toponimoen uztak ez du zalantza handirik eragiten: leku-izen euskaldunen nagusitasuna erabatekoa da. Hona hemen Lizeagak bildutako batzuk (beste hainbat irakur ditzake webgunean hala nahi duenak): Arradoy çabala, Veçabala, Mendiferra, Amar ylcaurra, Leçegorrja, Olateguja, Ochateguivarrena, Mendigalbarr, Ahotegujvarrena, Aranvelça (1532); Yluçea, Apariçaygayna (1538); Yribe, Hudategorria, Arartea, Artebelça, Guibela (1554); Lyçarreta, Herbea, Gobarabidea, Hugaldea, Ayzturquieta (1581); Uçarabiribilla, Ucalaca (< eu(n)tze latza?) (1597)…

Legariako jauretxea herriko jauntxoena izan zen antzina (argazkia: www. navarchivo.com).

Aipatzekoa da batzarre hitzaren agerpena ere: estando los vezinos del dicho lugar de legaria juntados en baçarre (1537).

Legariako lekukotasun zuzenagoak eskura izatea oso eskertzekoa litzatekeen arren, ez da neke, leku-izenen euskaltasuna zenbaterainokoa den ikusita, oraindik ere euskarari eusten ari zitzaion inguru bati dagozkiola imajinatzea.

XVII. mendea hastearekin batera, aurreko gizaldian hain nabarmena izan zen euskal toponimoen nagusitasunaren ordez, jokabide nahasiagoa hasi zen islatzen idazkietan. Ordurako erdalduna(goa?) zatekeen eta askoz lehenagotik toponimia erdalduna zuen Mendaza herriko notarioak 1606an idatzi testu batean ausarki ageri dira erdal itxurako toponimo legariarrak euskarazkoekin batera (olaçaguibela, yribia, yguraymendia, erburua, rodigaña, cobra bidea vs junto al palacio, bal de calderon, piezas nuevas, entre los ribazos); baina Mendazan ez, baizik eta Legarian bertan, kontzejuak eraginda sortutako idazki berankorrago batean (1630) ia erabatekoa da ostera ere euskarazkoen nagusitasuna (arçubitoa, çalduquiagoyena, articomendia, erburu,  yguraymendia, olaçaguibela).

Hortik aurrerako iturrietan etenik gabe bihurtu zen sakonagoa gaztelaniaren arrastoa, eta neurri berean apalagoa euskararena. XVIII. menderako, lehen esan legez, gehiengo ziren erromantzez emaniko leku-izenak. Baina ikusi bezala XVII.aren bigarren laurdenean nagusi ez ezik garden ere lekukotu ziren oraindik euskarazkoak; erdal toponimoak tarteka lagun zituztela, denboraren joanean hizkuntza-aldaketa eragin zuen ukipena sendoa bihurtu zela iragarriz, baina euskararen guztizko desagerpena aditzera eman lezakeen toponimo zaharren desitxuraketarik gabe.

Urbiola (argazkia: www.jorgetutor.com).

Pentsa liteke, laburtuz, XVII. mendeak aurrera egin ahala erdararen arrastoa geroago eta sakontzenago ari zela Ega ugaldearen bazterretan; baina, horrekin batera, 1600 inguruko Legaria ez zela euskara galdutako herria, ezta hurrik eman ere.

Leku-izenetatik idazki ofizialetara: Urbiolako eliz agindua

Ez Legaria bakarrik; hego-ekialdean hurbil dagoen Urbiola ere ez. Bertakoa da Lizarrerri hegoaldeko euskarak urte haietan utzitako lekukotasunik nabarmenena. Ezaguna izan arren ez da gaur arte gehiegi hedatu XVII. mendearen atarian, 1600eko urrian, Iguzkitza udalerriko herriska hartan Antonio Zapata gotzainak eman zuen manua:

Urbiolako agindua (1600): “en romance y bascuence explicitamente…”

“Yten que el Vicario que es y fuere los domingos y fiestas de guardar al tiempo del offertorio enseñe solamente dos palabras dela doctrina xtiana y quatro oraciones dela ygl[es]ia en romance y bascuence y explicitam[en]te para que la entiendan y deprendan como son obligados…” 

(Urbiolako kontu-liburua, 97. folioa V, 1600-X-26, abade Luis Sanz zelarik; mila esker José Javier de Antoniori, agiriaren kopia helarazteagatik).

Felipe de Obregon izan zen 1600eko udazkeneko egun hartan gotzainaren partez Lizarrerriko Urbiolaraino joan eta agindua eman zuena. Obregon ez zen hutsaren hurrengo mandataria:  Gotzaitegiko bisitadore nagusia zen, Nafarroako eskualde ugaritan goiti eta beheiti ibilitakoa, eta badakigu Elizaren aginduak betearazterakoan zorroztasun osoz jokatzen zuela; hona, konparazione, zenbait emaztekik jantzitako buru-zapiak zirela eta otsail hartan bertan Lesakan hartutako erabakia:

“por ser figura indecente y scandalosa se manda a las dichas mujeres so pena de excomunion desde aqui a veinte dias de este mes se le quiten cada una a lo menos no entren con ella en la Iglesia y se pongan otra manera de tocados como las demas”

Obregon bezalako bisitari zorrotzak nekez aginduko zuen Urbiolan euskara ere erabil zedila Elizaren zereginetarako beharrezkoa ez izatera. Zarrakaztelun, esaterako, hilabete eskas lehenago, oso bestelako agindua eman zuen:

“(…) enseñe solamente dos palabras de la doctrina cristiana y cuatro oraciones de la iglesia en romance y explicitamente para que la entiendan…” (1600eko irailak 8).

Antonio Zapata y Cisneros 1596 eta 1600 bitartean izan zen Iruñeko gotzain (argazkia: https://es. wikipedia.org).

Zarrakaztelun euskararik behar ez zela bezain argi salatzen dute lekukotasunok Urbiolako egoera oso bestelakoa zela. Iguzkitzako herriskan ezinbestekoa zen nonbait, kristau doktrina eta otoitzak zenbait eliztarri helarazteko. Urbiola ez zen erdalduna 1600ean. Erdaraduna bai seguru asko, hein batean edo bestean, baina erdalduna ez. Izango zen bertan erromantzez molda zitekeenik, hortik erromantzea ere baliatzeko agindua. Baina euskara erabiltzekoa ere eman zen, hizkuntza hura baizik ulertzen ez zutenak baziren seinale; eta ez gutxi, ziurrenik.

Izango al zuen Urbiola inguruko hizkuntza-egoerak inolako antzik ongi asko dokumentatua dagoen beste batekin, urte haietan bertan Zaraitzuko Uskartze inguruan bizi zutenarekin, alegia? Zaraitzu ibarreko Uskartze euskalduna hizkuntza-muga sakon baten ertzean zegoen 1605ean, eta ondoko Ustaizen (hiru kilometro besterik ez baina mugarri horren beste aldean) erdaldun hutsak ziren; horrenbesteraino, non Uskartzeko hainbat biztanlek ezinbestekoa baitzuten nola-halako gaztelania behintzat ezagutzea, auzo erromantzedunekin harremanik izango bazuten. Urbiolatik gertu ere bazirenez aspaldi eta sakon erromantzatutako herriak, euskara zeharo arrotz zuketenak (Los Arcos ingurua gutxienez) baliteke XVII. mendearen hasieran Urbiolan ezagutzen zuten gaztelania, hein batean behintzat, eremu erdaldun hurbil harekiko harreman beharrak berak eragindakoa izatea. Hizkuntza-etena horrenbesterainokoa ote zen baieztatzeko daturik ez dut ezagutzen, baina 1600eko Urbiola euskalduna zela testu idatziek ziurtatzen dute. Eta ez du iduri Legariakoen egoera oso bestelakoa izan zitekeenik.

Erromantzea eta euskara: Lizarra hegoaldeko hizkuntzen paisaia 1600 urte inguruan

Zufia 2011n (irudia: www.panoramio.com).

Urbiolako eliz manuak agerian jarritakoa Legariako toponimiak iradokitakoa indartzera dator: alegia, 1587ko agiriko herri bascongadoen zerrendak ez digula balio ordu hartan Lizarrerrian euskarak zuen hondar muga finkatzeko; euskara ez zen idazki hark ‘euskalduntzat’ jotako herrietara mugatzen. Lizarra inguruari dagokionean behintzat, bazegoen euskararen eta erromantzearen arteko ukipen-eremua dokumentuak iradokitako mugaren inguruan, eta baita muga hartaz haraindi ere, 1600eko lekukotasunak erakutsi digun legez. Ikus ditzagun beste hainbat.

Bascongado izendatu zuten eremuak Lizarra bere baitan bildu ez, baina ia alderik alde inguratzen duenez, badira hiriburua baino pittin bat hegoalderago egonik ere XVI. mende amaierako zerrenda hark zeharo euskalduntzat hartu zituen herriak. Zufia da horietarik bat: aski lekukotasun ezaguna denez gogora ekarri besterik ez dut egingo 1550ean esandako ezkontitzak agertu zirela bertan (nic Diego de Çufia ematen drauçut neure fedea çuri Maria Miguel ez verce emazteric eguiteco…). Zufian bertan bizi ziren bai Maria Miguel bai Diego, hitz horiek elkarri emaniko bi gazteak. Sortalderago, Arandigoien eta Bilatorta ere bascongado esan zioten zonaldearen barruko ertzean zeuden. Lizarrako hego-ekialdean eta merinalde burutik legoa eskasera dagoen Deierriko herria da Arandigoien. XVI. mendearen bukaerako arandigoiendarren euskaltasuna zalantzan jartzerik ez dago: 1581ean gorabeherak izan zituzten, herrian bizi ez zen abadeak ordezko erdalduna utzi zuelako eta biztanle asko ez omen zirelako hura ulertzeko gauza. Hori gertatu zenean herritar gehienak Bilatortara joan ziren aitortzera; urte haietan bertan Lizarrako San Joan parrokian bikario zebilen Martinez lizentziatu bilatortarra euskalduna zen.

Hemeretzi urte beranduago (1600) ika-mika sortu zen berriro ere Arandigoienen Miguel Urra izeneko elizgizon batek bikario-postua eskuratu nahi izan zuenean, lekuko askoren esanetan ezin zelako euskararik gabe ardura hura hartu eta Urrak ez omen zuelako hizkuntza-eskakizuna behar bezala betetzen.

Gorabehera haietan inork ez zuen auzitan jarri Arandigoiengo biztanleak euskaldunak zirenik. Erdaraz ba ote zekiten (eta zenbatek) izan zen aztergai. 1600eko lekukoetako batek oso datu zehatza eman zuen: sakramentuak har zitzaketen 16 biztanleetatik lau baino ez bide ziren aise moldatzen gaztelaniaz.

Hagitz interesgarria da aztertzea Arandigoiengo euskaldunekin komunikatzeko arazoak zituzten elizgizon erdaldun(ago) haien jatorria. Ez ziren urrutikoak: Lizarrakoa bertakoa zen Urra, eta Arellanokoa 1581eko Mendoza batxiler erdalduna. Arellano ere Lizarraren hegoaldean dago, Jurramendiren hego-magalean.

Pello Etxanizek argitara emandako Lizarrako euskarari buruzko liburua.

Hori kontuan hartuta XVI. mendea azkentzean Arellano zeharo erdalduna zela ziurtatzea, ordea, arinkeria handia litzateke: berriro ere, datu bakar bati helduta ondorio orokorrak ateratzea. Arellanotik, oinez, ordubete pasatxo baino ez dago bai Urbiolara, bai Barbarinera ere. Aipatu hiru herriok hirukia sortzen dute Jurramendiren hego-mendebalean. 1600ean euskalduna zen Urbiola, lehen ikusi dugun gisan. Eta Barbarinen ere 1576an euskaraz mintzo zirela erakusten duen lekukotasuna dago, sorginkeriaren inguruko prozesu bati esker: Juana Lopezi alaba gaixotu eta hil zitzaionean, sorgintzat zuen herri bereko Juana Diaz jo zuen amak erruduntzat. Hildako alabaren aurrean negarrez ari zela Lopezek esandako hitzak ezagutzen ditugu, eskribauak, erdalduna agian, apur bat desitxuratuta jasotakoak: ay hene alaba, erraz galdua. Barren-barrenetik ateratako berba haiek euskaraz bota zituen Barbaringo andereak XVI. mendearen azken laurdenean.

Barbarindik sortalderantz bost kilometrora Deikaztelu dago. Ez da erraza zehazten noiz arte eutsi zioten deikazteluarrek euskarari. Gogoratu beharra dago, alde batetik, handik zetorrela 1990eko hamarkadan Pello Etxaniz irakaslearen eskuetara heldutako euskarazko sermoi bat, ustez 1805ekoa. Baina, berriro ere, testuinguru osoa aztertu beharra dago: nik dakidala ez da sermoiaren egiletasuna argitu, are gutxiago horrenbestez egile ezezagun horren jatorria, eta euskarazko dokumentu bat herri batean agertze hutsa ezin da herri horren euskaltasunaren frogatzat jo. Ongi dakigularik puska bat iparralderago, Allin ibarrean, euskararen atzerakada XVIII. mendean hasi zela (are lehenago Arbeitzan) eta XIX. mendean guztiz gauzatu, gaitza da onartzea 1805ean Deikaztelun euskarazko predikuak beharko zituztenik. Badakigu, bestetik, Manuel Garnica deikazteluarrak Itzagaondoa ibar euskalduneko Lizarragan bikario aritu nahi zuelarik (1793) azterketa pasa behar izan zuela zenbaterainoko euskara maila zuen erakusteko, eta honako hau izan zela erabakia: “…se halla en disp(osici)on de desempeñar su ministerio p(ar)a cuando llegue a celebrar…”. Garnica Itzagaondoan zerbitzatzeko gai ikusi zuten, baina Deikazteluko seme batek herri euskaldunean apaiz izendatzearren euskara-azterketa pasa behar izatea, Deikaztelu euskaldun izatearen froga argia baino gehiago, Garnicaren jatorriak euskarari zegokionean eragindako zalantzaren seinale dateke; eta baliteke ilundutako hitzek une horretan euskara ikasten ari zelarik betebeharrari ekiteko unerako prest egongo zenaren egoera islatzea. Bi lekukotasun horietan, laburbilduz, nik ez dut XVIII. mendearen amaierako Deikaztelu euskaradun jotzeko moduko froga sendorik ikusten; baina ez da zalantza handirik, orain arte erakutsitako testigantzen arabera, Barbarin edo Urbiolan bezalatsu biziko zela euskara han ere bi mende lehenago.

Arintzano, gaur egun. Aberingo baserria zen XIX. mendean eta 20 biztanle zituen.

Fernando Maiora nekaezinak Deikazteluko euskararen bizitasunaren lekuko gisa aipatu zuen labur-labur XVI. mendearen erdialdeko prozesu bat 2015eko Léxico autóctono histórico de Navarra liburuan (50. or.). Deikaztelukoa ez dakit, baina prozesu horretan iparralderago dauden Aberin herriari eta gaur upategi den Arintzano jaurerriari buruzko albiste interesgarria dago, gaur arte xehetasunak emanez hedatu ez dena. 1556an Aberingo Pedro Aldui preso zegoen eta hark eginiko krimenari buruzko ikerketa hasi zuten. Deikaztelun elkarrizketatutako lekukoetako bat Arintzanon zaindari zebilen Johannes Orcaiz (=Orzaitz) izan zen, 35 bat urteko gizasemea. Hona hemen Orzaitzen deklarazioaren pasarte bat (Nafarroako Artxibo Orokorra, 210772 prozesua, 282-283. or.):

“…estaba el dicho Pedro de Alduy acusado arrimado a una pared (…) como escondido y teniendo su lança tendida en la una mano y como le vieron alli entraron (…) y este testigo arremetio del con su lança, y el dicho Alduy se le puso en defension con la suya y hablando algo que este testigo no conprendio en Romançe…”

Horrenbestez Aberingo Alduik bazekien gaztelaniaz behintzat, baina Arintzanoko zaindariak ez. Prozesuan bai Aldui eta bai Orzaitz bezino izendatu zituzten, ez zutelarik adierazi bizi ziren herrietan bertan jaioak ziren ala ez; baina, edonola ere, badirudi Arintzanoko zaindari izateko ez zela erromantzerik behar XVI. mendean.

Urbiolako eta Barbaringo albisteek Jurramendi hegoaldeko euskararen oihartzuna dakarkiguten bezala, Arintzanoko lekukotasuna euskara mendiaren sortaldeko hegian ere duela lau mende eskas indarrean zela ari zaigu iradokitzen.

Oteitzako San Miguel eliza (argazkia: turismotierraestella.com)

Jurramendi ekialdean hau ere, baina Ega ibaiaz haratago, Oteitza dago. Hegoaldean Allo du, are sortalderago Mendigorria eta Larraga, euskarazko toponimiaz den bezainbatean orain arte aipatutako herriak baino oihartzun apalagokoak hirurak; beharbada aipagai dudan garaian euskararen bizitasunaren muga izan zen Oteitza. Euskara sasoiko zebilela dirudi edonola ere, nahiz eta hizkuntza bakarra ez izan. 1539an, ostatuan zerbitzari zebilen Catelina izeneko neska gaztearengana jo zuen Lizarrako Miguel Roldanek eta gizon bat lurrean erorita ikusi zuela jakinarazi zion; biak harengana joan, eta Catelinak —lurrean zena ezaguna izaki nonbait— ‘Joanot’ esan zion eta baita euskaraz galdegin ere ea zer gertatu zitzaion. Hizkuntza berean erantzun bide zion hil aurretik delako Joanot hark. Roldanek gertakaria nola azaldu zuen irakurrita, pentsa liteke lizarrarrak ere ulertu zuela Oteitzako neskatoak eta Joanotek elkarri esan ziotena.

70 urte beranduago (1609) bizirik zirauen euskarak Oteitzan, denek ez zekiten arren, eta herriko batzarretan bai euskara, bai erromantzea zerabiltzatela iduri du. 34 urteko Pedro Garcia de Sardoy herrian bizi zen, eta ez zen euskaraz aise moldatzen. Horregatik, ongi ulertzen ari omen zen batzarraren erdian Miguel Urbiolak hitza hartu eta argudioak euskaraz ematen hasi zenean, por decirlas en vascuence y este no saber la lengua muy bien, haria galtzen hasi zen Garcia de Sardoy. Gauza bera gertatu zitzaion ondoren Berlandino Urbiola izeneko beste herritar batek ere euskara baliatu zuelarik Miguel Urbiolari kontra egiteko. Beste hitz batzuk ulertu zituen ordea, eta hitzez hitz zituen gogoan: Miguelen seme Bertol Urbiolak aita defendatzeko esanikoak. Erromantzez esango zituen nonbait. Ematen du ika-mika hartan hizkuntza bat zein bestea gora eta behera ibili zituztela. Eta zuzena bada interpretatzea Bertol semeak erromantzea baliatu zuela euskaraz aritutako Miguel aitaren alde, ez da ezinezkoa hori belaunaldi gazteetan erdara gero eta gehiago indartzen hasi izanaren seinale izatea.

Labeaga 2004an (argazkia: www.euskomedia.org).

Jurramendiren sortaldeko hegian ez, baizik eta ipar-mendebalean, berriro ere Legariarantz hurbilduz, Iguzkitza udalerriko Labeaga herriska dago. Hantxe, XVI. mendearen hondarrean, beste leku askotan bezalako prozesua eragin zuen liskarra sortu zen, elizako eserleku jakin bat nori egokituko. Maiorak aipatu zuen estrainekoz Léxico autóctono histórico de Navarra liburuan (101. or.) hemen xehetasun gehiago emanez azaltzera noan prozesu hau. 1588ko egun batez Labeagako Martin Charles de Dallo elizan eserita zegoela herri bereko Joan de Dallo hurbildu zitzaion, tiraka eta bultzaka, han esertzeko eskubiderik ez zuela eta ez zuela. Istiluaren erdian Domingo de Oses agertu zen, Labeagako biztanlea hura ere, eta euskaraz hasi zitzaion Martin de Dallori handik altxatzeko esanez. Lekukoetako bat Martin de Lana izan zen; Labeagan bizi zen, aurreko guztiak bezala, eta 35 bat urte zituen. Dena ikusi zuen, baina ez omen zen Osesek esandakoa ulertzeko gauza izan (Nafarroako Artxibo Orokorra, 199462 prozesua, 9. or.):

“…ansi el tercero dia de pascoa de nabidad proximo pasado a lo que quisieran entrar en misa popular llego este testigo a la iglesia y bio que abia alboroto y fue alla y bio que Joan de Dallo acusado trababa del braço a Martin de Dallo quexante y le daba empentones y con mucha colera y alteracion le tiraba del braço y le dezia lebantaos de ay y el quexante le dezia que no se lebantaria quel estaba en su asiento y el otro siempre darle enpentones y con mucha colera le dixo el dicho acusado al quexante que era un villano sacre y que se abia de levantar (…) y este testigo y el vicario del dicho lugar y otro de Amescoa que ay se allo y otros andaban despartiendolos (…) llego Domingo de Oses y ablo ciertas palabras (…) con el dicho quexante y las ablo en bascuence y este testigo no sabe vascuence y no sabe lo que le dixo mas de que lebanto el braço y cerrado el puño…”

Etaiu, 1597: “…por estar hablando en romance y no saberlo este testigo…” (argazkia: www.etayo.es).

Labeagako bikario Diego de Basurtok, aldiz, ongi ulertu zuen dena, Osesen hitzak barne:

“…llego ay Domyngo de Oses y tanbien con mucha colera le dixo al quexante lebantaos de ay que mejor es que bos y lebanto el braço el puño cerrado aziendo muestra de quererle dar al dicho quexante…”

[Bide batez, nago ez ote den letra lodian markatu dudan horretan eskribauaren beraren euskara agertzen ari, erdarazko testuan barrena]

Itxura bereko deklarazioa egin zuen, Osesek esaniko hitzak adieraziz, Eulateko jauregiko jauna zen Joan Albarezek ere. Labeagako Domingo Elizaldek, aldiz, ez zuen Oses aipatu.

Izendatu ditudan zazpi gizasemeen egoera laburbilduz, badirudi Oses, Martin de Dallo, Albarez eta Basurto behintzat euskaldunak zirela; Martin de Lana ez, nonbait. Joan de Dallo eta Elizalderi buruzko datu erabakiorrik ez dut antzeman. Nekez izango zen Lana erdaradun bakarra.

Jurramendiren inguruko itzulia erlojuaren orratzen kontrako norabidean amaituz Etaiura jo dezakegu azkenik. Legariatik Oko herriak bakarrik banantzen du Etaiu. 1597an euskara zerabiltela, honakoan ere Maiorak topatutako datu batek berresten du (Nafarroako Artxibo Orokorra, 12807 prozesua): Etaiuko biztanle Martin Garcia agirika ari zen kalean, erdaraz, Joana Galdiano izeneko emaztekiarekin. Mezatara zihoala 50 bat urteko Nabarra Ollakarizketak ikusi eta entzun zituen biak errietan. Herrian bizi zen hura ere. Dena ikusi eta entzun bai, baina ez zuen ulertu; ez zekien erdararik. Ondoren, ordea, Joana Galdianorekin berarekin aritu zen hizketan. Galdiano, beraz, elebiduna zen; Ollakarizketa, aldiz, euskaldun hutsa. Joanaren senar Martin Gaonak ere bazekien euskaraz. Horrelaxe mintzatu zitzaion ostatuan Joanes de Ciordia izeneko itzain bati. Aipatu ditudan bost pertsonetatik, beraz, bik behintzat bazekiten gaztelaniaz eta lauk bederen bai euskaraz; haietako bat, gainera, elebakarra zen.

Piedramillera, Berrotza (irudia: www.lebrelblanco.com).

Iguzkitzaibar eta Egaibarko herriak ekarri ditut batez ere sarrera honetara. Agian gaurko artxibo-biluzketak emango digu etorkizunean Lizarrerri hegoaldeko XVI. mendeko eremu euskaradun hori zehaztu, finkatu edo Berroza alderantz zabaltzeko moduko datu gehigarririk. Legariatik hurbil asko dagoen Piedramillerari dagokion sorginkeria-prozesu batean (1576), herritar batez una de las buenas hechandras que habia en La Berrueça zela esaten da. Zer ote etxandra hori? Galdutako hizkuntzaren arrastoa? Oraindik bizirik zegoen euskararen isla? Ez da datu erabakiorra; egia da chandra / chandro izena erabili zutela garai bertsuan duda izpirik gabe euskaldunak ziren Eloko (1579) eta Artaxoako (1614) erdal testuetan, beste askoren artean; baina ordurako erdaldundutzat jo beharko genukeen Santacarako batean ere bai (1565). Garai bertsuan, Muesen (1587), bertako biztanle Maria de Sorladak sorguina hitza erabili zuen herri bereko Juana Azedo alargunarekin ari zela, sorgintzat baitzituen Juanaren bi koinata. Horrelako adibideak, euskararen erabilera bermatzeko ahulegiak izanagatik, herri horiek XVI. mendearen hondarrean euskaratik zeharo at behintzat ez zirela bizi ari zaizkigu esaten.

Eta zer esan Lizarraz, amaitzeko? Ez da 1587ko zerrendako herri bascongadoetako bat; hala izendatutakoen hego-muga marraztuz gero, ondo-ondoan baina mugaren azpian ikus dezakegu. Lekukotasun ugarik berresten dute ordea errealitatea konplexuagoa zela, Lizarra ez zela duela 430 urte iparralde euskaldunaren eta hegoalde erromantzatu hutsaren arteko hiri erdalduna. Hiria baino hegoalderago euskara bazela azaldu ondoren, Lizarra bertako zenbait datu ekarriko ditut gogora.

XVII. mendea hastearekin batera eta lehen erdi osoan zehar, elebidun ugariz gain, Lizarrak euskaraz baino ez zekien biztanle franko ere bazuela diote artxiboek. Garaiko ahotsen arabera zerbitzariak ziratekeen haietarik asko, eta zalantza handirik gabe ez ziren gutxi beste eremu euskaldun(ago) batzuetatik bertaratutakoak. Pedro Arraiza maisuak 1627an adierazi zuenez habia muchos montañeses en la Ciudad habitantes, asi de Burunda como de Amescoa y otras partes, que no sabian ni hablaban la lengoa castellana. Urte batzuk lehenago (1622) Lizarran urte eta erdi eman zuen Fray Pedro Pinedo frantziskotarrak euskaldun elebakar haietako askoren lanbideari buruzko oharra utzi zigun: ay muchos bascongados, pastores, criados y criadas que no entienden ni ablan el romance.

San Joan Bataiatzailea, Lizarra. XVII. mendearen hasieran hiru eliztarretik bat baino gehiago euskaradun huts omen zen (argazkia: www.liligo.es).

Lekuko batek baino gehiagok adierazi zuen beraz Lizarrako euskaldun elebakarrak muchos zirela. Zenbat, ordea? 1607ko albiste batek dakarkigu erantzuna. San Joan Bataiatzailearen parrokia bikario faltan gelditu zen urte hartan, eta erdalduna hobetsi zuten hautaketa egiteko eskumena zutenek. Parroki kabildoak auzitara bidali zuen erabakia, eliztarren onerako hartu ez zelakoan: mas de la tercera parte meramente vascongados y no saben romanz. Hogei urte beranduago arestian aipatu Pedro Arraiza igualtsu mintzatu zen arren (ay muchisimos bascongados en todas las parrochias), badirudi San Joanen ez ezik Lizarrako beste parrokia batzuetan ere nahi baino ohikoagoa izan zela fededun euskaldunen beharrak ase zitzakeen elizgizon gutxi edo bat ere ez izatea.

Inguruko ibar euskaldunetatik bertaratuak ote ziren XVII. mendearen hasieran lizarrarren herena edo gehiago osatzen omen zuten euskaldun elebakar haiek guztiak? Hala izanda ere (eta asko esatea da), ez da onartzen erraza gainerako biztanleak erdaldun hutsak izan zitezkeenik; nola txertatuko zen 1/3 euskaldun huts hura balizko 2/3 zeharo erdaldunduan, elkar ulertu ezina haien lanerako oztopo gaitza izan gabe? Nekez egokituko zen erdararik gabeko zerbitzari kopuru handi hura Los Arcosen edota Bianan, esaterako; pentsaezina dirudi. Euskaldun elebakar haien eguneroko bizimodua eta lana ahalbidetzeko moduko gizatalde elebidun hazia behar zuen orduko Lizarrak (demagun, esaterako, beste heren bat) eta bigarren heren euskaradun hura besterik gabe jatorriz Lizarratik kanpokotzat jotzea ez da samurra. Ezagutzen ditugun datuak arinegi interpretatu edota nabarmenegi behartu ezean ez da aise XVII. mendean euskara Lizarran egon bai baina berezkoa ez zela ondorioztatzea.

Sarrera honetan aztertutako eremua biltzen du lauki gorriak. Berdez, euskal toponimia garbiko udalerriak; horiz, euskarazko leku-izen ezagun gutxi dituztenak. Zuriz, (ia) inolako arrastorik gabekoak.

Laburbilduz…

  • 1587ko herri bascongadoen zerrendak euskararen nagusitasun (ia) erabatekoaren eremua antzematen lagundu dezake; eremu horretatik beheiti, ordea, Lizarran zein Lizarra hegoaldeko Egaibar eta Iguzkitzaibarren zehar, bizirik zegoen euskara XVI. mendearen hondarrean eta XVII.aren hasieran, euskara eta erromantzea ukipenean zirelarik.
  • Ukipen eremu horretan barrena agerikoa da XVI-XVII. mendeen arteko bidegurutzean bizilagun euskaldunak eta euskararik ez zekitenak, bietarik bazela. Kontuz ibili beharra dago behin betiko ondorioak ateratzeko tentazioaren aurrean, ez delako beti argitzen erraza harako edo honako euskal hiztuna bizi zen herrian sortua ote zen; baina ez da dudarik Oteitzan edo Labeagan erdaldun elebakarrak baziren bezalaxe, ez zela falta Etaiun edo Arintzanon euskaldun elebakarrik. Eta bazirelarik hiztun elebakarrak bi aldeetara, elebidunik ere izan behar ezinbestean. Orduko hark eguneroko bizitzan bi hizkuntzak entzutera ohitzen ari zen edo harrezkero ohitua zegoen gizartearen antza du.
  • Lizarrarako ere balio du, funtsean, arestian esandakoak. Seguruenera ere erromantzea inguruko herrisketan baino errotuago egonagatik, XVII. mendearen hasieran bizirik zirauen Lizarran euskarak, eta baziren hizkuntza bateko zein besteko elebakarrak, elebidunekin batera. Lizarrerriko hiriburuan asko ziren oraindik 1600-1650 bitartean euskararik baizik ez zekitenak, handik harat, zalantzarik gabe, egoera arin aldatu zen arren.
  • Zenbait herritako lekukotasun zuzenek agerian jarritakoa toponimia alorreko datu orokorragoek berresten dute. XVI. mende osoan zehar leku-izen euskaldunak erruz ageri dituen Legarian, esaterako, hizkuntza-egoera ez zen Labeagan edota Etaiun antzemandakoaren oso bestelakoa izango: euskara oraindik sasoiko, gaztelania ordurako herritar batzuek behintzat ezagutu arren.
  • Azken mapan proposatutako ukipen eremu horretatik at XVI. mendeko lekukotasunek euskararen oihartzun apalagoa baino ez dute agerian jarri. Hizkuntzaren erabileraren froga zuzenik edota euskarazko esaldirik ez; bai ordea hechandra edota sorguina bezalako hitzen erabilera, euskara bizirik egotearen balizko froga ez, baizik eta galdua zatekeen mintzoaren aztarna hutsa izan daitekeena, non eta ez diren horiek euskarak bere erabilera-eremutik kanpo zabaldutako hitzak. Denboran atzerago eginez, sarrera honetara ekarritakoak bezain argiak diren lekukotasun zaharragoak eskuratu ahal bagenitza (ez da erraza, haatik, horrelakorik gugana heltzea), baliteke hainbat urte lehenago Mendaza-Mues aldea eta Allo ingurua ere euskarara bilduta ikusi ahal izatea (azken hori batez ere?); baina eremu horietako euskararen iraupenak eta galerak ilunago diraute hemen azaldutako besteenak baino.
  • Orain arte esandako guztia hurbilketa hutsa baino ez dela aldez aurretik aitortuta, eta datu berriak ezagutu ahala ikuspegia alda litekeela, ematen du Iguzkitzaibar-Berrotza inguru zabalean XVII. mendearen hasierako euskararen azken muga ez zela azpian irudikatuta dagoenaren oso bestelakoa izango.
  • Amaitzeko, ez da ahantzi behar aipatu dudan eremuaren hego-mendebalean, Lizagorria-Mendabia aldean, ukaezina dela euskarazko toponimia zaharraren agerpena; eta Erdi Aroan zehar euskararen sargune hura Ebro ibairaino heldu zela.

1600 urte inguruko euskararen balizko muga Lizarrerri hegoaldean. Egin klik irudian handiturik ikusteko.

Parece incuestionable que durante el siglo XVI el euskera fue la lengua principal y hegemónica, única para buena parte de la población, en toda la extensión de la merindad de Estella situada al norte de su capital (señalada por la divisoria de color azul en el mapa sobre estas líneas). Pero eso no significa que fuera una lengua desconocida, ni mucho menos, en la propia ciudad del Ega ni en lugares situados más al sur. La línea de color marrón delimita la extensión (corroborada documentalmente) de una amplia zona de contacto en la cual,  en la confluencia de los siglos XVI y XVII, coexistieron en proporción probablemente variable —y crecientemente favorable al romance conforme avanzó el XVII— bilingües, monolingües vascos y monolingües castellanos. Menciono en esta entrada testimonios que demuestran sin margen para la duda el conocimiento de la lengua vasca (cuando no el desconocimiento de la castellana) por parte de vecinos de Etayo, Labeaga, Urbiola, Oteiza o Arínzano alrededor de 1600, a la vez que recuerdo algunos de los datos que nos permiten afirmar que en la propia Estella el euskera era lengua de uso hace cuatro siglos, hasta el punto de que en parroquias como la de San Juan Bautista más de la tercera parte de los feligreses desconocía el romance. Los testimonios documentales que dan fe de esta realidad se ven apoyados por la incuestionable vasquidad que destilan la mayoría de los topónimos del entorno de Montejurra durante el siglo XVI; por eso me hago eco de la gran labor de búsqueda realizada por Joseba Lizeaga en diferentes archivos para desenterrar y dar a conocer en su web la toponimia de Legaria, lugar de la comarca de Valdega que, como todos los de la zona de contacto anteriormente mencionada, debió de mantener el euskera hasta el siglo XVII. 

 

 

 


Gesalazko euskararen iraupenaz

Gesalazko herriak (iturria: enciclopedianavarra.com)

Lizarrako merinaldeko Gesalatz ibarrean mintzo zen euskara ez zen XX. mendera arte guztiz itzali, nahiz eta ez den, nik dakidala, azken hiztunei buruzko zehaztasun handirik ezagutzera eman. Iturriren baten isiltasuna gorabehera (1904ko Guía Eclesiásticarako galdetegian ‘No‘ erantzun zioten herri guztiek ‘¿Se habla vasco?’ galderari) bada baieztapen horren aldeko argudiorik.

Batetik, Bonapartek euskalduntzat jo zuen ibar zati handi bat, eta zenbait herri —Argiñano, Bidaurre, Biguria, Genbe, Iturgoien, Izurtzu, Muniain— euskarak indartsu ziraueneko eremuan irudikatu zituen 1863ko mapan. Ez du ematen ikerleak datuak bertatik bertara jaso zituenik, eta Gesalatzez haraindiko haranak (Deierri, Ameskoabarrena) koloreztatu gabe utzi zituenean eremu hartako euskara ahulxko baina artean biziaren egoera zorrotzegi epaitu zuelakoan nago; baina ez da gutxi, non eta hizkuntzaren muga-eremutzat jo zuen Gesalatzen, aipatu zazpi herriak kolore berde ilunean margotu izana; ziur zegoen, nonbait, herri haietako euskara sasoiko samar zebilela 1865 inguruan.

Bestetik, Paul Brocak, hamar bat urte beranduago, haran osoa egokitu zuen euskararen eremuaren baitan, ez euskara mintzo bakartzat zuen hartan, baina bai hizkuntza oraindik ahantzi ez zuenekoan. Ez zait iruditzen ibar horretarako Brocaren albisteak printzearenak baino zalantzazkoagoak direnik.

Gesalatz eta ondoko ibarrak, Bonapartek 1863ko mapan irudikatu zituen gisan. Iruxo-Lerate ingurua euskara gabekotzat jo zuen.

Gesalatzerako fidagarriena, dena den, Joaquin Ochoa de Olzaren 1878ko lekukotasuna dela esango nuke. Zehatza eta arrazoitua izateaz gain, inguru hura bertatik bertara ezagutzen zuen eskualdeko seme eskolatu baten eskutik datorkigu. Ochoa de Olzaren esanetan,

“…tirando una línea (…) en Sorauren y corriéndola por los pueblos de Eusa, Orrio, Maquirriain, Elcarte, Oteiza, Balliriain (sic), Larragueta, Iza y toda esta cendea de Olza, Azanza y Munárriz, en el valle de Goñi, Arguiñano, en el valle de Guesálaz, e Ibiricu, en el de Yerri (…) se forma la divisoria entre el país esencialmente castellano y aquel en que se conserva con bastante generalidad el vascuence. En toda esta zona (…) si bien lo común es hoy hablar castellano, apenas habrá una persona de 25 años para arriba que no hable o entienda el vascuence…”

Badirudi horrenbestez euskararen transmisioak 1850 aldera arte bederen iraun zuela Gesalatz iparraldeko herrietan. Handik aurrera, XIX. mendearen bigarren erdian jaiotako haur gesalaztar batzuek behintzat jasoko zituzten itzaltzen hasia zen euskara horren kondar zenbait; horietarik izan omen zen, antza denez, 1872an Iturgoienen sortutako Gedeona Ibañez, urteen joanean euskal idazle eta euskaltzain urgazle bihurtu zen Frantzisko Torres Ibañez Aita Felipe Murietakoaren ama. Gedeonak euskara pixka bat sikiera ikasi ahal izan zuen umetan, eta hark ikasitako horretatik hitz batzuk eta euskararekiko hurbiltasuna jaso zituen semeak, Jose de Artechek Murietakoa hil ostean Zeruko Argian azaldu eta Iñaki Sarriugartek (2009) Karmel aldizkarian gogora ekarri bezala (aipamena 61-62. orrialdeetan dago):

Aita Felipe Murietakoak (1897-1966) Iturgoiengo amak erakutsitako euskara apurtxoari esker bereganatu zuen hizkuntzarekiko atxikimendua.

“[Aita Felipe Murietakoaren] Ama Iturgoien herriko alaba zen eta ba omen zekien zertxobait euskaraz; izan ere, hitz solteren batzuk esaten omen zizkien seme-alabei, euren artean apakia (“sutondoan hauts azpian gordetako ilintia edo txingarra”). Hona hemen zer zioen Jose de Arteche idazleak Aita Murieta hil berritan:

‘Bere amatzaz askotan itz egiten ziran. Orain Naparruko Murieta´n ez da euskeraz itz egiten, baño bere amak baomen zekien euskeraz zerbait, eta arek erabiltzen zituan itzak esaten zizkidan. Abetan bat apakia, kear azpian gelditzen dan txingarra adieraziaz. Zenbat maite zuan itz au Aita Murieta´k! Baño iztegiak erabilli arren, ez det arkitu. Nik erabillitakuetan beintzat. Ezta Azkue´ren iztegian ere’.”

Hau jakinda, ez da harritzekoa Murietakoak erabilitako ezizen nagusietako bat Apakia izatea. Bila ibili bai, baina ez dut gaur arte Iruñean hildako Gedeona Ibañezen heriotzaren data ezagutzerik lortu. Egongo da oraindik, beharbada, XX. mendean euskararen azken apurrak baliatu zituzten iturgoiendar, genbetar edota muniaindar haien berri dakien adineko gesalaztarrik.

Muzki, Gesalatz (argazkia: lakako.com)

Nolanahi ere den. orain arte esandakoarekin bistakoa da ibarreko euskara bizirik heldu zela, arnasestuka izan arren, XX. mendera. Duela ehun bat urte, ziur asko adin handiko hiztunak besterik gelditu ez eta belaunaldien arteko eten linguistikoa betiko sakondu zen urte haietan, gazteek ezin ikasi eta zeharka baino antzeman ez zuten euskara hura gaztelaniarekin mordoilo batean nahasia erabili zuten Gabon gauetan, diru-eskean ibiltzeko kopla batzuk kantatzen zituztenean. Muzkiko Jesús Moreno Martínez de Morentínen gogorapenei esker webgune honetan jaso denez, honela hasten zen Muzkin bertan 13-14 urteko gaztetxoek etxez etxe abestutakoa:

Los de la Gogona sorture jaunona.

Onore pilare sorture danzare

Adi adie, kote lucié, jaunone.

Esta noche es Nochebuena, la noche de navidad,

Por amor de Jesucristo dadnos una caridad…

Euskarazko zatia hagitz desitxuratua zegoenez gorde da antzeko beste bertsiorik Muzkin bertan, baina elkarren arteko alde handiegirik gabekoak.

Honen harira Deikazteluko Antonio Urra Maezturi zor diodan lekukotasuna ekarri nahi dut hona azken datu gisa. Urra jaunaren aitaginarreba XX. mendearekin jaio zen Argiñanon, eta zahartzarora helduta ere gogoan zuen herrian behinola kantatutako Gabon gaueko koplatxoen oihartzuna, hark berak abestu zituelako gaztetan. Gesalazko gainerako herrietan Muzkin baino apur bat zaharragoak ateratzen baitziren eskean, baina ez 18 urtetik gorakoak, pentsa liteke lekuko argiñanotar honek 1915-20 bitartean erabili behar izan zituela horrela jaso diren eske-hitz hauek:

Gesalatz eta Deierriko paisaia (iturria: casaruralgruposnavarra.com)

Los de la Gogona, sutone jaunona.

El día de la Pascua, la Jainkoa.

Andure pilleri, eglian zeri.

Ergiti Kristi, ene Jauneri.

Duela mende bat baino gutxixeago Argiñano edo Muzkiko kaleetan euskara eta erdara nahasiz botatako esaldi horiek azken euskaldun zahar gesalaztarrek entzun ahal izan zituztelakoan nago. Lehen esan dudan bezala, beranduegi ote haietakoren batzuen oihartzuna desagertu aurretik jaso eta Gesalazko euskararen azken hats haiei izenak eta izanak egokitzeko?

N.B. Bidalketa hau plazaratu ostean Twitter bidez jaso dudan erantzun bati esker (estimatua dago, ) ezagutu dut Rufino Iraola Garmendiaren blogean zintzilikatutako sarrera eder bat, Argiñanon gaur den egunean bertan erabiltzen diren euskal sustraiko hitz eta esapide zenbait biltzen dituena. Konparazio gisa, Argiñanoko zerrendako berba batzuk irakur daitezke, ez forman eta ez esanahian inolako alderik gabe, azken hamarkadetan Iruñe ondoko Berriobeitin jasotakoak biltzen dituen Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran (2014) liburuan: arrapo (zapo) atxun (asun), birika (lukainka mota), ilarraka (ziza mota), lantxurda (intzigar), mandarra (amantal), muxarra (satitsu), ollaga / otabera (ote), sarde, txinurri (inurri+txiki), txutxo (zahato-mutur), zaborra, zakarro (baldar), zikiñoso, zulo

Iraola Garmendiak sareratutako hitz-zerrenda osoa ikusi nahi duenak, jo beza hona.

Argiñano. Ochoa de Olzaren datuen arabera, XX. mendearen hasieran 50 urtetik gorako euskal hiztunak izango zituela pentsa daiteke (argazkia: euskomedia.org).

En esta entrada centrada en el Valle de Guesálaz recojo algunos de los testimonios que nos permiten dar por seguro que la lengua vasca perduró en dicho valle, si bien debilitada y limitada quizás a algunos de sus lugares (Cuando menos Muniáin, Iturgoyen, Viguria, Vidaurre, Izurzu o Arguiñano) hasta entrado ya el siglo XX. Los datos aportados por el príncipe Bonaparte, Paul Broca o Joaquín Ochoa de Olza entre 1860 y 1880 difieren entre sí en algunos aspectos, pero coinciden a la hora de incluir a Guesálaz en la zona de habla vasca de su tiempo. Ochoa de Olza fue más allá al aseverar que en Arguiñano, al norte del valle, apenas habría en 1878 nadie mayor de 25 años que no hablara o entendiera euskera. Me hago eco asímismo de unas coplas bien conocidas en la zona, mezcla de euskera y castellano, que los jóvenes guesalaztarras acostumbraban a cantar la víspera de Navidad, y aporto gracias a los datos suministrados por Antonio Urra la versión de dichas coplas que su suegro de Arguiñano aprendió a cantar alrededor de 1915 y recordaba muchos años después.


Euskararen lekukoak: ARRIASGOITI (II: albiste berriak)

Joan den apirilean gaur Lizoainibarko iparraldea den Arriasgoiti haranari buruzko jakingarriak ekarri nituen blogera, bertako euskara duela gutxi galdu zuen eremua denez interes handikoa iritzirik. Zenbait lagun izen nituen ezinbesteko berriemaile, eta bildutakoak ezer berririk eskaini bazuen haien ahaleginak eman zuen.

Mapa

Arriasgoitiko herriak, horiz, Iruñerriaren sortaldean.

Bigarren aldiz nator gaurko honetan Arriasgoiti ahotan hartuta, xehetasun berriren bat eskaintzeko asmoz; eta ordu hartan bezalaxe oraingoan ere datua jaso eta niri jakinarazi nahi izan didaten lagunena da meritua, ez nirea. Eskerrik asko, beraz, Zuntzarrengo Koldo Albirari (apirilekoan ere funtsezko iturri) eta Zalbako Ainhoa Huarteri, zekizkitenak elkarbanatzeko eskuzabaltasuna eta borondatea izateagatik. Eta mila esker Xabier Itulain ikertzaileari ere, bere ahalegin oparo eta aholku onengatik.

1. ‘…en la lengua bascongada como ellos lo entienden…’ (Zalba, 1639)

Nafarroako Artxiboko notaritza-protokoloetan dago ondorengo aipamen hau; Urrozkoetan, hain zuzen ere, eskribaua Juan de Berrio zelarik. XVI-XVII. mendeetan guztiz ezaguna zen formula erabili zuen Berriok, ezkontza-kontratua erdaraz paratzerakoan emakumezkoek euskara baino ulertu ez eta kontratuan jasotakoa itzuli behar izan ziela adierazteko:

Zalbatik Arriasgoiti Angel Marin“En el lugar de calva a veinte dias del mes de diziembre del año mil seyscientos y treinta y nuebe ante my el escribano (…) y testigos abajo nombrados fueron constituydas en persona Catelina de Aldunate muger de Martin de Yrigoyen y Maria de Yrigoyen muger de Martin de Cazpe hija de los dichos Martin de yrigoyen y Catalina de Aldunate vecinos del dicho lugar y dueños de la casa Yrigoyen a las quales y cada una dellas enpressenzia de los dichos sus maridos yo el dicho escribano les ley y di a entender en la lengua bascongada como ellos lo entienden todo lo contenido otorgado y capitulado en el presente contrato matrimonial de entre los dichos…”

Sarritan aipatu dut blogean zein ohikoak ziren horrelako egoerak; gaurko ale hau niretzat ezezaguna zen arren, asko eta asko dira aipagai dudan inguru zabalean jaso ahal izan diren antzeko lekukotasunak: Arriasgoitin bertan (Zalban, esaterako, 1567an edota 1797an), Artzibarren (Arrieta, 1554), Itzagaondoan (Ardatz, 1575; Erreta, 1596; Idoate, 1565; Indurain, 1572), Lizoainibarko gainerako herrietan (Beortegi, 1717; Erredin, 1677; Iheltz, 1684; Leiun, 1597; Lerrutz, 1576; Lizoain, 1574 eta 1577; Mendiorotz, 1574; Oskaritz, 1594), Longidan (Olaberri, 1574), Untzitibarren (Artaitz, 1572 eta 1675), Urraulbeitin (Geretz, 1643; Nardoze Andurra, 1632; Santsoain, 1694; Tabar, 1613 eta 1644), Urraulgoitin (Elkoatz, 1617), Urrotzen (1640)…eta are Erromantzatuan ere (Napal, 1643).

2. Petra Ibarra, azken labekadako euskaldun arriasgoitiarra 

Zuntzarren3 jauregia

Zuntzarrengo jauregia.

Apirileko saioan esan bezala, lanbropean egin zien alde azken ikertzaileei ibarreko euskarak XX. mendearen azken hamarkadetan, eta ezinezkoa izan zen Arriasgoitiko euskara galdu aitzin hura biribil emateko moduko lekuko bakar bat ere elkarrizketatzea. Horrek ez du dagoeneko konponbiderik, baina badu interesik ihes egin ziguten hondar hiztunak nor eta noizkoak izan ziren behintzat antzemateak. Haietarik izan bide zen, 2015ean bertan jasotako zenbait albisteren arabera, Petra Ibarra Vizcay anderea.

Zuntzarrenen jaio zen Petra 1899an, nahiz eta, artxiboetako datuen argitan bederen, aita Zalbakoa eta ama Artzibarko azparrendarra zituen. Hogei urte bete arte sorlekuan bizi ostean, bilbotar batekin ezkondu eta Kataluniara jo zuen ondoren senarra lagun zuela. Gerrak Bartzelonan harrapatuta, hiritik alde egin zuten biek, bizimodua herri giroan errazagoa izango zelakoan, baina Petra ez zen sekula Arriasgoitira itzuli. Amonak euskaldun iraun zuela eta 1982an hil zela jakinarazi dio Koldo Albira zuntzarrendarrari Montse Roselló bilobak. Bete-betean hala izatera —ezin ziurta daitekeen zerbait, tamalez—, inguruko hondar euskal hiztunetako bat izango zen noski. Azkenetakoa, baina ez azkena, ondorengo albistean adierazitakoa ere zuzena izanez gero.

3. Fermina Ducay andereari buruzko xehetasun berriak

Fermina Ducay Barreneche zalbarra Arriasgoitiko euskararen azken mugarri ezaguntzat jo nuen udaberrian, 1989an hil zela gaineratuz. Orain beste zalbar batek, Ainhoa Huartek, data orraztu eta zorrotzago jasotzeko aukera eman dit. 1901ean jaiotako Fermina Burlatan hil zen, ibarretik landa, baina ez 1989an, 1993an baizik.

Zaldaitz, gaur egun hutsik, behinola Arriasgoitiko herri.

Lauso artean joan ziren, bai, Arriasgoitiko euskararen kondarrak, eta Artolak topatutako azken ustezko lekukoak benetan hiztun izatera iristen ez zirela aipatu nuen bezala, behin eta berriro azpimarratu beharra dago zuhurtasun osoz hartu beharrekoak direla Arriasgoitiri buruzko bi sarrerotan aipagai izan ditudanak ere, beranduegi baita gizon-emakume haiek euskal hiztun osoak izan zirela ziurtatzeko, gaztetan euskaldun hazitako haiek bizitzaren ilunabarrera hizkuntza bixkor zerabiltela edo uste baino higatuago zutela heldu ote ziren jakiteko. Bestalde, blogean aipatu gabe utzitako beste euskaldunik izango zen noski 1960tik aurrera ere, igarotako denboraren uholdeak eramandako izenak; baina hemen bildutakoak Galdurotz, Aginaga, Zalba edota Zuntzarrengo mintzoa jasotzera heldu zirela ematen du, oso-osorik izan ala ez.

Horrenbestez, gaur egungo iturriek bermatutako Arriasgoitiko azken orduko euskaldunen zerrendatxoa, zalantza guztiak zalantza, honako izen hauek osatutakoa litzateke:

Juana GOÑI MURILLO

Galdurotz

  ?

1953

Maximina ORRADRE

Zuntzarren

 1873

1968

Jose LASA GELBENTZU

Aginaga

1899

1978

Petra IBARRA VIZCAY

Zuntzarren

1899

1982

Fermina DUCAY BARRENECHE

Zalba

1901

1993

Esta entrada completa otra de la primavera anterior acerca del pequeño valle de Arriasgoiti, parte hoy del municipio de Lizoáin, incorporando una serie de datos que complementan lo dicho entonces. Se trata, por una parte, de un testimonio de 1639 que acredita el uso de la lengua vasca en Zalba por parte de un escribano para dar a entender a dos mujeres lo recogido en un contrato matrimonial; por otra, de noticias inéditas acerca de Petra Ibarra Vizcay, de Zunzarren, reconocida como vascoparlante por sus descendientes, y que falleció lejos del valle en 1982; y, finalmente, de la corrección en la fecha de defunción de Fermina Ducay, tal vez la última nativa del valle que llegó a aprender el euskera de sus padres, nacida en Zalba en 1901 y fallecida no en 1989 sino en 1993.


Euskararen lekukoak: ZARAITZU HEGOALDEA (II)

Orlagatu

Orlagatu mendia (1133 m.), Zaraitzuko Itzalle eta Urraulgoitiko Adoain artean (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es)

Sarrera honen lehendabiziko zatian euskarak Zaraitzu hegoaldean XIX. mendera bitartean eginiko bideaz arituta, bigarren honetan XX.ean zeharreko albisteak ekarri nahi ditut interesa duenarentzat, haietako asko orain arte karrikaratu gabeak direlarik. Azken hilabeteotan burutu eta oraindik ere fruitu berririk eskain lezakeen bilketaren emaitza da gaurkoa, eta nolanahi ere lan zabalago baten aurrekari izan nahi luke. Guztiz ezinbestekoak izan dira Ezkarozetik Galozera bitarteko hainbat berriemaile zaraitzuarren oroitzapenak, eta luze joko luke hemen guztiak aipatzeak, baina gizalegezkoa da ororen gainetik Jezabel Oroz sarztarraren ahalegina eskertzea. Hango eta hemengo ibarkide ugari sakon ezaguturik, bat egin zuen lehenbiziko unetik nik agertutako bilaketa asmoarekin eta urrearen balioa izan dute niretzat asmo horren alde jarritako gogoak eta denborak; haien fruitua da neurri handi batean hemen jasotakoa. Zaraitzu hegoaldeko azken euskaldun zaharrei buruzko kronika hau Jezabelen zordun da, inorena izatekotan.

Zaraitzuko uskarara zeharo amildu aurretik XX. mende amaieran Jaurrietatik Espartzaraino pilatutako materialetara hurbiltzen denari galdera bat etor dakioke burura; niri neuri behintzat hala etorri zitzaidan duela hainbat urte: ez al dakigu ezer Espartzaz beheitiko azken euskaldunez? Haien ahotsik inola ere entzun ezinda gelditu bagara, hain aspaldikoa ote da Zaraitzu hegoaldeko euskararen galera?

Artola

K. Artolak 2006an ezagutarazitakoak dira Ibiltzietako euskarari buruz ditugun albiste xehe bakarrak (argazkia: www.aranzadi.eus)

Ibiztako apurrakBadakigu ibarraren iparraldean joan den gizaldia hastearekin batera-edo eten zela euskararen jarraipena. Koldo Artolak zaraitzueraren ondarea gorde nahian galdeketa lana burutu zuenean Itzaltzun ez inguruko beste herri guztietan topatu ahal izan zituen 1900az geroztik jaiotako baleko hiztunak, baina harrokeria handirik gabe: horrela, 1902ra bitartean sortutako ezkaroztarrak elkarrizketatu zituen, eta belaunaldi berekoak ziren halaber Orontzeko lekukorik gazteena (1903), Jaurrietakoa (1906) edo Otsagabikoa (1908). Artolaren azken artikulu-bilduman baliatutako Espartzako berriemailerik berankorrena (Rosario Ramirez anderea) 1911n jaioa zen, Aitor Aranari Zaraitzuko hiztegia osatzen lagundu zion Antonia Gartzia herrikidea baino pare bat urte lehenago. Zaraitzu iparralde osoan, aldeak alde, euskararen erabateko etena urte gutxiren buruan gertatu zela iradokitzen du lagin zabal horrek. Pentsa liteke, halaber, Espartzatik beheitiko hiztunei buruzko xehetasunik eza hain nabarmena izanik, haranaren hegoaldean 1900 aitzinetik gertatu zela euskararen etena. Eta halaxe izan zen ia salbuespenik gabe. Ez askoz lehenago, ordea.

Iruñetik Irunberrin barna ibarreratzen denak hiru udalerri topatuko ditu bata bestearen ondotik Zaraitzu hegoaldea Otsagabirantz zeharkatu ahala: Galoze, Gorza eta Sartze. Udalerriok zortzi herriska biltzen dituzte guztira gaur egun, eta bakarrak izan ezik gainerako guztiek azken ehun urteotan galdu dute guztiz berezko euskara, ez lehenago. Mintzoa iraungi aitzinetik hiztun izatera heldu ziren hondar herritar haietako batzuk ekarriko ditut jarraian gogora, isildua den zaraitzuerak inguru haiek ere berandura arte gorpuztu eta zizelkatu zituela ez ahaztearren.

Galoze: euskararen azken muga XX. mendearen hasieran.

Lau gunek osatzen dute Galoze udalerria; Uskartze ibarraren hego-muturrean dago, Galoze bezalatsu Zaraitzu ibai bazterrean. Izize aldenduxeago, sortalderantz; eta Itzalle zokoratu samar, Urraulgoitira begira, Orlagatu mendiaren magalean.

Galoztarrak 463 ziren 1910eko erroldan. 2014an 97 baino ez, eta askoz gutxiago dira aipatu lau herrisketan urte osoan bizi direnak. Uskartze, esaterako, biztanle bakarra izatera heldu zen duela hogei bat urteko neguetan. Hamabost bat herritar baino ez dira bizi etenik gabe Itzallen. Are gutxiago Galozen: bizigune eder bezain eskastuak dira egun, Nafarroako hainbat eta hainbat bezala.

Bonaparte

Sarrera honetan aztergai dudan eremua, Bonaparteren mapa aski ezagunean (1863). Uskartzetik goitiko edota Bidankozeko kolore ilunagoek euskararen bizitasuna markatzen dute, Arrakasgoitiko (Racas Alto) edota Adoain inguruko argiagoek ez bezala.

1866an inguru hura euskararen lurraldearen ertzean zegoela erakusten digu Bonaparteren mapak. Printzeak Uskartzen zaraitzuera guztiz ahantzia zegoela ikusi, eta herria hizkuntza-mugatzat jo zuen ohiko xehetasunaz. Baina kolore iluna erabili zuen Uskartze ondoko Galoze, Izize eta Itzalle inguratzeko (ez Arrakasgoiti edo Racas Alto baserrian gisako argiagoa, ikus irudia) eta hiru haietan euskara oraindik sasoiko samar zebilela adierazi zigun horrenbestez. Nafarroan zeharreko euskararen mugetan Bonapartek erabilitako kolore ilun-argien arteko kontrasteak balio handiko informazioa eskaintzen du euskararen galeraren kronologia finkatzerakoan. Ñabardura ilunago horrek, Nafarroako beste eremu batzuetan, bertako euskara zeharo galtzeko gutxienez 50 urte falta zirela esan nahi izan du praktikan (Berriobeitiko Añezkarren 1929ra arte jarraitu diezaiokegu euskaldunen arrastoari; Eguesibarko Elian 1935era arte, Ezkabarteko Soraurenen 1944ra arte, Erronkariko Bidankozen 1959ra arte…). Aski genuke beraz mapan duten kolore ilunagoa Galozen, Izizen eta Itzallen zaraitzuerak XX. mendera arte iraun zuela ontzat emateko.

Baina bada beste argudiorik ere. 1904ko Guia Eclesiástica-‘Sí‘ batez erantzun zioten ‘¿Se habla vasco?‘ galderari Galozeko bi parrokiek: Itzallekoak batetik, eta Uskartze-Galoze-Izizek bestetik:

Fagoaga 1962b

Blas Fagoagak (1962) 1904ko datuez idatzitako artikuluaren pasartea.

‘¿Se habla vasco?‘ galderaren interpretazioa aldakorra eta tokian tokiko apaizaren araberakoa izango zen, baina euskarak parroki lanean kontuan hartzeko bezainbesteko bizitasuna izatearekin lotu daiteke; ez, behintzat, hiztunen bat edo beste gelditze hutsarekin. Uskartzeri buruz Bonapartek emandako albisteak ontzat emanez gero, bistan da 1904ko ‘Uscarrés, Iciz y Gallués’ hori iziztarren edota galoztarren euskalduntasuna ari dela bermatzen; bazukeen oraindik euskarak indarrik bi herri haietan edo bietako batean behinik behin. Ez da Galozeko eta Izizeko euskararen iraupenari buruzko beste albiste zuzenik bildu, nik dakidala; XX. mende hasieran jaio eta zeharo erdaldun kozkortutako galoztarren aditzea badut, baina ordurako guztiz erdaldundutako Uskartzeren mugakide izan arren ez ziren adineko euskal hiztunak faltako Izizen edota Galozen 1900 inguruan, Guía-ko aipamena zuzena izatera.

Itzalleri dagokionez, ematen du udalerriko laugarren herriak ere, ibarrerako sarbide nagusitik urrunxko eta babesturik, 1860az dezente haratago iraun zuela euskaldun. Ez da ahaztu behar, denboran atzera eginez, euskarazko doktrina prestatu zuela Benito Gil apaiz adoaindarrak 1827an Itzallera heldu orduko parroki lanerako lagungarri. Ez zukeen horrelakorik egingo herrian euskara sasoiko topatu izan ez balu. Gilen jaioterrian berean baino are sasoikoago, ziurrenik. Gogora Bonapartek, Adoain ez bezala, euskararen bizitasun eremura bildu zuela Itzalle 1863ko mapan, arestiko irudian ikus daitekeenez.

Itzalletarrei dagokienez, gainera, bada bestelako erreferentzia interesgarririk. Badakigu zein zen gutxi gorabehera herriko hizkuntza egoera XX. mende hasieran, Espartzako Nicolas Elarre hondar euskaldunak (N.E.) Koldo Artolari (K.A.) 1992an adierazirik:

K.A.- Eta denbora kartan, Itzallen egon zintzalarik, orduko zarrek xardokitzen zien?

N.E. – Itzállen yà, Itzállen yá etxákin.                                                                                        

K.A.- Ez? zarrek ere ez?  

N.E.- Ze? áitzen, áituz…bai, enténditzen bèa… kàla-kála, xardóki gúti.                          

K.A.- Xardoki ez, e? zu gazte zintzanean kango zarrek konprenditu solo…                                          

N.E.- Eta, guré… errián guziák.                                                                                                        

K.A. – Eta Igarin?

N.E. – Igarín e… eztán… ta eztá’re iten.                                                                                      

K.A. – Igualtsu nola Itzallen edo igual geixeago?                                                                                    

N.E. – Iguál, iguál, iguál… bah! Kála, óitzen… báizen, (t)xárdoki anítz, pues, xa, xakín bay’án, ba… yá gúti, xardókitzen, gútxi, étzen…                                                        

ITZALLE - Garcia etxea, jauregia

Itzalleko Garcia etxea, antzinako jauregia (argazkia: www.escapadarural.com)

Nicolas Elarre 1902an sortu zen eta 13 urterekin joan zen Itzallera artzain han bost urte emanez (c. 1915-1920) eta gero beste bost eman zituen Igarin (c. 1920-1925). Hau guztia jakinda ematen du herri euskaraduna zela artean 1910-20 bitarteko Itzalle, zaraitzuera zeharo ahantzi gabea, nahiz eta ordurako adinekoen artean baino ez iraun eta erabili ere, gutxi erabiliko zuten. Litekeen gauza da hizkuntzari pittin bat luzeago eustea Itzallen Izizen baino, eta azken horretan Galozen bertan baino. Nolanahi ere, hamarkada asko joan dira ordutik eta Galozeko mintzoari hiztun konkretuen izenak egokitzeko denbora joana da akaso. Bilaketa ahaleginak oihartzun lauso zenbait besterik ez du oraingoz eskaini, baina oihartzunik argienak Itzallekoak dira. Han jaio ziren 1865-1869etan Marta Orduna eta Nicolas Sarries senar-emazteak, agian euskaldun izan zirenak. Martak euskara jaso bazuen Itzalleko amak emanik izango zen, Nabaskozekoa baitzen aita. Etxegoienen jaio eta Ameriketara alde egin zuen Nicolas, aldiz, 1990eko hamarkadan ia ehun urte zituela hildako Vicente Sarries itzalletarraren aita izan zen. Vicentek gogoan zituen oraindik euskarazko hitz edo kanta zatitxoak, zer esaten ari zen ez bazekien ere. Herrian ez da zalantzan jartzen senar-emazteek, gutxi ala asko, bazekitela zerbait, baina euskal hiztun hazi eta zahartu ziren ziurtatzerik ez dut orain arte lortu. Aipatutako Vicente Sarries, edota egun 78 urte dituen Jose Orduna itzalletarraren aita zena, 1890-1900 inguruan sortu eta euskara pixar batzuk jasotzera heldutako erdaldunak izan ziren; haiek baino lehenagokoak ditugu noski Itzallen euskara ongi xardokitzeko gauza izan ziren azkenak.

IZITZE Irigoien etxea

Izize. Irigoien etxea (2015).

Izizeri dagokionez, Irigoien etxeko Petra Sancet Adot (1878-1949) euskal hiztuna izan ote zen ibili gara, aldeko eta aurkako iritziak jasota, eta usteak nahasi datozela ikusita ez zaigu ziurtzat jotzeko modukoa iruditu. Are gutxiago egun 74 urtekoa den Celina Conpainsen amona Romualda Sarries Sarries (1883-1967), baten batek euskalduntzat hartu arren bilobak berak amona erdalduna zela argi adierazirik. Baina badaki Celinak berak andere hura alguna frasecica bederen emateko gauza bazela. ‘Conocian palabras y frases’, jaso dugu herrian bi emazteki haiek direla eta. Horrenbestez, igarotako denborak Galozeko euskaldunak oraingoz behintzat lanbropean ezkutatu badizkigu ere, zenbait iturrik adierazten digute XX. mendearen lehendabiziko laurdenean zehar ez zela ezinezkoa izango Itzalle-Galoze-Izize inguruan zaraitzuera hiztunak topatzea; eta beharbada hondar euskaradunen oihartzuna ez zela bigarren laurdenera arte itzali. Merezi du gogoratzea 1935eko sailkapenean Irigaraik ez zuela Galoze udalerria aipatu ere egin, nahiz eta beratarraren zerrendan baden tarteka falta den herririk.

Gorza eta Igari. Guesa, Iriarte, Iriburu, Rekalde; azken orduko etxe euskaldunak

800px-Gorza

Gorza, 1955ean (Indalecio Ojangurenen argazkia)

Gorza udalerri ttipia izen bereko herriskak eta Igarik osatua da, lehenbizikoa Zaraitzu ibaiaren ertzean dagoela eta bigarrena bazterrerago, Bidankozerantz. 250 bat bizilagun biltzen zituzten bi herriek duela hirurogei urte; egun 50 ere ez dira erroldan, eta bitik bat sasoiaren araberako biztanlea da. Gorzan, esaterako, zazpi bat lagun baino ez dira neguan bizi; Igarin, hamabost edo.

Arturo Campionek utzi zizkigun Igariko euskarari buruzko XX. mendeko lehenbiziko albisteak. Honako hau idatzi zuen Euskal-Esnalea aldizkarian 1911n:  “En Igal no le habla nadie, aunque pueden hacerlo los mayores de treinta y cinco años; de diez años para arriba lo entienden casi todos; pero de dicha edad para abajo no le entiende ninguno.”

Bonapartek 70 urte lehenago Galozen bezala, Gorzan ezarri zuen Irigaraik 1935ean Zaraitzuko euskararen azken muga. Ikertzaileak VI. multzoan egokitu zuen Igari (los de 50 años y más lo saben, pero no lo usan) eta VII.ean Gorza bera, azken-azkenekoan beraz, euskaraz inor mintzo ez eta ulertu ere adinekoek baizik ulertzen ez zutela aditzera emanez.

Badirudi beraz gehixeago iraun beharko zuela euskarak Igarin Gorzan baino. Ez da harritzekoa Koldo Artola 1981ean Espartzatik haratagoko zaraitzuera apurrak topatzen saiatu zenean Igarin ere gelditu izana. Alferrik ordea; ez zuen herrian euskaldunik aurkitu.

Igarib

Igari. Irigarai izeneko etxea (2015)

1935eko datua zuzena izatera 1880-85 ingurura arte jaioko ziren gurasoen euskara ongixko jasotzera heldutako igariarrak. Litekeen gauza da, XX. mendean munduratuen artean ere geratu baitziren euskara horren printzak: esate baterako, Irigoien etxeko Floren eta Juana Mari Orozek gogoan dute duela 25 hildako amak bazekiela euskarazko zenbait hitzen esanahia (‘tal cosa en euskera se dice…’ hasten omen zitzaien tarteka). Are beranduago jaio eta egun 90 urte dituen Fermin Semberoiz Bracok, aldiz, paperean ezarri du ahantzi ez dituen euskarazko hitzen zerrendatxoa, hemen aipatu nuena. Hauek biak, nola edo hala euskara entzunez baina euskararik gabe hazitako igariarrak izan ziren.

Esteban Sanz Maria Iribarren

Gorzako Esteban Sanz eta Igariko Maria Iribarren emaztea, azken labekadako euskal hiztunak biak (iturriak: Jezabel Oroz eta Txuri Beltzean).

50ekoak ez dakit, baina garbi dago gerra urteetan 65-70 urte zituzten herritar euskaldunak bazeudela, nahiz eta igarotako denboraren eraginez oroitzapen batzuk besterik ezin izan diren berreskuratu 2014ko eta 2015eko bilaketa ahaleginean. Horien adibide da Rekalde etxeko Maria Iribarren Machin andere euskalduna (1866-1943), gorztar batekin Sartzera ezkondu eta bizitzaren hondarrean ere euskara harekin zerabilena. Edota Iriarteko Maria Ana Iribarren Esarte (1862-1954), herrian adinkideekin euskaraz aritzen zena, nahiz eta haien izenik ezin izan dudan berreskuratu; eta egun 93 urte dituen Maria Jauregui Iribarren bilobari Aita Gurea erakutsi ziona.

Bonaparteren bidaiez geroztikako euskaldunik jaioko ote zen Igarin? Ziurtasunaren eremura ezin ekarririk gelditu zait Maria Juana Serrano Salvoch (1870-1949), ausaz euskal hiztun, baina oraingoz ezin frogatzeko modukoa. Galdeketa hau duela hogei urte egin balitz askoz emaitza zaporetsuagoa emango zuen. Hogei urte barru egitea, aldiz, alferrik litzateke seguruenik.

Igariko euskaldun zaharrei buruz topatutako azken albisteak, beraz, 1950eko hamarkadakoak dira, mugakide zituzten Bidankozekoak bezala. Alderdi horretatik datu koherente samarra da. Iduri luke, ordea, euskarak luzexeago iraun beharko zuela Igarin Gorzan baino, bai Irigaraik emandako datuengatik, bai herria haranaren ardatzetik bazter egoteagatik. Gorzako albiste apurrak, ordea, bestela mintzo dira.

Gorzan, Igarin bezala, euskararen transmisioa ez zen oraindik eten Bonaparteren bilaketa lana hastear zen urteetan. Horren erakusle da Iriburu etxean 1859an jaiotako Esteban Sanz Iribarren gorztarra, euskalduna, Sartzeko Benita Abentin eta Ibiltzietako Juanito Sanz bilobek oraindik ere gogoan dutena. Arestian aipatu dudan Maria Iribarren igariarraren senar izan zen Esteban alargun gelditu ostean. Lehenbiziko emazte Rosalia Galtzabarrarekin bezala (Sartzeko Ginda etxekoa hura) bigarrenarekin ere euskara izan zuen ohiko hizkuntza. Esteban Sanz 1946an hil zen.

Gregoria Semberoiz - My Heritage

Gregoria Semberoiz gorztar euskalduna  (1885-1962; iturria: www.myheritage.es).

Baina badirudi Bonaparteren lana burutu eta puska bat beranduagora arte iraun zuela neurri batean bederen Gorzako euskararen kateak. Izan ere, 1885ean jaiotako Gregoria Semberoiz Jiménez  euskaldun kozkortu zen eta bada gaur ere horren lekukotasuna eman dezakeenik. Herri euskaldunagoa zen Ibiltzietara ezkontzeak lagunduko zion beharbada? Nolanahi ere, Gregoriak eta beranduxeago aipatuko dudan senarrak euskara baliatzen zuten Juliana eta Maxima alabek helduen arteko kontuak uler ez zitzaten. 1962an hil zen andere hau, Gorza inguruko euskararen azken mugarri segurua.

Sartze: Aldabe, Arnobere, Aroztegi, Juangorri, Labari, Larranbe, Pascual, Torrea, Zubiri.

80 biztanle 1960an. 33 2014an, askoz ere gutxiago negua herrian ematen dutenak (bitik bat edo)… aurrekoak legez odolustu da Sartze, Gorza eta Espartza arteko bidearen eskuin aldean dagoen herriska ederra. Euskara guztiz kolokan zuela irudikatu zuen Irigaraik duela 80 urte, arestian aipatu VII. multzoa egokitu ziolarik. Ez du ematen euskararen egoera zeharo terminala zenik 1930eko hamarkadan, hizkuntza galbidean egon arren; azken urtean jasotako albisteen arabera esan daiteke gutxigatik ez zirela heldu 70-80etako ikertzaileak Sartzeko hiztunen lekukotasunak egokitasunez gordetzera.

XIX. mendearen azken muturrera arte sortutako euskaldunen berri eman du Sartzen eginiko bilaketak. Asko 1875 eta 1880 bitartean jaioak, bakanak handik aitzin, transmisioaren eten nagusia urte haietan gertatu bailitzan.

sartze

Sartze, gaur egun (www.casasruralesnavarra.com)

Sartzeko euskararen galera Ibiltzietakoa baino urte batzuk lehenago gertatu zela ematen du, pittin bat hegoalderago edota ibarra zeharkatzen duen bide nagusian bertan egoteak eraginda beharbada. 1950ean Sartzen jaiotako zortzi euskal hiztun bizi ziren gutxienez; urte berean, Ibiltzietako euskara jasotako 11 lagun bederen bazeuden. Nolanahi ere, XX. mendearen erdialdean bazegoen oraindik euskara Sartzeko kaleetan entzuterik, eta bada gure artean oraindik euskara hura herriko kaleetan pasieran zebiltzan adinekoei edota etxeko atarian josten ari zirenei entzun zien lagunik.

Sartzeko euskaldun haietako batzuk, ez gutxi, 1950 eta 1960 artean joan ziren: Aroztegiko Toribia Semberoiz Villanueva (1951n), Torreako Geronimo Carrica Esandi (1953an), Zubiriko Alejandra Irigoyen Sarries (1957an) edota Juangorriko Paula Goyena Jauregui (1960an). 1875-85 bitartean jaioak denak, eta euskara zabal eta sendo jaso zuen azken belaunaldiaren seme-alabak. Handik harat gutxi izan ziren hausten hasia zen kateari heldu ahal izan ziotenak, eta horregatik gutxi izan ziren, ezinbestean, 1960tik aurrera zaraitzuera aise emateko moduan iraun zuten herritarrak. Lau, nik dakidala. Bi bikote, zehatzago esanda; agian ezkontidea ere euskaldun izatea ez zen hizkuntzari eusteko orduan argudio hutsala izan.

Juliana Braco Goyena (1882-1962) Torrea etxean jaio, eta Fernando Jauregui Galchavarra (1879-1962) auzoaren Aldabe etxera ezkondu zen. Gogoan dituzte oraindik Sartzen zein Ibiltzietan senar-emazteak, eta baita biak euskaldunak zirela ere. Elkarren ondoan bizi eta elkarren ondoren hil ziren, bata bestearen biharamonean.

Sarze3

Sartze. Argazkia: Jesus M Etayo

Euskaldun hazi zen, hainbat urte beranduago, 1897an sortutako Gregoria Jauregui Eseverri ere. Jasotako datuen arabera ez zen ondoren sarztar euskaldun bakar bat ere munduratu, baina gazte samar hil zenez, 1964an, ezin izan zen Arnobere etxeko alaba haren euskararik jaso; etxe hartan bertan edota Albientako atean ikusi ohi zuten egungo adinekoek Gregoria jertse edo galtzerdi josten, Ezkarozeko Aragon etxetik zetorren Eulogia Eseverri Echegoyenekin batera, 1950 aldera, biak euskaraz tar-tar.

Herriko azken euskaldun zaharra, seguruenera ere, gizonezko bat izan zen: Pascual etxeko Marcos Iroz Jauregui, Gregoriaren senarra (1887-1971). Burua galduta eman zituen azken urteak; horrenbestez 60ko hamarkadan utzi bide zion euskarak Sartzen hizkuntza bizia izateari. Baina XX. mende amaiera osoan zehar bizi izan dira euskara etxean aunitz urtez  entzun eta lauso artean bada ere neurri batean hari heldu diotenak: Marcos eta Gregoria herriko azken hiztunak izan omen ziren bezala, haien alaba Bonifacia Iroz Jauregui da seguru asko euskara ulertzeko gauza izan zen azkena. Arnobereko Bonifacia 2006an zendu zen, orain hamar urte eskas.

Ibiltzieta: Bidondo, Charles, Irigarai, Juan, Labari, Luis, Morea, Otxoa, Pena.

Baliteke Ibiltzieta izenaren esanahia urak biltzen diren lekua izatea; XIII-XIV. mendeetako zenbait agiritan Huulçieta (1366) edota Huvilcieta (1268, 1428) itxurapean ageri da.

IMG_20150103_102052

Ibiltzietako eliza 2015eko urtarrilean

Zaraitzu hegoaldekotzat hartu ditudan herrien artean hauxe da euskarari beranduagora arte eutsi ziona. 1880tik aurrera, ondo-ondoko Sartzen transmisioa ia etenda eta handik beheiti are agortuago zegoen unean, ibiztar euskaldun andanatxo bat bederen jaio zen; are 1890 ostean ere. Ibiltzietako euskararen etena, galera eta desagerpena Sartzekoa baino hamarkada bat beranduago gertatu zela ematen du, oro har.

Dena den, Sartzen bezala, errepideaz bestaldera ere ez ziren gutxi izan 1950eko hamarkadan zehar hil ziren adineko euskaldunak, ibiztarrei buruz ere esan daitekeelarik urte haiek izan zirela hizkuntzaren bizitasuna guztiz eta betiko higatu zutenak. 1950 osteko urteetan desagertu ziren euskal hiztun haien artean gogoan dituzte oraino herrian Labari etxeko Juana Jauregui Urzainqui (1865-1952), hura bezain euskaldun zen Francisco anaia baino hiru urte beranduago hildakoa; Luciano Udi Villanueva (1877-1953), Luis etxekoa; Eugenia de Carlos Iribarren (1884-1954), Itzallera ezkondua eta Jaurrietatik bertaraturako Victoriana Gallurrekin batera Itzalleko kaleetan euskaraz entzun zuten azkena; Otxoako Gabriela de Carlos Landa (1870-1955), aurrekoaren ahizpa edo ahizpaordea, arestian aipatu Eulogia Eseverri ezkaroztarrarekin eta Alejandra Irigoyen sarztarrarekin kalean barrena giro onean euskaraz ibili ohi zena; Charles etxean sortutako Vicente Barberena Arana (1873-1955); eta Balbina de Carlos (1893-1958), Gabriela de Carlosen ezkontzaz kanpoko alaba, eta amarengandik euskara jaso zuena.

Hartara, 1950eko hamarkada bukatzearekin batera, Ibiltzietako euskal hiztun talde txiki bat baino ez zen gelditu. Sartze eta Gorzako aleak gehituta, egun haietan dozenatxo bat lagunek behintzat eman ahal izango zuen Zaraitzu hegoaldeko euskararen lekukotasuna. Askoz ere gehiago ziren oraindik Espartzan bertan, esaterako, eta hori dela eta seguruenik, 1958ko maiatzean ibarreko euskara ikertzearren hamar eguneko egonaldia burutu zuenean, Koldo Mitxelenak ez omen zituen Espartzaz beheitiko herriak kontuan hartu. Bazen oraindik ordea euskararen arrastorik, eta ahotsik bildu ez zen arren, Ibiltzietako eliza berriaren inaugurazioko argazkiak (1959) betiko isildu zaizkigun lekuko haien irudia behintzat ezagutaraz diezaguke:

Ibizta behin betikoa

Ibiltzieta, 1959. Ama Birjinaren Jaiokundearen eliza inauguratu zuteneko argazkia. 1: Gregoria Semberoiz gorztarra (1885-1962). 2: Felipa de Carlos ibiztarra (1899-1983). 3: Restituta Zazu espartzarra (1895-1998), Ibiltzietako Gora etxera ezkondua. 4: Pedro Esandi ibiztarra (1888-1971), Gregoriaren senarra. 5: Manuela Goyena ibiztarra (1877-1961). Denak euskal hiztunak. Argazkia: J. Oroz eta Txuri Beltzean.

Ibiltzietako euskara txukun gorde zuten hiztun berantiarrenak, nik dakidala, honako hauek izan ziren: Manuela Goyena Barberena (Morea, 1877-1961), Pedro Esandi Barberena (Irigarai, 1888-1971), Ramona Adot Goyena (Bidondo, 1890-1979), Felipa de Carlos Monzon (Pena, 1899-1983) eta Petra Rodrigo Monzon (Pena, 1908-1985).

Ibizta 1961

Ibiltzieta, 1961. Pedro Esandi, txapela eta guzti, ezkerraldetik hasita lehenbizikoa (iturria: J. Oroz / Txuri Beltzean).

Irigarai etxeko Pedro Esandi, Sartzeko Marcos Irozekin batera, Zaraitzu hegoaldean euskarari eutsi zion azken gizonezkoa izan zela ematen du. Pelotazale, kitarrajole eta muslari amorratua, gaztetan Ramona Adotekin batera Zuberoara joan zen espartin egitera, egiteko hura berez emaztekiei egokitu bazitzaien ere. Gerora, aizkoraz egurra lantzen ikasi eta enbor mozten ibili zen Zuberoan bertan. Gorzako Gregoria Semberoiz (euskalduna hura ere, lehen esan bezala) izan zen Pedroren emaztea.

Baina ez zen Irigarai izan, Pena baizik, Ibiltzietako euskara gorde eta hedatu zuen azken etxea. Hantxe jaio ziren herriko euskararen lekukotzat jo daitezkeen azken bi andereak: Felipa de Carlos eta Petra Rodrigo ahizpaordeak.

Pena2

Bi irudiotan, Ibiltzietako Pena etxea (2015)

Bi emazteki hauen ama Cesarea Monzon izan zen, Gorzako Juan Domingo Monzonen eta Maria Juliana Semberoiz ibiztarraren alaba; Ibiltzietan bertan jaioa 1868an eta antza denez Zaraitzu hegoaldeko herrietan euskara transmititu zuen azken pertsona. Bi aldiz ezkondu zen andere hau. Felix de Carlos izena zuen lehenbiziko senarrak eta huraxe izan zen 1899an jaiotako Feliparen aita. Urte batzuk beranduago Jacinto Rodrigo izeneko batekin esposatu zen Cesarea. Zaragozako Undues de Lerdakoa zen Jacinto, erdalduna. Hala ere, 1908an Jacintok eta Cesareak Petra alabatxoa izan zutenean, amaren euskara jaso zuen hark ere.

Petra Rodrigo 1947

Petra Rodrigo ibiztar euskalduna, seme-alabekin (1947). Argazkia: J. Oroz eta Txuri Beltzean.

Felipa de Carlos izan zen Ibiltzietako euskara ikasirik herrian bertan hil zen azken hiztuna, Petra Igarin bizi izan baitzen 1936tik aurrera. Horregatik, Koldo Artola 1981ean Ibiltzietara balizko euskal hiztunen bila heldu zenean, Felipa baino ez zuen topatu. Donostiarrak proposatutako galdera sail bati adeitsu erantzun zion emakumeak eta idatziz hartu zituen Artolak erantzunak, eskura grabagailurik ez izaki. Ikertzaileak berak 2006an idatzi bezala ‘Zoritxarrez, baina, harengana itzuli baino lehenago zendu zenez, hasitako lana ezin izan genuen aurrera eraman’. Felipa de Carlos Monzon 1983ko urriaren 26an hil zen, 84 urte zituela. Bi urte beranduago zendu zen Petra ahizpaordea Igarin. Egia esan, euskaldun zahar ibiztar bat geratzen zen oraindik: Juan etxeko Faustino Berrade Tanco (1921-1992), Juan anaia bezala (1919-1966) herrian jaio eta herrian euskaldun hazitakoa. Nire ustez ezin dira ordea berradetarrak Ibiltzietako euskararen lekuko garbitzat hartu, ikasi zuten mintzoa Otsagabitik herriratutako gurasoena izan baitzen. Zuzenagoa da horrenbestez esatea Igariko Jauregira ezkondutako Petra Rodrigorekin batera itzali zela, duela hiru hamarkada eskas, Ibiltzietako euskara zaharra.

Map10c

Zaraitzueraren gibelatzea XX. mendean zehar. Urdinez, gutxi gorabeherako muga bakoitzari dagozkion urteak; gorriz, Espartzatik beheitiko herrietako azken euskaldun zahar ezagunen heriotza-urteak.

El abundante y valiosísimo material audiovisual recogido entre la década de 1970 y los primeros años del presente siglo de labios de los últimos conocedores del euskera salacenco nos conduce sin excepción a las localidades más septentrionales del valle, las últimas que conservaron la lengua de sus mayores: Ochagavía, Jaurrieta, Ezcároz, Oronz y Esparza. A pesar de ello, y de que por omisión los últimos hablantes de los enclaves meridionales corren el riesgo de quedar sepultados bajo el manto del olvido, durante el siglo XX el euskera perduró en mayor o menor medida en prácticamente todos los lugares de la mitad sur de Salazar; y en aquellos pertenecientes a los municipios de Güesa y Sarriés, hasta más allá de 1950. En Igal y Güesa, en concreto, el habla autóctona pervivió hasta los 50-60, y en Sarriés e Ibilcieta, hasta los 70 y 80 respectivamente. Es esa pervivencia la que trato de poner de relieve en esta entrada, recuperando la memoria de algunos de aquellos últimos vascófonos cuyo recuerdo se conserva aún en los pueblos situados más allá de Esparza. Esa recuperación habría sido absolutamente imposible sin la desinteresada aportación de salacencos como Benita y Marcelino Abentin, Asunción Goyena, Luis Iriarte, Miguel Iroz, José Manuel Jáuregui, María Jáuregui, Javier Sanz, Juanito Sanz, Pío Sarriés y otros muchos; y, sobre todo, sin la colaboración constante e impagable del sarztarra Jezabel Oroz, al que debo todo lo que de novedoso pueda aportar esta entrada y cuya gran ayuda  es de justicia agradecer a través de estas líneas. 


Euskararen lekukoak: BERRIOBEITI INGURUA (II) (Añezkarko albisteak)

Añezkar 2004

Añezkar 2004an. Duela ehun urteko herriaren aldean, aski eraldatua. Argazkia: www.euskomedia.org

Joan den abenduan ekarri nuen Berriobeiti ingurua blogera, Iruñe ondoko Antsoain zendea zaharrean euskarak XX. mendera arte utzitako lekuko batzuen berri eman nahirik. Interes bereziko eremua iruditzen zait, Txulapain-Olaibar lerroan azken euskaldun zaharrak 1980-90eko hamarkadara arte bizi izan ziren arren —haiek ezagutu eta elkarrizketatzeko parada egon zelarik—, bi haran horiekin mugakide den eskualdean (Berriobeitin, Oltzan, Anotzetik beheitiko Ezkabarten, Atarrabian, Uharten…) puska bat zaharragoa baita hizkuntzaren galera. Iruñetik gertuago eta zaharragoa, segur aski; bai gutxienez azken hiztunen oihartzuna ia erabat ezabatzerainokoa. Oso gutxi dira Berriozar, Ororbia edo Sorauren inguruko XX. mendeko euskaldunek utzitako albisteak, eta merezi du horregatik edozein datu berri plazaratu eta elkarbanatzea, Iruñerriko euskararen galeraren kronologia ahal den neurrian osatze aldera. Añezkarko xehetasun berriak ezagutu ditut uda honetan Juantxo Alemanek topatu eta Luis Mirandak helarazitako albiste interesgarri bati esker eta horiexek jakinarazi asmoz idatzi dut gaurkoa.

ElEcoDeNavarra19061202b

Etxaleku, 1906. Guemberen euskarazko hitzen lekukotasuna (iturria: prensahistorica.mcu.es).

XX. mendearen hasieran argitaratzen zen El Eco de Navarra egunkariak Etxalekuko azokari buruzko ohar labur bezain mamitsua eskaini zuen 1906ko abenduaren 2ko alearen bigarren orrialdean (ikus orrialde osoa hemen): azoka hartako zerri-salmentaren gorabeherak aipatu, eta Añezkarko biztanle batek zerri-tratutan ari zela hantxe botatakoak jaso zituen hitzez hitz, eta baita, zorionez, tratulariaren izena eman ere:

“…el inteligente tratante don Pedro Guembe, de Añezcar, al cual oyósele exclamar: «Yo pagaría algunos cerdos más á «ogueita vos lauco kilobat»”

Autza 1915-1-12

Pedro Guembek Autzan zerria galdu zueneko albistea (1915). Iturria: Añézcar en la red / Añezkar sarean. Egin klik irudian albistea hobeto ikusteko

Etxalekuko berriemaileak jakinarazitako albistea zen, eta ez da oso zalantzan jartzekoa etxalekuarra euskalduna izango zela eta euskaraz entzundakoa ari zela jasotzen (zertarako erabili bestela hizkuntza hura hedabide erdaldun hartan?). XX. mendearen hasieran Imozko Etxalekun salerosketan aise ibiltzeko euskara beharko zela eta hizkuntza nagusia huraxe zela, ez da horretan duda handirik. Eta Pedro Guembe, Etxalekuko azokan ez ezik, zeharo euskalduna zen Autza herrikoan ere ibili bazen —hantxe galdu zuen zerri eme bat hainbat urte beranduago, 1915ean, ordu hartan ere prentsak Añezkarkoa zela jaso zuelarik— ia ezinbestekoa izango zuen euskara halako zereginetarako.

Euskalduna zen beraz, itxura guztien arabera, 1906an eta 1915ean Añezkarren bizi izandako Guembe hura. Añezkarren jaioa ere bai, ordea? Añezkarko euskalduntzat hartu behar al dugu?

Añezkar 2

Añezkarko kale bat (iturria: www.rurismo.com)

Erantzuna baiezkoa da, inolako zalantzarik gabe. Pedro Guembe Aguinaga, Etxalekuko azokan euskara erabili zuen tratulari hura, Añezkarren jaio zen 1852ko urtarrilaren 8an, Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboan dauden datuen arabera [1]. Gurasoak Añezkarren bizi ziren eta aita (Juan Miguel Guembe Berasain), añezkartarra zen gainera; ama, Estefania Aguinaga Erice, ez zen oso urrutikoa: Txulapaingo Untzun sortua zen. Aiton-amonak Añezkar, Untzu, Larunbe (Gulia) eta Larraiotz (Txulapain) herrietan jaioak ziren; eskualdean ongi errotutako familia zen hura. 1852an sortutako haurtxoak Pedro Martin Severino izenak hartu zituen. Erdalduntzen ari zen herria ezagutu zuen noski urteen joanean (Bonapartek, ingurua bisitatzean, Añezkarren castellano y vascuence egiten zirela idatzi zuen 1857an), baina Berriobeitiko aita eta Txulapaingo ama zituen Pedro Guembek euskara jaso zuen etxean eta euskaldun hazi zen.

Eskela PedroGenbe

Añezkarko Pedro Guembe 1929an hil zen (Luis Mirandak eskainitako irudia).

Laboraria izan zen eta bost seme behintzat izan zituen, Añezkarko bertako Benigna Mendiarekin 1880an ezkondu ostean: 1883an jaiotako Saturnino, Pedro, bi urte gazteagoa, Fermin —elizgizona eta herriko apaiz 1925 eta 1927 bitartean—, Angel eta Agapito. Lehen biak behintzat nekazariak izan ziren, aita bezala. Pedro Guembe ez zen beti sorterrian bizi izan: 1897ko hauteskunde-erroldan Oteitzako biztanleen zerrendan dago. Gerora Añezkarrera bueltatu zen antza; halaxe jaso zuen 1911ko erroldak, eta bat dator gainera datu hori arestian aipatu 1906-1915etako albisteekin.

Genbe eta Etxaleku etxeetako jaun izan zena 1929ko ekainaren 6an hil zen, 77 urte zituela. Ezin jakin daiteke bere sorterriko azken euskalduna izan zen ala ez; nolanahi ere den, Pedro Guembe, Baliarraingo Fermin Garciriain bezala, Antsoain zendea zaharrean euskara XX. mendearen bigarren laurdenera arnasestuka baina bizirik heldu izanaren lekuko dugu, izana ziurtatzen laguntzen duen izena. Aldi berean, Guemberi esker jakin dezakegu 1850ean hizkuntzaren transmisioa ez zela Añezkarren oraindik guztiz eten. Hori horrela, litekeen gauza da herriko euskararen hondar lekukoek Gerra Zibil ingurura arte irautea.

Berriobeiti-Antsoain inguruko euskararen iraupenaz 3.0

Antsoain inguruko euskararen galeraren kronologia osatze aldera, abenduko sarreran eman nuen mapa berbera, honakoan Añezkar, Ballariain, Berriogoiti eta Aizoaingo euskaldunei buruzko azken albiste ezagunak zein urtetakoak diren adieraziz.

[1] Añezkar, S. Andres parrokia, Bataiatuen 1. liburua (1732-1882), 1027-6 biribilkia, 64. orr.

El euskera perduró en la Cendea de Ansoáin hasta entrado el siglo XX, al igual que en los restantes municipios de la Cuenca de Pamplona, por más que en buena parte de ella el recuerdo de los últimos hablantes se haya difuminado de tal manera que hoy resulta difícil de recuperar. Como pequeña contribución a esa labor de recuperación aporto aquí —gracias al buen hacer de Juantxo Aleman y del añezkartarra Luis Miranda— el recuerdo de Pedro Guembe, natural de Añézcar (1852-1929), de cuyo ser euskaldún da testimonio un apunte periodístico de su época, y que permite atestiguar que a mediados del siglo XIX  aún no se había interrumpido la transmisión de la lengua vasca en el entorno de Berrioplano, entorno en el cual aún quedaban rescoldos del euskera autóctono incluso después de la Guerra Civil, como mencioné en su día en esta entrada.


Euskararen lekukoak: ZARAITZU HEGOALDEA (I)

Zaraitzu banaketa kolore

Zaraitzuko aspaldiko banaketa: Otsagabiko kinoia, gorriz; Errartea, laranjaz; Atabea, berdez. Azken honen hegoaldeko hiru udalerriak izango ditu aipagai sarrera honek.

Zaraitzu ibaxa osatzen duten 14 herriak bederatzi udalerritan daude gaur bilduta. Erdi Aroaz geroztik, ordea, eta ez hain aspaldira arte, bestelako hiru eremuren arabera antolatu zuten zaraitzuarrek harana: gaztelaniaz quiñón izenaz ezagututakoen bidez, hain zuzen.

XIV. mendetik hiru kinoitan banatu zen Zaraitzu: OtsagabiaErrartea (Jaurrieta, Ezkaroze eta Espartza) eta Atabea. Azken hau da denetan zabalena, eta Itzaltzu nahiz Orontzerekin batera Espartzatik beheitiko herri guztiak hartzen ditu Ibiztatik Uskartzeraino, ibarraren hegoalde osoa, alegia: Ibizta bera, Sartze, Gorza, Igari, Galoze, Izitze, Itzalle eta Uskartze.

Azken lau hamarkadetan Zaraitzuko euskararen itolarriaz eta azken arrastoez idatzi eta ikertutakoa, galeraren kronika, alegia, Espartzan eten izan da ia beti. Hegoalderantz zihoala, herri hartantxe topatu zituen azken hiztunak 1970eko udan Sánchez Carrión gazteak; bertan grabatu zuen Koldo Artolak 1976tik XXI. mende hasierara arte hainbat euskaldunen mintzoa (Dionisia Garate, Telesfora Elarre, Jacinto Ramirez edota Lucas Semberoizena); 2002an hildako Antonia Gartzia espartzarraren ezagutza baliatu zuen Aitor Aranak Zaraitzuko mintzoa hiztegi batean isurtzeko… Albiste baliotsuak eta lekuko ezagunak, izen eta abizendunak, izenarekin batera izana ere aitortzeko modukoak, Zaraitzu erdialdeko euskara zaharraren hondar gordetzaileak.

Mapa2

Kolore ilunagoan, Zaraitzu eta Nabaskoze ingurua. Biribilean bilduta daude sarrera honetan aztertutako herri gehienak.

Nabarmena da ordea etena Espartzatik behera, eta zeharo urriak Zaraitzu hegoaldeko hiztun berankorrei buruzko albisteak. Izatez, 1981ean Artolak Ibiztan Felipa de Carlos andere euskaldunari eskura grabagailurik ez zuela eginiko hainbat galdera baino ez.

Nolanahi ere den, eta erromantzea aspaldi zaharrean bizilagun izanik ere, berandura arte eutsi dio euskarari Sartze eta Galoze arteko eremuak. XX. mendeko hainbat belaunaldi euskaldun ezagutu dituzte inguru horretako herri batzuek, eta azken labekadako hiztunen arrastoa ez da oraindik ezabatu. Arrasto hori hona ekartzea izango da gai honi buruzko bigarren zatiaren xedea, baina horren aurretik datu ezagun zaharragoak aipatuko ditut, euskarak Ibizta eta Uskartze bitartean eginiko ibilbidea gogora ekartze aldera.

Euskaldun… 

1587ko herri bascongadoen zerrenda ezagunean ycal, sarries eybilçieta, ygalguessa, vscarres, yçiz eta gallues ageri dira, iparralderagoko esparça, escaroz edota xaurrieta bezalakoekin batera, hizkuntzari zegokionez Zaraitzu osoa bat eta bakarra zela agerian jarriz. 1598ko prozesu batean goraynci Bidondoren arcayari hitzak utzi zizkigun Joanes de Yzal artzaina bezain euskaldunak ziren seguruenera ere urte haietako galoztar, gorztar edo sarztarrak; euskaldun elebakarrak, haietako asko.

Itzalle

Itzalle, gaur egun (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com)

…eta erromantzatuen bizilagun

Deigarria da aipatu zerrendak euskalduntzat jo zituela dezente hegoalderagoko herriak ere, Nabaskoze-Erromantzatu inguruko guztiak nahiz are Zangoza aldekoak tarteko: nabascues, vstes, Vigue calicas nuevo [= Biotzari eta Gazteluberri], arbonies, domeno y adansa, ayzpurz, murillo berroya, hugun, yeso, liena de lumbier [= Ledia], Rocaforte, aybar, Sanguesa, casedaBaina gainerakoan badu zerrendak okerrik (XIX. mendera arte euskaldun izandako Artaxoa multzo bascongadotik kanpo utzi izana, esaterako) eta oker hutsa da aipatu herrien balizko euskalduntasuna ere. Toponimiak emandako albisteez gain, froga argiak utzi dizkigute aspaldiko hainbat agirik.

Uskartze elurpean

Uskartze elurpean. Herria biztanle bakarra izatera heldu zen 1990eko hamarkadan (argazkia: www.todopueblos.com)

Sarrera honi dagokionez, horren adibiderik esanguratsu eta ederrena XVII. mendearen hasierako auzi bat da. 1604ko abenduan Pedro Lopez bikario euskalduna hil zen Uskartzen, jaioterriko parroki lanean 32 urte eman eta gero. Uskarztarrek bi hautagai aukeratu zituzten haren lekua hartzeko, eta elizbarrutiko auzitegira jo zutenez horrek eragindako prozesua informazio-iturri ezin interesgarriagoa da. Burgiko Rodrigo Armendariz eta Biotzariko Martin Ripalda saiatu ziren Uskartzeko erretore bihurtzen eta bien arteko lehian oinarrizko argudioa izan zen hizkuntza: izan ere, erronkariarra euskalduna zen, eta Erromantzatukoa, aldiz, ez. Gogo handiz ekin zioten horrenbestez Uskartzekoen egoera linguistikoa norberaren interesekin bat zetorrela argudiatzeari, eta —zeharka bada ere— uskarztarren eta bizilagun batzuen arteko aldea nolakoa zen agertzeari.

Ustaize Iñako Redin

Ustaize (Iñako Redinek ateratako argazkia)

Bistakoa da Armendarizen eta Ripaldaren lekukoek ez zutela errealitatearen irakurketa berbera egin; ez da harritzekoa. Baina argi utzi zuten batzuek zein besteek Uskartzeko gizon-emakumeak euskaldunak zirela. Zenbaterainoko gaztelania ote zekiten, huraxe zen auzia, ez besterik. Ondoren datorren laburbilduma, 1605eko prozesuak emandako hizkuntza-argazkia da:

Uskartze (Zaraitzu). Herri euskalduna zela ez zuen inork zalantzan jarri. Hautagai erdaldunak aurkeztu lekukoen hitzak sinestera, uskarztarrek bazekiketen erromantzea ere, nahiz eta ezagutza mailaz aritzean iritzi guztiak bat ez etorri: lekuko batek adierazi zuen hiru urtetik gorako haurrak ere gauza zirela erdarazko hitzari erdaraz erantzuteko; beste batek erromantzea baliatzeko gai ziren 34 biztanle zituen gogoan, nahiz eta aitortu zerabilten erdara ez zela hirietakoa bezain txukuna, eta beste hainbat lagun hizkuntza ulertzeko baino ez zirela gauza. Hirugarren batek gizon zein emakumeek erdara “ulertzen zutela” adierazi zuen, eta “hitz egin ere bai”; erromantzea etxe guztietan “gehiago edo gutxiago” ezagutzen zutela adierazi zuen beste lekuko batek; batzarretan erdara entzun zuenik ere bazen, bi biztanlek euskaraz ez zekitelako, antza. Ustaizeko abadea eta jostuna ere lekuko eraman zituen Ripaldak: abadeak andere uskarztarrak erromantzez agurtzen zituenean haiek ulertu eta euskaraz erantzuten ziotela esan zuen; jostunaren arabera, aldiz, las mugeres (…) ablan algun tanto el romance: bai gutxienez berarekin joskintzari buruzko gauzez erdaraz aritzeko beste… emakumeek elkarren artean euskara erabili arren. Arestiko algun tanto edota medianamente ageri ohi da Ripaldaren aldekoen adierazpenetan Uskartzekoek erdaraz zenbateraino zekiten azaltzeko. Erromantzearen itzala defendatu beharrekoak ere, beraz, itzal hura oso zabala zela esan ezinik zebiltzan.

iciz-valle-de-salazar-navarra_111735

Izitze, herri guztiz euskalduna XVII. mendearen hasieran (irudia: panageos.com)

Burgiko hautagaiaren aldeko lekukoek bestelako egoera agertu zuten. Maria Marimachi alarguna euskaldun elebakarra zen, uskarztar gehienak bezalatsu; andrazkoek, batez ere, ez omen zekiten beste hizkuntzarik. Juan Elizondo apaiza, gotzaitegiaren izenean eliz aginduak betetzeko herria bisitatzera joan zenetan, euskaraz aritu zen beti. Zioenez hizkuntza huraxe zen bertakoek zekitena, y si algunos saben romance, son muy pocos, porque lo que se platica y trata es bascuençe. Gauza bera adierazi zuen Lopez hil ostean behin-behineko apaiz ibilitako Pedro Echegoyenek: biztanle gehienak euskaldun hutsak zirela, eta batzuek erromantzea ulertu arren ezinbestekoa zela herrian doktrina euskaraz erakustea, y si no les dixese (…) saue de cierto sauer que la mayor parte de los vezinos no lo entenderian. Echegoyenek erromantzea erabili balu nola edo hala ulertu ahal izango ziotenen artean zegoen nonbait 67 urteko Martin Uscarres, baina hark ere euskara zuen berezko, eta aitortzerakoan ez zuen besterik nahi.

Batzuen eta besteen esanak irakurrita, garbi dago Uskartzekoen hizkuntza euskara zela; erromantzea ez zen guztiz ezezaguna, baina ez dirudi herrian errotuta zegoenik. Aitzitik, gutxiengoak baino ez zekien; nola edo hala jakin ere, batzuetan.

Izitze (Zaraitzu). Ibarraren hegoaldeko herri hau Uskartze bezain euskalduna zen, gutxienez. Bi lekuko iziztar baliatu zituen Armendarizek (Ripaldak bakar bat ere ez); biek adierazi zuten euskaraz aritzen zirela beti uskarztarrekin.

01VISTA BIGUEZAL_thumb[8]

Biotzari, Martin Ripaldaren sorterri erdalduna (argazkia: Julio Asunción)

Ustaize (Nabaskoze). Zaraitzu ibaian beheiti Uskartzetik hiru kilometro eskasera egonagatik, hagitz bestelakoa zen egoera bertan. Ripaldak bakarrik aurkeztu zituen lekuko ustaiztarrak Uskartzeko bizilagunen hizkuntza-egoeraz hitz egin zezaten, eta erdaldun hutsak zirela aitortu zuten. Arestian esan bezala, Ustaizeko jostunak ezinbesteko zuen emakume uskarztarren (nola-halako?) erromantzea, elkar ulertuko bazuten. Ustaizeko abadea ere erdaraz hurbiltzen zitzaien Uskartzeko andrazkoei. Argi dago Uskartzetik Ustaizerainoko tartean bazela ibar aldaketa hutsa baino zertxobait gehiago; eta litekeena da, ustaiztarren erdalduntasuna hainbestekoa bazen, elkarren arteko komunikaziorako uskarztarren gutxieneko erdara-maila hura ezinbestekoa izatea.

Mapa7

Biotzari (Erromantzatua). Ripaldaren sorlekua herri erdalduna zen ezbairik gabe, Erromantzatuko gehienak bezala. Hona hemen 1605eko martxoan Armendariz burgiarrak lehiakideaz ari zela esan zuena: (…) y el contrario [Ripalda] no sabe la dicha [euskara] seno romançe solo por ser natural del lugar de Bigueçal, naçido y residente en el, a donde no saben bascuençe, ni lo saben ni entienden… 

Martxoan bertan Iruñean hautagaiei euskara azterketa eginik, gainditu egin zuen Burgikoak, baina biotzariarrak

…no lo sabe hablar, aunque lo entiende, como el mismo lo a confesado y se a visto por el dicho examen…

Uskartzen benefizioa zuelako iritsi ote zen Ripalda erdalduna euskara ulertzera? Nolanahi ere, maiatzean Armendarizen aldeko erabakia hartu zuten agintariek. Hizkuntza, oraindik ere, pisuzko argumentua izan ohi zen herri euskaldunetako bikarioak aukeratzerakoan.

Hizkuntza muga sendoa zegoen beraz Uskartze eta Ustaize artean XVII. mendearen hasieran, eta egonkor jarraitu zuen ondorengo urte luzeetan ere. Egoera aldatu izana iradoki zuten 1767an Erret Auzitegiko komisari erdaldunek, ez baitzuten Zaraitzu egokitu ez Nafarroako eremu euskaldunean, ez euskaldun izan arren erdara ulertzen hasia zen hartan, zeharka bada ere ibarra erromantzearen eremuan zeharo sartuz; eta 1785ean Adan Arbizu izeneko apaiz ustaiztar batek erdalduntzat jo zituen Zaraitzu zein Erronkari (estan reputados por romanzados o castellanos para el reparto de pruebas, que se mandan recibir entre comisarios que desconocen el bascongado). Baina Arbizuren iritzia ez zetorren bat orduko ahots gehienekin, eta interesak eragindakoa zen gainera, erdalduna izanik Zaraitzu ondo-ondoko Gindano eta Zerrenkano herrixka urrauldar euskaldunetako bikario bihurtu nahian baitzebilen. Uskartzekoa bezalakoxea baina 180 urte berankorragoa, Adan Arbizuren asmoak eragindako prozesua Zaraitzu hegoalde inguruko euskararen sendotasunaz jabetzeko tresna ederra da.

Gorza

Gorzak zazpi bat biztanle izan ohi ditu gaur egun neguan (argazkia: rutasnavarra.com)

Laburbilduz, Ustaizeko elizgizonak Gindano eta Zerrenkanoko bikariotza lortu zuen 1784ko abenduan baina euskaraz ez zekienez horretarako gai ez zela salatu zuen Adoaingo abade Lucas Gilek. Zenbait herritar, ordea, Arbizuren aldeko iritzia emanda zeuden. Handik harat abiatutako prozesuak hainbat albiste deigarri utzi dizkigu: batetik Arbizuk, zeregina betetzeko gai zela frogatzearren, herri haietan gaztelaniaz ere bazekitela nahi izan zuen erakutsi, eta horretarako aurkeztutako lekuko batzuk Ustaizekoak ziren, eta erdaldunak, jakina. Bestetik, 1785eko apirilean apaiz lehiakide bat agertu zitzaion Arbizuri: Juan Miguel Montes, Gorzako euskalduna. Arbizuk euskara ez zekienez Gindano eta Zerrenkanoko lana ezin bete zezakeela aldarrikatu zuen Montesek ere.

Gindano eta Zerrenkanon zerabilten hizkuntzari buruzko datuak biltzeko asmoz, bestalde, Sartzeko abadea izendatu zuten elizbarrutiko agintariek, eta Gindanoko behin-behineko apaiz, aldiz, Arrakasgoitikoa. Emandako ardurak betetzeko euskaldun behar zuten izan biek, eta halakoxeak ziren artean haien parrokiak ere, beranduagoko datuek erakutsi bezala.

Arbizu ustaiztarrak lortu egin zuen azkenean bi parrokietan aritzeko baimena; baina egin zioten euskara-azterketa gainditzeko adinako ezagutza-maila bermatu behar izan zuen, hizkuntza ikasirik.

Gil

“Doctrina Uscaras Dn Benito Gil escrivituric…”. 1827ko abendua zen, ez 1727koa (Nafarroako Artxibo Orokorrak eskainitako irudia).

Beraz, XVIII. mendearen amaieran euskaldun ziren Sartze eta Gorzako apaizak, azken hau herriko semea izanik. Eta Arrakasgoitin bertan, ondoko Ustaizen ez bezala (nahiz eta biak Nabaskozeko dermioan egon) bikario euskalduna behar zuten. Artean euskaradun zen beraz Zaraitzu osoa baina hastear zen galera-prozesua, Uskartzeko mugan behinik behin, Bonapartek 80 urte geroago emandako albisteen arabera.

Muga zaharrak kolokan

Benito Gil adoaindarrak (1801-1870) Itzalleko parrokiaren ardura hartu bezain laster euskarazko doktrinatxoa idatzi zuen vere governuarendaco. 1827an gertatu zen hori, nahiz eta bikario gazteak oharkabean mende bat atzera egin eta ia berrehun urtez iraun duen uste okerra zabaldu. XIX. mendea aurrera zihoala Gilek euskarazko testuaren beharra sentitu izana argi eta garbi ari zaigu esaten zaraitzuera sasoiko zebilela oraindik Galoze ondoko herri hartan; haurrak ere euskaldunak ziren Gilek ezagutu zuen Itzallen. Baina pittin bat hegoaldera eginez gero, aldatzen hasia zen egoera.

Captura2

1872ko “Études sur les trois dialectes basques des Vallées d’Aezcoa, de Salazar et de Roncal” lanaren amaieran aipatu zuen Bonapartek Uskartzen sei urte lehenago ikusitakoa (azpimarratutako pasartea)

Luis Luziano Bonaparte printzeak zehaztasun osoz finkatu zuen euskararen muga Zaraitzu hegoaldeari zegokionez. Honako hau idatzi zuen 1872an, luzaroan euskararen azken portu izandako Uskartzeri buruz ari zela: hondar herri honetan utzi egin diote euskaraz hitz egiteari, guk ez baitugu 1866an topatu hizkuntza horretan mintzatzeko gauza zen inor. Gaztaroan euskaraz aritzeko gai zen bertako andere zahar batek ahantzi egin du azkenik. Uskartzen ez bezala, bizirik zirauen euskarak Nabaskozeko Arrakasgoiti txikian. Ez ordea printzeak herrixka hura kolore ilunean biltzeko bezain indartsu. Uskartze ondo-ondoko Galozen eta Izitzen, ordea, hizkuntzak sasoikoago zirauela adierazi zuen mapan; zer esanik ez handik goiti.

Bonaparte

Bonaparte 1863 (lerro hauen gainean) vs. Broca 1874 (azpian)

Broca

Sinesgarria da Worcestershireko ikertzailearen lekukotasuna, aurreko datuekin bat datorrelako. Ez, aitzitik, Brocarena, Uskartze ez ezik Ustaize bera ere euskararen eremuan sartu baitzuen. Argi ikusi dugu XVII. mendean ere ez zela horrelakorik gertatzen; okerreko txostenek eragindako irakurketa izango zen noski.

Garbi dago, nolanahi ere, XIX. mendea azkentzearekin ia Zaraitzu osoa zela artean euskaldun eta hegoaldeko herri guztietan entzun zitekeela euskara Uskartzen bertan izan ezik; baina hainbat mendetan zehar egonkor iraun zuen muga zahar sendoa desagertzen ari zen, eta ziztu bizian hasia zen euskara inguruko herrietan ere ahultzen. 1870eko hamarkadan bazen oraindik euskararen transmisiorik Sartzetik Galozera bitarteko eremuan, baina ez zen erabatekoa eta etena gertatzear zegoen.

La parte más meridional del Valle de Salazar —el espacio entre Ibilcieta y Uscarrés, perteneciente al quiñón de Atabea— fue la que antes perdió el dialecto salacenco en el que sus habitantes se expresaron durante siglos, a medida que el romance firmemente asentado hasta la vecina Ustés remontó inexorablemente el río y relegó a la lengua vasca alterando una situación más o menos estable durante larguísimo tiempo. Cuando a partir de la década de 1970 proliferaron los estudios acerca de los últimos euskaldunes del valle y la recogida de testimonios de su habla, las localidades al sur de Esparza quedaron casi completamente al margen al no encontrarse ya (con la excepción de una anciana de Ibilcieta de quien Koldo Artola obtuvo unos pocos datos) a nadie que pudiera dar testimonio de la lengua que en ellas se usó. No quiere esto decir que el euskera de pueblos como Igal, Güesa o Izal se hubiera extinguido siglos, ni tan siquiera largas décadas atrás: hasta bien entrada la pasada centuria pudo escucharse en todas esas localidades y en buena parte de las restantes. Esta entrada comienza, mediante el repaso de los testimonios que van desde el siglo XVI hasta el XIX, un recorrido por la historia del euskera en el sur de Salazar; recorrido que no puede completarse sin trazar a grandes rasgos el devenir del euskera de Sarriés, Güesa y Gallués durante los últimos cien años, cuando se batía ya en retirada pero aún no había desaparecido de las casas y los rincones del sur de Atabea. Ese devenir será tratado en una entrada posterior.

sartze

Sartze oso herri euskalduna zen artean XIX. mendearen hondarrean (www.casasruralesnavarra.com)


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko iraila
    A A A A O I I
    « maiatza    
     123
    45678910
    11121314151617
    18192021222324
    252627282930  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu