Tag: historia

Lizarra hegoaldeko euskara dela eta

 

Legaria, gaur egun (argazkia: www.lebrelblanco.com).

Sarrera honen abiapuntua, Joseba Lizeaga Rika irakasleak Legariako toponimia gaitzat hartuta sortu duen webgunea (legaria.eus) ezagutzea izan zen; horrek eragin zuen gaur hona ekarritakoa. Lizeagaren bilaketa lana hedatzearekin batera (mila esker hari egindako ahaleginagatik, hemen aipatzen uzteagatik eta sarrera honen edukia hobetzeko egin dizkidan oharrengatik; akatsak nireak besterik ez dira), Lizarra inguruaz aritzeko aukera egokia iruditu zait. Nolanahi ere, Lizarrerriko euskararen iraupenaz edo balizko muga zaharrez gehiago jakin nahi duenarentzat bada sarean adituen ikerlan aski interesgarririk; esate baterako, Josemari Satrustegiren artikulu hau, Andres Iñigoren hau edota (orokorragoa bada ere) Patxi Salaberrik idatzitako beste hau.

Lizarrerriko herri txikia da Legaria, 100 biztanle ingurukoa; ia lau aldiz gehiago ziren XX. mendearen hasieran. Antzin, Mendilibarri, Oko, Etaiu eta Piedramillera ditu mugakide. Lizarra hiriaren hego-mendebalean dago, hamabost bat kilometrotara, merinalde burua eta Araba lotzen dituen errepidetik hurbil eta Ega ibaiaren bazterrean.

Legariako euskararen galeraz eta iraupenaz

Aspaldi itzali zen legariarren berezko euskara, gaurko biztanleen oroimenak gogora ekar dezakeen edozein albiste baino askoz lehenago. Lekukotasun idatzirik eza erabatekoa da gainera: ez dugu ezagutzen Legariako euskaldunek sortutako antzinako testurik. Baina beste hainbat eskualdetan bezala toki-izenek dakarte, neurri batean sikiera, behinolako hizkuntza-egoeraren isla. Legariako toponimo batzuetan bizirik dago oraindik gorpuztu zituen euskararen oihartzuna; eta toponimo horien gaurko itxura duela hiru mendeko iturrietan zutenarekin erkatzean, egungo oihartzun apalago hori ahots ozen eta argi bihurturik datorkigu:

XX. mendearen amaiera XVIII. mendea
LA ARRARTIA (1993) ARRARTEA (1726)    [Arartea, 1554]
LA ZAMIGELA LAZAGIBELA (1713) [Olaçaguibela, 1581]
MURUKUTURRI MOKURUITURRI (1704)
ZALDUKIA ZALDUKIA (1704)      [Calduquia, 1597]
ZARIGUALDIA JAUREGI ALDEA (1713)

Bistakoa da guregana desitxuratuta iritsi diren leku-izen zenbaiten euskal eitea gardenagoa zela antzina; denboran atzerago eta gardenago.

1587ko zerrendaren araberako banaketa. Sortaldean agiriak Kaseda ingurua ‘bascongado’tzat jo zuen arren, orduko dokumentuei esker badakigu erdalduna zela (mapa: http://nabarlur.blogspot.com.es)

Euskalduntzat jo behar dugu beraz XVIII. mendeko Legaria arestiko Arrartea edota Lazagibela horien ondorioz? Bada, ez dut uste hala denik. Eremu batean euskara galdutakoan —beste edozein hizkuntzarekin gertatu ohi denez— ez da unean berean edo urte gutxitan kamustu toponimoen euskal itxura; denbora-tarte luzeagoa behar da, zenbait belaunaldi, hizkuntza atzendu duen gizataldeak hizkuntza horrek utzitako leku-izenen esanahia ere erabat ahatz dezan. Alegia, itxuraldatuta ez dauden XVIII. mendeko bost toponimo ez dira aski argudio sendoa, bestelako daturik gabe, idatziz jaso zituzten urteetan Legariako euskara bizirik zegoela ondorioztatzeko. Are nabarmenago testuinguru osoa azterturik: garai hartan dokumentatu ziren beste gune askoren izenetan erdara dabil batera eta bestera (Baldecalderon, El Carasol, Las Majadas. Mata Ambre, Piezasnuevas, El Portillo, Los Ribazos…). Gehienez ere, euskararen arrastoak garbiak bai, baina nagusi ez direla ikusirik, balizko hizkuntza-galera berri samarra zela eta XVIII. mendea baino askoz ere lehenago gertatu ez zela susma genezake, datu zehatzagoak izan bitartean.

Informazio-iturriak tentuz erabili behar dira beraz, norabide batean zein bestean. Horren erakusgarri da txoko honetan sarritan aipatu dudan dokumentu bat: Gasteizen topatutako Nafarroako herrien zerrenda (1587), gehienak bascongado izenburupean jasota daudenez orduko hizkuntza-egoeraren azterketarako baliagarri dena. Bascongado atal horretatik kanpo daude idazkian bai Legaria, bai Lizarrerri hegoaldeko herri guztiak, Lizarra bera barne (ikus azpiko irudia). Baina zerrenda horri begira XVI. mendearen hondarreko legariarrek euskararik jakingo ez zutela pentsatu aurretik komeni da kontuan hartzea ordu hartako iturri guztietan bascongado hitzak ez zuela euskal hiztuna izendatzen, euskal hiztun hutsa baizik: euskaraz besterik ez zekiena, alegia. Irudiko marra urdinaren iparraldean euskara hizkuntza nagusi eta ia bakarra zela susmaraz diezaguke horrek; ez nahitaez marraz beheiti euskararik ez zegoela. Lizeagak berak aztertu duen 1597ko dokumentu batek, esaterako, ez du euskararen ezagutzari dagokionean alderik adierazten Lokiz mendilerro inguruko bost eskualdeen artean (Lana ibarra, Allin, Ameskoabarrena, Antzin eta Murieta; azken biak 1587ko mugaz bestaldekoak). Argi dago garai hartako gainerako lekukotasun guztiak aztertu behar direla ikuspegi aberats eta orokorragoaren bila.

Marra urdinak 1587ko dokumentuak ‘euskalduntzat’ jotako herrien muga adierazten du. Berdez azpimarratuta daude ‘bascongado’ atalean aipatu zirenak, eta gorriz atal horretatik kanpo agertutakoak.

Horrenbestez, ausartegia litzateke toponimo multzo ttipi bati interesez begiratu eta horren argitan XVIII. mendeko Legaria euskalduna irudikatzea; eta baita idazki bakar bat testuingurutik kanpo baliatu eta XVI. menderako erdaldundutako herria zela uste izatea ere. Ematen du erdibidean topatu behar dela arrazoia.

Topatzeko, ordea, datu guztiak bistaratu beharra dago, eta ezinbestean arakatu behar dira eskura ditugun agiri zahar guztiak iturrietara jota. Bilaketa-lan horretan ari da Joseba Lizeaga, artxibategiak miatuz, emaitzak aipatu webgunean zintzilikatuz, eta Legariako leku-izenei zenbait une historikotan zerien euskaltasuna denon aurrean jarriz.

Orain arte eginiko ikerketa-lanean oinarrituta, Lizeagak uste du 1587ko iturriak irudikatu mugaren euskal aldean zein erdaldunean bazirela elebidunak ere, edota ‘aurkako elebakarrak’ (esan nahi baita, erdaldun elebakarrak eremu bascongadoan eta alderantzizkoak). Alegia, ez zegoela batere malgutasunik gabeko hizkuntza-muga estankorik; egokiagoa dela egoera linguistikoa azkar aldatzen zeneko zonalde batez hitz egitea. Azkar, baina ez bat-batean eta ezein trantsiziorik gabe. Zentzuzko baieztapena ematen du, sarrera honetan zehar agertuko diren lekukotasunen argitan. Nahiz eta bistakoa izan Nafarroa erdialdeko euskal toponimian badela halako mozketa bortitz bat, eta eten horrek argi bereizi ohi dituela euskarari berandura arte eutsi zioten eremuak, eta oso aspalditik erdaldunduak zirenak —Mikel Belaskok erakutsi duenez, Lizarrerriari dagokionean Lana-Arroitz-Oteitza lerroa litzateke euskarazko leku-izen sarrien azken portua—, logikoa litzateke toponimiari esker antzemandako muga linguistiko hori praktikan erabat zurruna ez izatea, hizkuntza ezberdineko giza talde mugakideek nahitaez komunikatu beharra zutelako, besteak beste.

Lizeagaren webgunean sartzeko, egin klik irudian.

Joseba Lizeagaren ustez Leartza, Etaiu, Oko, Legaria bera eta Antzin izan bide ziren luzaroan eskualde hartan euskararen hondar mugak, eta bizilagun erdaldun(ago)ak Los Arcos, Sorlada, Piedramillera, Mendaza eta Acedo. Bi eremuon arteko orekak XVI. mendera arte edo egonkor iraungo zuelakoan dago.

Aldez aurretik aditua ez dela eta horrek dakarzkion mugak aitortuta, 1500etik aurrerako material ugari bildu du Lizeagak webgunean, emaitzarik zaharrenak 1531koak direlarik. Aurkitutako leku-izenak are antzinatasun handiagoko beste zenbaitekin erkatzen saiatu da, eta baita gaur egungoekin ere; aldi berean, biluztutako toponimoak dagokien erliebearekin lotzeko ahalegina egin du. Interpretazio lanari lotu zaio halaber, baina ezeren aurretik dituen mugak zintzotasunez onartuz, esan bezala. Eskertu beharrekoa iruditzen zait jarrera hori. Lizeagaren iritziak eskura daude, nahi duenak onar nahiz diskuti ditzan; baina, horren trukean, ikusgai dago egin duen ekarpena ere.

Legaria euskaradun XVI. mendean

1587ko zerrendak  bascongadotzat jo ez zuen Legariako 1600era bitarteko toponimoen uztak ez du zalantza handirik eragiten: leku-izen euskaldunen nagusitasuna erabatekoa da. Hona hemen Lizeagak bildutako batzuk (beste hainbat irakur ditzake webgunean hala nahi duenak): Arradoy çabala, Veçabala, Mendiferra, Amar ylcaurra, Leçegorrja, Olateguja, Ochateguivarrena, Mendigalbarr, Ahotegujvarrena, Aranvelça (1532); Yluçea, Apariçaygayna (1538); Yribe, Hudategorria, Arartea, Artebelça, Guibela (1554); Lyçarreta, Herbea, Gobarabidea, Hugaldea, Ayzturquieta (1581); Uçarabiribilla, Ucalaca (< eu(n)tze latza?) (1597)…

Legariako jauretxea herriko jauntxoena izan zen antzina (argazkia: www. navarchivo.com).

Aipatzekoa da batzarre hitzaren agerpena ere: estando los vezinos del dicho lugar de legaria juntados en baçarre (1537).

Legariako lekukotasun zuzenagoak eskura izatea oso eskertzekoa litzatekeen arren, ez da neke, leku-izenen euskaltasuna zenbaterainokoa den ikusita, oraindik ere euskarari eusten ari zitzaion inguru bati dagozkiola imajinatzea.

XVII. mendea hastearekin batera, aurreko gizaldian hain nabarmena izan zen euskal toponimoen nagusitasunaren ordez, jokabide nahasiagoa hasi zen islatzen idazkietan. Ordurako erdalduna(goa?) zatekeen eta askoz lehenagotik toponimia erdalduna zuen Mendaza herriko notarioak 1606an idatzi testu batean ausarki ageri dira erdal itxurako toponimo legariarrak euskarazkoekin batera (olaçaguibela, yribia, yguraymendia, erburua, rodigaña, cobra bidea vs junto al palacio, bal de calderon, piezas nuevas, entre los ribazos); baina Mendazan ez, baizik eta Legarian bertan, kontzejuak eraginda sortutako idazki berankorrago batean (1630) ia erabatekoa da ostera ere euskarazkoen nagusitasuna (arçubitoa, çalduquiagoyena, articomendia, erburu,  yguraymendia, olaçaguibela).

Hortik aurrerako iturrietan etenik gabe bihurtu zen sakonagoa gaztelaniaren arrastoa, eta neurri berean apalagoa euskararena. XVIII. menderako, lehen esan legez, gehiengo ziren erromantzez emaniko leku-izenak. Baina ikusi bezala XVII.aren bigarren laurdenean nagusi ez ezik garden ere lekukotu ziren oraindik euskarazkoak; erdal toponimoak tarteka lagun zituztela, denboraren joanean hizkuntza-aldaketa eragin zuen ukipena sendoa bihurtu zela iragarriz, baina euskararen guztizko desagerpena aditzera eman lezakeen toponimo zaharren desitxuraketarik gabe.

Urbiola (argazkia: www.jorgetutor.com).

Pentsa liteke, laburtuz, XVII. mendeak aurrera egin ahala erdararen arrastoa geroago eta sakontzenago ari zela Ega ugaldearen bazterretan; baina, horrekin batera, 1600 inguruko Legaria ez zela euskara galdutako herria, ezta hurrik eman ere.

Leku-izenetatik idazki ofizialetara: Urbiolako eliz agindua

Ez Legaria bakarrik; hego-ekialdean hurbil dagoen Urbiola ere ez. Bertakoa da Lizarrerri hegoaldeko euskarak urte haietan utzitako lekukotasunik nabarmenena. Ezaguna izan arren ez da gaur arte gehiegi hedatu XVII. mendearen atarian, 1600eko urrian, Iguzkitza udalerriko herriska hartan Antonio Zapata gotzainak eman zuen manua:

Urbiolako agindua (1600): “en romance y bascuence explicitamente…”

“Yten que el Vicario que es y fuere los domingos y fiestas de guardar al tiempo del offertorio enseñe solamente dos palabras dela doctrina xtiana y quatro oraciones dela ygl[es]ia en romance y bascuence y explicitam[en]te para que la entiendan y deprendan como son obligados…” 

(Urbiolako kontu-liburua, 97. folioa V, 1600-X-26, abade Luis Sanz zelarik; mila esker José Javier de Antoniori, agiriaren kopia helarazteagatik).

Felipe de Obregon izan zen 1600eko udazkeneko egun hartan gotzainaren partez Lizarrerriko Urbiolaraino joan eta agindua eman zuena. Obregon ez zen hutsaren hurrengo mandataria:  Gotzaitegiko bisitadore nagusia zen, Nafarroako eskualde ugaritan goiti eta beheiti ibilitakoa, eta badakigu Elizaren aginduak betearazterakoan zorroztasun osoz jokatzen zuela; hona, konparazione, zenbait emaztekik jantzitako buru-zapiak zirela eta otsail hartan bertan Lesakan hartutako erabakia:

“por ser figura indecente y scandalosa se manda a las dichas mujeres so pena de excomunion desde aqui a veinte dias de este mes se le quiten cada una a lo menos no entren con ella en la Iglesia y se pongan otra manera de tocados como las demas”

Obregon bezalako bisitari zorrotzak nekez aginduko zuen Urbiolan euskara ere erabil zedila Elizaren zereginetarako beharrezkoa ez izatera. Zarrakaztelun, esaterako, hilabete eskas lehenago, oso bestelako agindua eman zuen:

“(…) enseñe solamente dos palabras de la doctrina cristiana y cuatro oraciones de la iglesia en romance y explicitamente para que la entiendan…” (1600eko irailak 8).

Antonio Zapata y Cisneros 1596 eta 1600 bitartean izan zen Iruñeko gotzain (argazkia: https://es. wikipedia.org).

Zarrakaztelun euskararik behar ez zela bezain argi salatzen dute lekukotasunok Urbiolako egoera oso bestelakoa zela. Iguzkitzako herriskan ezinbestekoa zen nonbait, kristau doktrina eta otoitzak zenbait eliztarri helarazteko. Urbiola ez zen erdalduna 1600ean. Erdaraduna bai seguru asko, hein batean edo bestean, baina erdalduna ez. Izango zen bertan erromantzez molda zitekeenik, hortik erromantzea ere baliatzeko agindua. Baina euskara erabiltzekoa ere eman zen, hizkuntza hura baizik ulertzen ez zutenak baziren seinale; eta ez gutxi, ziurrenik.

Izango al zuen Urbiola inguruko hizkuntza-egoerak inolako antzik ongi asko dokumentatua dagoen beste batekin, urte haietan bertan Zaraitzuko Uskartze inguruan bizi zutenarekin, alegia? Zaraitzu ibarreko Uskartze euskalduna hizkuntza-muga sakon baten ertzean zegoen 1605ean, eta ondoko Ustaizen (hiru kilometro besterik ez baina mugarri horren beste aldean) erdaldun hutsak ziren; horrenbesteraino, non Uskartzeko hainbat biztanlek ezinbestekoa baitzuten nola-halako gaztelania behintzat ezagutzea, auzo erromantzedunekin harremanik izango bazuten. Urbiolatik gertu ere bazirenez aspaldi eta sakon erromantzatutako herriak, euskara zeharo arrotz zuketenak (Los Arcos ingurua gutxienez) baliteke XVII. mendearen hasieran Urbiolan ezagutzen zuten gaztelania, hein batean behintzat, eremu erdaldun hurbil harekiko harreman beharrak berak eragindakoa izatea. Hizkuntza-etena horrenbesterainokoa ote zen baieztatzeko daturik ez dut ezagutzen, baina 1600eko Urbiola euskalduna zela testu idatziek ziurtatzen dute. Eta ez du iduri Legariakoen egoera oso bestelakoa izan zitekeenik.

Erromantzea eta euskara: Lizarra hegoaldeko hizkuntzen paisaia 1600 urte inguruan

Zufia 2011n (irudia: www.panoramio.com).

Urbiolako eliz manuak agerian jarritakoa Legariako toponimiak iradokitakoa indartzera dator: alegia, 1587ko agiriko herri bascongadoen zerrendak ez digula balio ordu hartan Lizarrerrian euskarak zuen hondar muga finkatzeko; euskara ez zen idazki hark ‘euskalduntzat’ jotako herrietara mugatzen. Lizarra inguruari dagokionean behintzat, bazegoen euskararen eta erromantzearen arteko ukipen-eremua dokumentuak iradokitako mugaren inguruan, eta baita muga hartaz haraindi ere, 1600eko lekukotasunak erakutsi digun legez. Ikus ditzagun beste hainbat.

Bascongado izendatu zuten eremuak Lizarra bere baitan bildu ez, baina ia alderik alde inguratzen duenez, badira hiriburua baino pittin bat hegoalderago egonik ere XVI. mende amaierako zerrenda hark zeharo euskalduntzat hartu zituen herriak. Zufia da horietarik bat: aski lekukotasun ezaguna denez gogora ekarri besterik ez dut egingo 1550ean esandako ezkontitzak agertu zirela bertan (nic Diego de Çufia ematen drauçut neure fedea çuri Maria Miguel ez verce emazteric eguiteco…). Zufian bertan bizi ziren bai Maria Miguel bai Diego, hitz horiek elkarri emaniko bi gazteak. Sortalderago, Arandigoien eta Bilatorta ere bascongado esan zioten zonaldearen barruko ertzean zeuden. Lizarrako hego-ekialdean eta merinalde burutik legoa eskasera dagoen Deierriko herria da Arandigoien. XVI. mendearen bukaerako arandigoiendarren euskaltasuna zalantzan jartzerik ez dago: 1581ean gorabeherak izan zituzten, herrian bizi ez zen abadeak ordezko erdalduna utzi zuelako eta biztanle asko ez omen zirelako hura ulertzeko gauza. Hori gertatu zenean herritar gehienak Bilatortara joan ziren aitortzera; urte haietan bertan Lizarrako San Joan parrokian bikario zebilen Martinez lizentziatu bilatortarra euskalduna zen.

Hemeretzi urte beranduago (1600) ika-mika sortu zen berriro ere Arandigoienen Miguel Urra izeneko elizgizon batek bikario-postua eskuratu nahi izan zuenean, lekuko askoren esanetan ezin zelako euskararik gabe ardura hura hartu eta Urrak ez omen zuelako hizkuntza-eskakizuna behar bezala betetzen.

Gorabehera haietan inork ez zuen auzitan jarri Arandigoiengo biztanleak euskaldunak zirenik. Erdaraz ba ote zekiten (eta zenbatek) izan zen aztergai. 1600eko lekukoetako batek oso datu zehatza eman zuen: sakramentuak har zitzaketen 16 biztanleetatik lau baino ez bide ziren aise moldatzen gaztelaniaz.

Hagitz interesgarria da aztertzea Arandigoiengo euskaldunekin komunikatzeko arazoak zituzten elizgizon erdaldun(ago) haien jatorria. Ez ziren urrutikoak: Lizarrakoa bertakoa zen Urra, eta Arellanokoa 1581eko Mendoza batxiler erdalduna. Arellano ere Lizarraren hegoaldean dago, Jurramendiren hego-magalean.

Pello Etxanizek argitara emandako Lizarrako euskarari buruzko liburua.

Hori kontuan hartuta XVI. mendea azkentzean Arellano zeharo erdalduna zela ziurtatzea, ordea, arinkeria handia litzateke: berriro ere, datu bakar bati helduta ondorio orokorrak ateratzea. Arellanotik, oinez, ordubete pasatxo baino ez dago bai Urbiolara, bai Barbarinera ere. Aipatu hiru herriok hirukia sortzen dute Jurramendiren hego-mendebalean. 1600ean euskalduna zen Urbiola, lehen ikusi dugun gisan. Eta Barbarinen ere 1576an euskaraz mintzo zirela erakusten duen lekukotasuna dago, sorginkeriaren inguruko prozesu bati esker: Juana Lopezi alaba gaixotu eta hil zitzaionean, sorgintzat zuen herri bereko Juana Diaz jo zuen amak erruduntzat. Hildako alabaren aurrean negarrez ari zela Lopezek esandako hitzak ezagutzen ditugu, eskribauak, erdalduna agian, apur bat desitxuratuta jasotakoak: ay hene alaba, erraz galdua. Barren-barrenetik ateratako berba haiek euskaraz bota zituen Barbaringo andereak XVI. mendearen azken laurdenean.

Barbarindik sortalderantz bost kilometrora Deikaztelu dago. Ez da erraza zehazten noiz arte eutsi zioten deikazteluarrek euskarari. Gogoratu beharra dago, alde batetik, handik zetorrela 1990eko hamarkadan Pello Etxaniz irakaslearen eskuetara heldutako euskarazko sermoi bat, ustez 1805ekoa. Baina, berriro ere, testuinguru osoa aztertu beharra dago: nik dakidala ez da sermoiaren egiletasuna argitu, are gutxiago horrenbestez egile ezezagun horren jatorria, eta euskarazko dokumentu bat herri batean agertze hutsa ezin da herri horren euskaltasunaren frogatzat jo. Ongi dakigularik puska bat iparralderago, Allin ibarrean, euskararen atzerakada XVIII. mendean hasi zela (are lehenago Arbeitzan) eta XIX. mendean guztiz gauzatu, gaitza da onartzea 1805ean Deikaztelun euskarazko predikuak beharko zituztenik. Badakigu, bestetik, Manuel Garnica deikazteluarrak Itzagaondoa ibar euskalduneko Lizarragan bikario aritu nahi zuelarik (1793) azterketa pasa behar izan zuela zenbaterainoko euskara maila zuen erakusteko, eta honako hau izan zela erabakia: “…se halla en disp(osici)on de desempeñar su ministerio p(ar)a cuando llegue a celebrar…”. Garnica Itzagaondoan zerbitzatzeko gai ikusi zuten, baina Deikazteluko seme batek herri euskaldunean apaiz izendatzearren euskara-azterketa pasa behar izatea, Deikaztelu euskaldun izatearen froga argia baino gehiago, Garnicaren jatorriak euskarari zegokionean eragindako zalantzaren seinale dateke; eta baliteke ilundutako hitzek une horretan euskara ikasten ari zelarik betebeharrari ekiteko unerako prest egongo zenaren egoera islatzea. Bi lekukotasun horietan, laburbilduz, nik ez dut XVIII. mendearen amaierako Deikaztelu euskaradun jotzeko moduko froga sendorik ikusten; baina ez da zalantza handirik, orain arte erakutsitako testigantzen arabera, Barbarin edo Urbiolan bezalatsu biziko zela euskara han ere bi mende lehenago.

Arintzano, gaur egun. Aberingo baserria zen XIX. mendean eta 20 biztanle zituen.

Fernando Maiora nekaezinak Deikazteluko euskararen bizitasunaren lekuko gisa aipatu zuen labur-labur XVI. mendearen erdialdeko prozesu bat 2015eko Léxico autóctono histórico de Navarra liburuan (50. or.). Deikaztelukoa ez dakit, baina prozesu horretan iparralderago dauden Aberin herriari eta gaur upategi den Arintzano jaurerriari buruzko albiste interesgarria dago, gaur arte xehetasunak emanez hedatu ez dena. 1556an Aberingo Pedro Aldui preso zegoen eta hark eginiko krimenari buruzko ikerketa hasi zuten. Deikaztelun elkarrizketatutako lekukoetako bat Arintzanon zaindari zebilen Johannes Orcaiz (=Orzaitz) izan zen, 35 bat urteko gizasemea. Hona hemen Orzaitzen deklarazioaren pasarte bat (Nafarroako Artxibo Orokorra, 210772 prozesua, 282-283. or.):

“…estaba el dicho Pedro de Alduy acusado arrimado a una pared (…) como escondido y teniendo su lança tendida en la una mano y como le vieron alli entraron (…) y este testigo arremetio del con su lança, y el dicho Alduy se le puso en defension con la suya y hablando algo que este testigo no conprendio en Romançe…”

Horrenbestez Aberingo Alduik bazekien gaztelaniaz behintzat, baina Arintzanoko zaindariak ez. Prozesuan bai Aldui eta bai Orzaitz bezino izendatu zituzten, ez zutelarik adierazi bizi ziren herrietan bertan jaioak ziren ala ez; baina, edonola ere, badirudi Arintzanoko zaindari izateko ez zela erromantzerik behar XVI. mendean.

Urbiolako eta Barbaringo albisteek Jurramendi hegoaldeko euskararen oihartzuna dakarkiguten bezala, Arintzanoko lekukotasuna euskara mendiaren sortaldeko hegian ere duela lau mende eskas indarrean zela ari zaigu iradokitzen.

Oteitzako San Miguel eliza (argazkia: turismotierraestella.com)

Jurramendi ekialdean hau ere, baina Ega ibaiaz haratago, Oteitza dago. Hegoaldean Allo du, are sortalderago Mendigorria eta Larraga, euskarazko toponimiaz den bezainbatean orain arte aipatutako herriak baino oihartzun apalagokoak hirurak; beharbada aipagai dudan garaian euskararen bizitasunaren muga izan zen Oteitza. Euskara sasoiko zebilela dirudi edonola ere, nahiz eta hizkuntza bakarra ez izan. 1539an, ostatuan zerbitzari zebilen Catelina izeneko neska gaztearengana jo zuen Lizarrako Miguel Roldanek eta gizon bat lurrean erorita ikusi zuela jakinarazi zion; biak harengana joan, eta Catelinak —lurrean zena ezaguna izaki nonbait— ‘Joanot’ esan zion eta baita euskaraz galdegin ere ea zer gertatu zitzaion. Hizkuntza berean erantzun bide zion hil aurretik delako Joanot hark. Roldanek gertakaria nola azaldu zuen irakurrita, pentsa liteke lizarrarrak ere ulertu zuela Oteitzako neskatoak eta Joanotek elkarri esan ziotena.

70 urte beranduago (1609) bizirik zirauen euskarak Oteitzan, denek ez zekiten arren, eta herriko batzarretan bai euskara, bai erromantzea zerabiltzatela iduri du. 34 urteko Pedro Garcia de Sardoy herrian bizi zen, eta ez zen euskaraz aise moldatzen. Horregatik, ongi ulertzen ari omen zen batzarraren erdian Miguel Urbiolak hitza hartu eta argudioak euskaraz ematen hasi zenean, por decirlas en vascuence y este no saber la lengua muy bien, haria galtzen hasi zen Garcia de Sardoy. Gauza bera gertatu zitzaion ondoren Berlandino Urbiola izeneko beste herritar batek ere euskara baliatu zuelarik Miguel Urbiolari kontra egiteko. Beste hitz batzuk ulertu zituen ordea, eta hitzez hitz zituen gogoan: Miguelen seme Bertol Urbiolak aita defendatzeko esanikoak. Erromantzez esango zituen nonbait. Ematen du ika-mika hartan hizkuntza bat zein bestea gora eta behera ibili zituztela. Eta zuzena bada interpretatzea Bertol semeak erromantzea baliatu zuela euskaraz aritutako Miguel aitaren alde, ez da ezinezkoa hori belaunaldi gazteetan erdara gero eta gehiago indartzen hasi izanaren seinale izatea.

Labeaga 2004an (argazkia: www.euskomedia.org).

Jurramendiren sortaldeko hegian ez, baizik eta ipar-mendebalean, berriro ere Legariarantz hurbilduz, Iguzkitza udalerriko Labeaga herriska dago. Hantxe, XVI. mendearen hondarrean, beste leku askotan bezalako prozesua eragin zuen liskarra sortu zen, elizako eserleku jakin bat nori egokituko. Maiorak aipatu zuen estrainekoz Léxico autóctono histórico de Navarra liburuan (101. or.) hemen xehetasun gehiago emanez azaltzera noan prozesu hau. 1588ko egun batez Labeagako Martin Charles de Dallo elizan eserita zegoela herri bereko Joan de Dallo hurbildu zitzaion, tiraka eta bultzaka, han esertzeko eskubiderik ez zuela eta ez zuela. Istiluaren erdian Domingo de Oses agertu zen, Labeagako biztanlea hura ere, eta euskaraz hasi zitzaion Martin de Dallori handik altxatzeko esanez. Lekukoetako bat Martin de Lana izan zen; Labeagan bizi zen, aurreko guztiak bezala, eta 35 bat urte zituen. Dena ikusi zuen, baina ez omen zen Osesek esandakoa ulertzeko gauza izan (Nafarroako Artxibo Orokorra, 199462 prozesua, 9. or.):

“…ansi el tercero dia de pascoa de nabidad proximo pasado a lo que quisieran entrar en misa popular llego este testigo a la iglesia y bio que abia alboroto y fue alla y bio que Joan de Dallo acusado trababa del braço a Martin de Dallo quexante y le daba empentones y con mucha colera y alteracion le tiraba del braço y le dezia lebantaos de ay y el quexante le dezia que no se lebantaria quel estaba en su asiento y el otro siempre darle enpentones y con mucha colera le dixo el dicho acusado al quexante que era un villano sacre y que se abia de levantar (…) y este testigo y el vicario del dicho lugar y otro de Amescoa que ay se allo y otros andaban despartiendolos (…) llego Domingo de Oses y ablo ciertas palabras (…) con el dicho quexante y las ablo en bascuence y este testigo no sabe vascuence y no sabe lo que le dixo mas de que lebanto el braço y cerrado el puño…”

Etaiu, 1597: “…por estar hablando en romance y no saberlo este testigo…” (argazkia: www.etayo.es).

Labeagako bikario Diego de Basurtok, aldiz, ongi ulertu zuen dena, Osesen hitzak barne:

“…llego ay Domyngo de Oses y tanbien con mucha colera le dixo al quexante lebantaos de ay que mejor es que bos y lebanto el braço el puño cerrado aziendo muestra de quererle dar al dicho quexante…”

[Bide batez, nago ez ote den letra lodian markatu dudan horretan eskribauaren beraren euskara agertzen ari, erdarazko testuan barrena]

Itxura bereko deklarazioa egin zuen, Osesek esaniko hitzak adieraziz, Eulateko jauregiko jauna zen Joan Albarezek ere. Labeagako Domingo Elizaldek, aldiz, ez zuen Oses aipatu.

Izendatu ditudan zazpi gizasemeen egoera laburbilduz, badirudi Oses, Martin de Dallo, Albarez eta Basurto behintzat euskaldunak zirela; Martin de Lana ez, nonbait. Joan de Dallo eta Elizalderi buruzko datu erabakiorrik ez dut antzeman. Nekez izango zen Lana erdaradun bakarra.

Jurramendiren inguruko itzulia erlojuaren orratzen kontrako norabidean amaituz Etaiura jo dezakegu azkenik. Legariatik Oko herriak bakarrik banantzen du Etaiu. 1597an euskara zerabiltela, honakoan ere Maiorak topatutako datu batek berresten du (Nafarroako Artxibo Orokorra, 12807 prozesua): Etaiuko biztanle Martin Garcia agirika ari zen kalean, erdaraz, Joana Galdiano izeneko emaztekiarekin. Mezatara zihoala 50 bat urteko Nabarra Ollakarizketak ikusi eta entzun zituen biak errietan. Herrian bizi zen hura ere. Dena ikusi eta entzun bai, baina ez zuen ulertu; ez zekien erdararik. Ondoren, ordea, Joana Galdianorekin berarekin aritu zen hizketan. Galdiano, beraz, elebiduna zen; Ollakarizketa, aldiz, euskaldun hutsa. Joanaren senar Martin Gaonak ere bazekien euskaraz. Horrelaxe mintzatu zitzaion ostatuan Joanes de Ciordia izeneko itzain bati. Aipatu ditudan bost pertsonetatik, beraz, bik behintzat bazekiten gaztelaniaz eta lauk bederen bai euskaraz; haietako bat, gainera, elebakarra zen.

Piedramillera, Berrotza (irudia: www.lebrelblanco.com).

Iguzkitzaibar eta Egaibarko herriak ekarri ditut batez ere sarrera honetara. Agian gaurko artxibo-biluzketak emango digu etorkizunean Lizarrerri hegoaldeko XVI. mendeko eremu euskaradun hori zehaztu, finkatu edo Berroza alderantz zabaltzeko moduko datu gehigarririk. Legariatik hurbil asko dagoen Piedramillerari dagokion sorginkeria-prozesu batean (1576), herritar batez una de las buenas hechandras que habia en La Berrueça zela esaten da. Zer ote etxandra hori? Galdutako hizkuntzaren arrastoa? Oraindik bizirik zegoen euskararen isla? Ez da datu erabakiorra; egia da chandra / chandro izena erabili zutela garai bertsuan duda izpirik gabe euskaldunak ziren Eloko (1579) eta Artaxoako (1614) erdal testuetan, beste askoren artean; baina ordurako erdaldundutzat jo beharko genukeen Santacarako batean ere bai (1565). Garai bertsuan, Muesen (1587), bertako biztanle Maria de Sorladak sorguina hitza erabili zuen herri bereko Juana Azedo alargunarekin ari zela, sorgintzat baitzituen Juanaren bi koinata. Horrelako adibideak, euskararen erabilera bermatzeko ahulegiak izanagatik, herri horiek XVI. mendearen hondarrean euskaratik zeharo at behintzat ez zirela bizi ari zaizkigu esaten.

Eta zer esan Lizarraz, amaitzeko? Ez da 1587ko zerrendako herri bascongadoetako bat; hala izendatutakoen hego-muga marraztuz gero, ondo-ondoan baina mugaren azpian ikus dezakegu. Lekukotasun ugarik berresten dute ordea errealitatea konplexuagoa zela, Lizarra ez zela duela 430 urte iparralde euskaldunaren eta hegoalde erromantzatu hutsaren arteko hiri erdalduna. Hiria baino hegoalderago euskara bazela azaldu ondoren, Lizarra bertako zenbait datu ekarriko ditut gogora.

XVII. mendea hastearekin batera eta lehen erdi osoan zehar, elebidun ugariz gain, Lizarrak euskaraz baino ez zekien biztanle franko ere bazuela diote artxiboek. Garaiko ahotsen arabera zerbitzariak ziratekeen haietarik asko, eta zalantza handirik gabe ez ziren gutxi beste eremu euskaldun(ago) batzuetatik bertaratutakoak. Pedro Arraiza maisuak 1627an adierazi zuenez habia muchos montañeses en la Ciudad habitantes, asi de Burunda como de Amescoa y otras partes, que no sabian ni hablaban la lengoa castellana. Urte batzuk lehenago (1622) Lizarran urte eta erdi eman zuen Fray Pedro Pinedo frantziskotarrak euskaldun elebakar haietako askoren lanbideari buruzko oharra utzi zigun: ay muchos bascongados, pastores, criados y criadas que no entienden ni ablan el romance.

San Joan Bataiatzailea, Lizarra. XVII. mendearen hasieran hiru eliztarretik bat baino gehiago euskaradun huts omen zen (argazkia: www.liligo.es).

Lekuko batek baino gehiagok adierazi zuen beraz Lizarrako euskaldun elebakarrak muchos zirela. Zenbat, ordea? 1607ko albiste batek dakarkigu erantzuna. San Joan Bataiatzailearen parrokia bikario faltan gelditu zen urte hartan, eta erdalduna hobetsi zuten hautaketa egiteko eskumena zutenek. Parroki kabildoak auzitara bidali zuen erabakia, eliztarren onerako hartu ez zelakoan: mas de la tercera parte meramente vascongados y no saben romanz. Hogei urte beranduago arestian aipatu Pedro Arraiza igualtsu mintzatu zen arren (ay muchisimos bascongados en todas las parrochias), badirudi San Joanen ez ezik Lizarrako beste parrokia batzuetan ere nahi baino ohikoagoa izan zela fededun euskaldunen beharrak ase zitzakeen elizgizon gutxi edo bat ere ez izatea.

Inguruko ibar euskaldunetatik bertaratuak ote ziren XVII. mendearen hasieran lizarrarren herena edo gehiago osatzen omen zuten euskaldun elebakar haiek guztiak? Hala izanda ere (eta asko esatea da), ez da onartzen erraza gainerako biztanleak erdaldun hutsak izan zitezkeenik; nola txertatuko zen 1/3 euskaldun huts hura balizko 2/3 zeharo erdaldunduan, elkar ulertu ezina haien lanerako oztopo gaitza izan gabe? Nekez egokituko zen erdararik gabeko zerbitzari kopuru handi hura Los Arcosen edota Bianan, esaterako; pentsaezina dirudi. Euskaldun elebakar haien eguneroko bizimodua eta lana ahalbidetzeko moduko gizatalde elebidun hazia behar zuen orduko Lizarrak (demagun, esaterako, beste heren bat) eta bigarren heren euskaradun hura besterik gabe jatorriz Lizarratik kanpokotzat jotzea ez da samurra. Ezagutzen ditugun datuak arinegi interpretatu edota nabarmenegi behartu ezean ez da aise XVII. mendean euskara Lizarran egon bai baina berezkoa ez zela ondorioztatzea.

Sarrera honetan aztertutako eremua biltzen du lauki gorriak. Berdez, euskal toponimia garbiko udalerriak; horiz, euskarazko leku-izen ezagun gutxi dituztenak. Zuriz, (ia) inolako arrastorik gabekoak.

Laburbilduz…

  • 1587ko herri bascongadoen zerrendak euskararen nagusitasun (ia) erabatekoaren eremua antzematen lagundu dezake; eremu horretatik beheiti, ordea, Lizarran zein Lizarra hegoaldeko Egaibar eta Iguzkitzaibarren zehar, bizirik zegoen euskara XVI. mendearen hondarrean eta XVII.aren hasieran, euskara eta erromantzea ukipenean zirelarik.
  • Ukipen eremu horretan barrena agerikoa da XVI-XVII. mendeen arteko bidegurutzean bizilagun euskaldunak eta euskararik ez zekitenak, bietarik bazela. Kontuz ibili beharra dago behin betiko ondorioak ateratzeko tentazioaren aurrean, ez delako beti argitzen erraza harako edo honako euskal hiztuna bizi zen herrian sortua ote zen; baina ez da dudarik Oteitzan edo Labeagan erdaldun elebakarrak baziren bezalaxe, ez zela falta Etaiun edo Arintzanon euskaldun elebakarrik. Eta bazirelarik hiztun elebakarrak bi aldeetara, elebidunik ere izan behar ezinbestean. Orduko hark eguneroko bizitzan bi hizkuntzak entzutera ohitzen ari zen edo harrezkero ohitua zegoen gizartearen antza du.
  • Lizarrarako ere balio du, funtsean, arestian esandakoak. Seguruenera ere erromantzea inguruko herrisketan baino errotuago egonagatik, XVII. mendearen hasieran bizirik zirauen Lizarran euskarak, eta baziren hizkuntza bateko zein besteko elebakarrak, elebidunekin batera. Lizarrerriko hiriburuan asko ziren oraindik 1600-1650 bitartean euskararik baizik ez zekitenak, handik harat, zalantzarik gabe, egoera arin aldatu zen arren.
  • Zenbait herritako lekukotasun zuzenek agerian jarritakoa toponimia alorreko datu orokorragoek berresten dute. XVI. mende osoan zehar leku-izen euskaldunak erruz ageri dituen Legarian, esaterako, hizkuntza-egoera ez zen Labeagan edota Etaiun antzemandakoaren oso bestelakoa izango: euskara oraindik sasoiko, gaztelania ordurako herritar batzuek behintzat ezagutu arren.
  • Azken mapan proposatutako ukipen eremu horretatik at XVI. mendeko lekukotasunek euskararen oihartzun apalagoa baino ez dute agerian jarri. Hizkuntzaren erabileraren froga zuzenik edota euskarazko esaldirik ez; bai ordea hechandra edota sorguina bezalako hitzen erabilera, euskara bizirik egotearen balizko froga ez, baizik eta galdua zatekeen mintzoaren aztarna hutsa izan daitekeena, non eta ez diren horiek euskarak bere erabilera-eremutik kanpo zabaldutako hitzak. Denboran atzerago eginez, sarrera honetara ekarritakoak bezain argiak diren lekukotasun zaharragoak eskuratu ahal bagenitza (ez da erraza, haatik, horrelakorik gugana heltzea), baliteke hainbat urte lehenago Mendaza-Mues aldea eta Allo ingurua ere euskarara bilduta ikusi ahal izatea (azken hori batez ere?); baina eremu horietako euskararen iraupenak eta galerak ilunago diraute hemen azaldutako besteenak baino.
  • Orain arte esandako guztia hurbilketa hutsa baino ez dela aldez aurretik aitortuta, eta datu berriak ezagutu ahala ikuspegia alda litekeela, ematen du Iguzkitzaibar-Berrotza inguru zabalean XVII. mendearen hasierako euskararen azken muga ez zela azpian irudikatuta dagoenaren oso bestelakoa izango.
  • Amaitzeko, ez da ahantzi behar aipatu dudan eremuaren hego-mendebalean, Lizagorria-Mendabia aldean, ukaezina dela euskarazko toponimia zaharraren agerpena; eta Erdi Aroan zehar euskararen sargune hura Ebro ibairaino heldu zela.

1600 urte inguruko euskararen balizko muga Lizarrerri hegoaldean. Egin klik irudian handiturik ikusteko.

Parece incuestionable que durante el siglo XVI el euskera fue la lengua principal y hegemónica, única para buena parte de la población, en toda la extensión de la merindad de Estella situada al norte de su capital (señalada por la divisoria de color azul en el mapa sobre estas líneas). Pero eso no significa que fuera una lengua desconocida, ni mucho menos, en la propia ciudad del Ega ni en lugares situados más al sur. La línea de color marrón delimita la extensión (corroborada documentalmente) de una amplia zona de contacto en la cual,  en la confluencia de los siglos XVI y XVII, coexistieron en proporción probablemente variable —y crecientemente favorable al romance conforme avanzó el XVII— bilingües, monolingües vascos y monolingües castellanos. Menciono en esta entrada testimonios que demuestran sin margen para la duda el conocimiento de la lengua vasca (cuando no el desconocimiento de la castellana) por parte de vecinos de Etayo, Labeaga, Urbiola, Oteiza o Arínzano alrededor de 1600, a la vez que recuerdo algunos de los datos que nos permiten afirmar que en la propia Estella el euskera era lengua de uso hace cuatro siglos, hasta el punto de que en parroquias como la de San Juan Bautista más de la tercera parte de los feligreses desconocía el romance. Los testimonios documentales que dan fe de esta realidad se ven apoyados por la incuestionable vasquidad que destilan la mayoría de los topónimos del entorno de Montejurra durante el siglo XVI; por eso me hago eco de la gran labor de búsqueda realizada por Joseba Lizeaga en diferentes archivos para desenterrar y dar a conocer en su web la toponimia de Legaria, lugar de la comarca de Valdega que, como todos los de la zona de contacto anteriormente mencionada, debió de mantener el euskera hasta el siglo XVII. 

 

 

 


Gesalazko euskararen iraupenaz

Gesalazko herriak (iturria: enciclopedianavarra.com)

Lizarrako merinaldeko Gesalatz ibarrean mintzo zen euskara ez zen XX. mendera arte guztiz itzali, nahiz eta ez den, nik dakidala, azken hiztunei buruzko zehaztasun handirik ezagutzera eman. Iturriren baten isiltasuna gorabehera (1904ko Guía Eclesiásticarako galdetegian ‘No‘ erantzun zioten herri guztiek ‘¿Se habla vasco?’ galderari) bada baieztapen horren aldeko argudiorik.

Batetik, Bonapartek euskalduntzat jo zuen ibar zati handi bat, eta zenbait herri —Argiñano, Bidaurre, Biguria, Genbe, Iturgoien, Izurtzu, Muniain— euskarak indartsu ziraueneko eremuan irudikatu zituen 1863ko mapan. Ez du ematen ikerleak datuak bertatik bertara jaso zituenik, eta Gesalatzez haraindiko haranak (Deierri, Ameskoabarrena) koloreztatu gabe utzi zituenean eremu hartako euskara ahulxko baina artean biziaren egoera zorrotzegi epaitu zuelakoan nago; baina ez da gutxi, non eta hizkuntzaren muga-eremutzat jo zuen Gesalatzen, aipatu zazpi herriak kolore berde ilunean margotu izana; ziur zegoen, nonbait, herri haietako euskara sasoiko samar zebilela 1865 inguruan.

Bestetik, Paul Brocak, hamar bat urte beranduago, haran osoa egokitu zuen euskararen eremuaren baitan, ez euskara mintzo bakartzat zuen hartan, baina bai hizkuntza oraindik ahantzi ez zuenekoan. Ez zait iruditzen ibar horretarako Brocaren albisteak printzearenak baino zalantzazkoagoak direnik.

Gesalatz eta ondoko ibarrak, Bonapartek 1863ko mapan irudikatu zituen gisan. Iruxo-Lerate ingurua euskara gabekotzat jo zuen.

Gesalatzerako fidagarriena, dena den, Joaquin Ochoa de Olzaren 1878ko lekukotasuna dela esango nuke. Zehatza eta arrazoitua izateaz gain, inguru hura bertatik bertara ezagutzen zuen eskualdeko seme eskolatu baten eskutik datorkigu. Ochoa de Olzaren esanetan,

“…tirando una línea (…) en Sorauren y corriéndola por los pueblos de Eusa, Orrio, Maquirriain, Elcarte, Oteiza, Balliriain (sic), Larragueta, Iza y toda esta cendea de Olza, Azanza y Munárriz, en el valle de Goñi, Arguiñano, en el valle de Guesálaz, e Ibiricu, en el de Yerri (…) se forma la divisoria entre el país esencialmente castellano y aquel en que se conserva con bastante generalidad el vascuence. En toda esta zona (…) si bien lo común es hoy hablar castellano, apenas habrá una persona de 25 años para arriba que no hable o entienda el vascuence…”

Badirudi horrenbestez euskararen transmisioak 1850 aldera arte bederen iraun zuela Gesalatz iparraldeko herrietan. Handik aurrera, XIX. mendearen bigarren erdian jaiotako haur gesalaztar batzuek behintzat jasoko zituzten itzaltzen hasia zen euskara horren kondar zenbait; horietarik izan omen zen, antza denez, 1872an Iturgoienen sortutako Gedeona Ibañez, urteen joanean euskal idazle eta euskaltzain urgazle bihurtu zen Frantzisko Torres Ibañez Aita Felipe Murietakoaren ama. Gedeonak euskara pixka bat sikiera ikasi ahal izan zuen umetan, eta hark ikasitako horretatik hitz batzuk eta euskararekiko hurbiltasuna jaso zituen semeak, Jose de Artechek Murietakoa hil ostean Zeruko Argian azaldu eta Iñaki Sarriugartek (2009) Karmel aldizkarian gogora ekarri bezala (aipamena 61-62. orrialdeetan dago):

Aita Felipe Murietakoak (1897-1966) Iturgoiengo amak erakutsitako euskara apurtxoari esker bereganatu zuen hizkuntzarekiko atxikimendua.

“[Aita Felipe Murietakoaren] Ama Iturgoien herriko alaba zen eta ba omen zekien zertxobait euskaraz; izan ere, hitz solteren batzuk esaten omen zizkien seme-alabei, euren artean apakia (“sutondoan hauts azpian gordetako ilintia edo txingarra”). Hona hemen zer zioen Jose de Arteche idazleak Aita Murieta hil berritan:

‘Bere amatzaz askotan itz egiten ziran. Orain Naparruko Murieta´n ez da euskeraz itz egiten, baño bere amak baomen zekien euskeraz zerbait, eta arek erabiltzen zituan itzak esaten zizkidan. Abetan bat apakia, kear azpian gelditzen dan txingarra adieraziaz. Zenbat maite zuan itz au Aita Murieta´k! Baño iztegiak erabilli arren, ez det arkitu. Nik erabillitakuetan beintzat. Ezta Azkue´ren iztegian ere’.”

Hau jakinda, ez da harritzekoa Murietakoak erabilitako ezizen nagusietako bat Apakia izatea. Bila ibili bai, baina ez dut gaur arte Iruñean hildako Gedeona Ibañezen heriotzaren data ezagutzerik lortu. Egongo da oraindik, beharbada, XX. mendean euskararen azken apurrak baliatu zituzten iturgoiendar, genbetar edota muniaindar haien berri dakien adineko gesalaztarrik.

Muzki, Gesalatz (argazkia: lakako.com)

Nolanahi ere den. orain arte esandakoarekin bistakoa da ibarreko euskara bizirik heldu zela, arnasestuka izan arren, XX. mendera. Duela ehun bat urte, ziur asko adin handiko hiztunak besterik gelditu ez eta belaunaldien arteko eten linguistikoa betiko sakondu zen urte haietan, gazteek ezin ikasi eta zeharka baino antzeman ez zuten euskara hura gaztelaniarekin mordoilo batean nahasia erabili zuten Gabon gauetan, diru-eskean ibiltzeko kopla batzuk kantatzen zituztenean. Muzkiko Jesús Moreno Martínez de Morentínen gogorapenei esker webgune honetan jaso denez, honela hasten zen Muzkin bertan 13-14 urteko gaztetxoek etxez etxe abestutakoa:

Los de la Gogona sorture jaunona.

Onore pilare sorture danzare

Adi adie, kote lucié, jaunone.

Esta noche es Nochebuena, la noche de navidad,

Por amor de Jesucristo dadnos una caridad…

Euskarazko zatia hagitz desitxuratua zegoenez gorde da antzeko beste bertsiorik Muzkin bertan, baina elkarren arteko alde handiegirik gabekoak.

Honen harira Deikazteluko Antonio Urra Maezturi zor diodan lekukotasuna ekarri nahi dut hona azken datu gisa. Urra jaunaren aitaginarreba XX. mendearekin jaio zen Argiñanon, eta zahartzarora helduta ere gogoan zuen herrian behinola kantatutako Gabon gaueko koplatxoen oihartzuna, hark berak abestu zituelako gaztetan. Gesalazko gainerako herrietan Muzkin baino apur bat zaharragoak ateratzen baitziren eskean, baina ez 18 urtetik gorakoak, pentsa liteke lekuko argiñanotar honek 1915-20 bitartean erabili behar izan zituela horrela jaso diren eske-hitz hauek:

Gesalatz eta Deierriko paisaia (iturria: casaruralgruposnavarra.com)

Los de la Gogona, sutone jaunona.

El día de la Pascua, la Jainkoa.

Andure pilleri, eglian zeri.

Ergiti Kristi, ene Jauneri.

Duela mende bat baino gutxixeago Argiñano edo Muzkiko kaleetan euskara eta erdara nahasiz botatako esaldi horiek azken euskaldun zahar gesalaztarrek entzun ahal izan zituztelakoan nago. Lehen esan dudan bezala, beranduegi ote haietakoren batzuen oihartzuna desagertu aurretik jaso eta Gesalazko euskararen azken hats haiei izenak eta izanak egokitzeko?

N.B. Bidalketa hau plazaratu ostean Twitter bidez jaso dudan erantzun bati esker (estimatua dago, ) ezagutu dut Rufino Iraola Garmendiaren blogean zintzilikatutako sarrera eder bat, Argiñanon gaur den egunean bertan erabiltzen diren euskal sustraiko hitz eta esapide zenbait biltzen dituena. Konparazio gisa, Argiñanoko zerrendako berba batzuk irakur daitezke, ez forman eta ez esanahian inolako alderik gabe, azken hamarkadetan Iruñe ondoko Berriobeitin jasotakoak biltzen dituen Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran (2014) liburuan: arrapo (zapo) atxun (asun), birika (lukainka mota), ilarraka (ziza mota), lantxurda (intzigar), mandarra (amantal), muxarra (satitsu), ollaga / otabera (ote), sarde, txinurri (inurri+txiki), txutxo (zahato-mutur), zaborra, zakarro (baldar), zikiñoso, zulo

Iraola Garmendiak sareratutako hitz-zerrenda osoa ikusi nahi duenak, jo beza hona.

Argiñano. Ochoa de Olzaren datuen arabera, XX. mendearen hasieran 50 urtetik gorako euskal hiztunak izango zituela pentsa daiteke (argazkia: euskomedia.org).

En esta entrada centrada en el Valle de Guesálaz recojo algunos de los testimonios que nos permiten dar por seguro que la lengua vasca perduró en dicho valle, si bien debilitada y limitada quizás a algunos de sus lugares (Cuando menos Muniáin, Iturgoyen, Viguria, Vidaurre, Izurzu o Arguiñano) hasta entrado ya el siglo XX. Los datos aportados por el príncipe Bonaparte, Paul Broca o Joaquín Ochoa de Olza entre 1860 y 1880 difieren entre sí en algunos aspectos, pero coinciden a la hora de incluir a Guesálaz en la zona de habla vasca de su tiempo. Ochoa de Olza fue más allá al aseverar que en Arguiñano, al norte del valle, apenas habría en 1878 nadie mayor de 25 años que no hablara o entendiera euskera. Me hago eco asímismo de unas coplas bien conocidas en la zona, mezcla de euskera y castellano, que los jóvenes guesalaztarras acostumbraban a cantar la víspera de Navidad, y aporto gracias a los datos suministrados por Antonio Urra la versión de dichas coplas que su suegro de Arguiñano aprendió a cantar alrededor de 1915 y recordaba muchos años después.


Miguel Ignacio Armasaren predikuak (eta III)

Udako etena amaiturik bloga berriro abian jartzeko, Miguel Ignacio Armasa domingotarraren testuen bilduma osatzera nator. 1770ean jaio eta 1814an hildako labaiendarrak gaur arte agertu direnak baino euskarazko prediku gehiago ondu bide zituen, iritsi zaizkigunak irakurrita antzeman daitekeenez, baina balizko horiek egunen batean ilunpetik atera bitartean orain arte ezagutzera eman ditudanak (1810eko Aste Santukoa eta San Pedro hizpide hartuta irakurri zuena) eta gaurko hau besterik ez ditugu.

1811

1811ko predikuaren amaiera. Egin klik irudian orrialde guztiak aztertu ahal izateko.

Gaurko hirugarrena 1811n prestatu zuen, Garizumako bigarren igandean hain zuzen ere. Bi gaik merezi izan zuten egun hartan Labaiengo predikariaren arreta: batetik, jai egunetan fededunek izan beharreko jarrerak (bai mezatan, bai lan egiterakoan, ordu hartako moral katolikoak bekatutzat jotzen baitzuen igandeetako denbora-tarte jakin batetik gorako jarduna); eta bestetik, mundu honetan jasandako zorigaitzen ordainetan zintzoek zeruan gozatu ahal izango duten aintzaren deskribapenak.

Finalizo aquí las entradas destinadas a dar a conocer los textos inéditos de Miguel Ignacio Armasa (1770-1814), dominico nacido y fallecido en Labaien tras un periplo vital que lo condujo al menos por Cantabria, Madrid y Álava, y que predicó tanto en castellano como en su lengua materna a principios del siglo XIX. El texto que presento hoy, que puede consultarse haciendo clic sobre la imagen, corresponde al sermón con el que Armasa se dirigió a la concurrencia de la parroquia de San Pedro de Beinza-Labayen el segundo domingo de Cuaresma de 1811. La actitud que sus feligreses debían adoptar en los días de guardar (así durante la misa como con respecto al trabajo) y la descripción de la gloria celestial que aguarda a los creyentes que sigan fielmente los preceptos de la Iglesia en medio de las penalidades de este mundo fueron los dos temas principales de aquella ya lejana prédica, gracias a la cual podemos asomarnos de alguna manera al euskara hablado en la Basaburua Menor hace dos siglos.


Nafarroako euskararen hego-ekialdeko mugez: Murillo el Frutoko lekukotasuna

eslaider-murillo

Murillo el Fruto (argazkia: www.murilloelfruto.es)

Fontes Linguae Vasconum aldizkariak karrikaratutako azken alea (120.a) txoko honetan iruzkindu aurretik, ale horretan argitara emandako artikuluetako bat nahi dut azpimarratu, nire ustez interes berezikoa da eta. FLVeko zuzendari Patxi Salaberri Zaratiegik idatzia da eta ‘Murillo el Fruto: XIV. gizaldiko agiria‘ du izena.

Aurrekariak

Ez da atzo goizekoa Zidakos eta Aragoa ugaldeen ibilbide amaieran euskarak utzitako arrastoaren ikerketa. Urrun dago hala ere aztergai samurra izatetik: tamalez, orain arte ezagutzera eman diren antzinako dokumentuek ez dakarte Pitillas eta Zarrakaztelu bitarteko herrietan behinola mintzo izan zen euskararen aipamenik —badugu, ordea, iparralderagoko Uxue, Galipentzu edota Eslabari buruzkorik— eta ez dugu ez herri batzuetan ez besteetan idatzitako euskarazko testu bakar bat ere. Murillo ingurukorik nekez agertuko dela imajina daiteke, Aragoa barrenean Erdi Aroan desagertu bide zelako euskara. Zein mendetan, ordea? Eta nolakoa zen euskara hura?

Erreferentzia zuzenik ez dagoen eremuetan ezinbesteko lanabes eta lekuko dira toponimoak, leku-izenak; horiei esker aitzinatu da azken hamarkada hauetan Tuterako merinaldearen iparraldean euskarak izandako bizitasunaz dugun ezagutza.

Lana Zuñiga 3

Lana (g) eta Zuñigaren (b) arteko euskal toponimiaren etena. Zuñigan dokumentatuta dauden euskal leku-izen apurrak —Armorandieta, Atazabala…— Lanatik hurbil dagoen eremukoak dira batik bat (iturriak: Belasko, Salaberri Zaratiegi; argazkiak: www.mapio.net eta Bernardo Vega).

Toponimoetan oinarrituta eskaini zituen hain zuzen ere Mikel Belaskok (Toponimia y panorama lingüístico de la ribera de Navarra y zonas circundantes2004) iraganean Nafarroan bizi izan zen hizkuntza-egoerari buruzko hainbat argibide. Gizatalde batek toki bati aspaldi emandako izenak, azken batean, gizatalde horrek zerabilen mintzoaren oihartzuna helarazten digu; eta ikertzaile iruindarrak erakutsi duenez, garbi bereiz daitezke leku-izenei esker euskarari Aro Moderno edo Garaikidera arte eutsi zioten eskualdeak, batetik, eta askoz galera goiztiarragoa izan zutenak, bestetik. Nafarroan bortitza da sarritan lurralde batzuen eta besteen arteko etena, elkarren mugakide diren hainbat udalerriren artean ere antzeman baitaiteke (ik. gaineko irudia): Estellerriko Lana ibarrean, esaterako, egungo leku-izenen % 40 da euskarazkoa; ondoko Zuñigan, aldiz, % 2 baino gutxiago. Desoreka bertsuaren adibide dira Arroitz-Los Arcos edota Oteitza-Lerin (toponimoen % 40 euskaldun bikote bakoitzeko lehenbizikoek, % 0-1 eskas bigarrenek), Artaxoa eta Larraga (% 40 – % 0), Uskartze eta Nabaskoze (% 65 – % 0-2) edota Burgi eta Gazteluberri (% 70 – % 0-1). Garbi dago (ia) euskal toki-izenik gabeko herrietan euskara, izan bazen, aspaldi zaharrean ahantzi zutela.

Emandako adibideei begira ikus daitekeenez Nafarroa osoan zehar da nabarmena, eskuin-ezker, toponimian islatu den hizkuntza-eten hori. Ezin da pentsatu, ordea, Nafarroako eremu euskalduna eta erromantzea elkartrukerik gabeko gune estankoak zirenik, eta horrekin batera aipatu dudan eten hori ez da beti arestiko adibideetan bezain erabatekoa eta inolako trantsiziorik gabea. Tafalla inguruan goiti-beheiti, esaterako, Orbaibar eta Pitillas ditugu. Orbaibarko hamar leku-izenetik 6-7 dira gaur egun euskaratikoak, Burgin edota Zaraitzu hegoaldean bezalatsu; baina Pitillasko euskal toponimia arrastoak (% 5) Larraga, Nabaskoze edo Gazteluberrikoak baino agerikoagoak dira. Antzeko zerbait ikusiko genuke Uxue eta Zarrakaztelu erkatuz gero, azken hau oso hegoaldekoa izan arren. Laburbilduz, behinolako eremu euskaldun eta erromantzeen arteko etenak, argia izanagatik, ez zuen lerro zuzenik osatzen, eta hegoaldeko zenbait eremutan jaso den hondarreko euskal toponimia apur bat ugariagoak, bestalde, eremu horietan euskarak gehixeago iraun zuela salatzen du.

Euskal leku-izenak Nafarroa erdialdean2

Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Izan ere, euskarari berandura arte eutsi dioten Nafarroa erdialdeko zenbait herrik oso hurbileko bizilagun erromantzatuak zituzten arren (Garesek Mendigorria, edo Artaxoak Larraga, besteak beste; horren erakusgarri 1571n Galipentzu eta Kaseda bereizten zituen hizkuntza-muga argia ere), bi eskualdetan bederen euskara Erdi Aroan dezente hegoalderago erabili zela salatzen dute leku-izenek: Arroitz-Elizagorria-Mendabia sargunean Ebro ibaia harrapatu arte (A), eta baita sarrera honetako aztergai den Zidakos eta Aragoa ugaldeen bitarteko arroan ere, Murillo el Fruto eta Zarrakazteluraino (B). Alboko mapan ageri dira, zalantzak zalantza, euskara nafarraz ari garela toponimiak iradokitako mugarik zaharrenak, kolore berdeak euskararen agerpen garbia adierazten duelarik, eta horiak, aldiz, agerpen ahulago edo duda-mudazkoa (neureak besterik ez dira izan ditzakeen akatsak).

Patxi Salaberri

Patxi Salaberri Zaratiegi

Murillo el Frutoko koadernoa: lekukotasun zahar berria

Aipatu dudan azken bailara hori ongi ezagutzen du Patxi Salaberri Zaratiegi euskaltzain uxuetarrak, sorterri inguruko toponimian euskarak utzitako arrastoak izan baitzituen aztergai 1994an argitara emandako doktore-tesi zabalean eta gerora ere gai horri berari buruzko artikulu gehiago karrikaratu dituelako. Ez da harritzekoa, beraz, Nafarroako Artxibo Orokorrean letrakera gotikoa zuen Murillo el Frutoko koaderno zahar bat topatzean artxiboko arduradunek ikertzaile nafarrari helaraztea.

Erromantzez izkiriatutako koaderno hori XIV. mendekotzat jo du Salaberrik; idazkeraz gain, argudio potoloa da bertan jasota dauden pertsona-izen batzuk 1366ko iturri batean ageri diren berberak izatea. Azalean Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto idatzi zuen esku berantiarrago batek. Murilloko nekazari zergadunen zerrenda dakar horrenbestez, eta horrekin batera (eta honako hau da interesgarriena euskararen ikerketarako) baita herriko toki-izen andana ere. Euskaratik kanpokoak ez dira falta (Los Cascallares, Los Linares, Malpuent, La Rueda) baina ugari datoz halaber euskarazkoak, gaurko euskaldunontzat ere ulerterrazak: Ayz ÇurietaAreaççea (=Areatzea), Varace AlcineaBarace VerrietaVarace ÇarretaBuztinaErteco ErreguaEuçea (=Euntzea), Garipençuco ZalduaLegazpietaTranq[u]a ÇarraHuarteco Odia… Izengoitien artean aipagarri da Joh[a]n Biperr izeneko bat zela alkate. Horrekin batera badira M[ari]a Garizu, Seme[n]o GorriSancho Lasterr edota M[ari]a Çalduna fija de G[arçi]a Çalduna, beste batzuen artean.

FLV 120Izen berezi hauek guztiak aurkeztu eta azterturik, zenbait ondorio eskaini ditu artikuluaren amaieran Salaberri Zaratiegik: alde batetik, Murilloko dokumentuan irakur daitezkeen euskarazko toponimoak aski gardenak direlarik, eta idatzi ziren garaian oraindik desitxuratzen hasi gabeak (esate baterako, koadernoko Barace Verrieta sarri askoa, Baricibarretas bihurturik ageri da 1619an, euskara herrian galdua zenean), toponimo garden horiek —toki batetik bestera mugi daitezkeen pertsonen izenak baino gehiago— argi ari direla iradokitzen euskara bizirik zegoela herrian XIV. mendean. Lekukotasun hau ezagutu aurretik, 1990eko hamarkadan, Murilloko euskarak XIII. mendera arte iraun zukeela uste zuen Salaberrik; datu berri hauen argitara beranduxeago iraungi zelakoan dago.

Bestetik, Murillo el Fruton ez ezik Melida, Santacara edo Zarrakaztelun ere orain arte pentsatu izan den baino beranduago nagusituko zen guztiz erromantzea; zoritxarrez, ez da orain arte agertu hipotesi hori berresten lagun dezakeen dokumentaziorik.

Nolakoa ote zen, bestalde, koadernoak islatzen dituen nafar haien euskal mintzoa? Bildutako toponimo goiztiarrek gaur arte eskura genituenek baino garbiago azaleratu dituzte Murillo inguruko lexikoaren gai batzuk: al(t)zin, baratze, berri, bide, eder, erregu, erte (=arte), eutze (iparralderagoko herrietan euntze = pentze, belardi), gorri, (h)odi, laster, mendi, zaldu… Horretaz gain, antzematen diren zenbait hizkuntza ezaugarri deskribatu ditu Salaberrik: bokalaren ondorengo kontsonante sudurkarietan bustidurarik ez zela (Buztina-alzinea) edota aspirazioa, h-ren ahoskatzea alegia, galdua zela ordurako.

Laburbilduz, euskarak Nafarroako hego-ekialdean Aragoa ibairaino izan zuen hedapena berretsi eta euskara haren kolorea pittin bat argitzera datorren lekukotasun ederra eman du ezagutzera uxuetarrak. Izango ahal dira, nork aurkituko zain, orain arte antzemandakoa zabaltzen eta sakontzen lagunduko diguten testu gehiago!

Ingurua2b

Euskararen iraupena Nafarroako ekialdean. Egin klik irudian hurbilagotik ikusteko.

Me hago eco en esta entrada del interesante artículo publicado en el último número de la revista Fontes Linguae Vasconum por su director, Patxi Salaberri Zaratiegi, miembro de la Real Academia de la Lengua Vasca-Euskaltzaindia. Salaberri desglosa y analiza los datos que ofrece un antiguo cuaderno recientemente localizado en el Archivo General de Navarra, escrito muy probablemente en la segunda mitad del siglo XIV y procedente de Murillo el Fruto, localidad ribera navarra sita en la comarca conocida hoy como Ribera del Arga-Aragón. El cuaderno lleva por título ‘Libro Antiguo de la Pecha que pagan los labradores de la U[ill]a de Murillo el Fruto’ y contiene abundante y valiosa información sobre las personas que poblaron Murillo hace más de seis siglos y acerca de la toponimia menor de la villa en aquella época, y es precisamente esa toponimia, cuando no existen referencias más directas, el instrumento más fiable del que disponemos para determinar cuál(es) era(n) la(s) lengua(s) que habló un grupo humano en un momento dado. Pues bien, la abundante presencia en el documento de topónimos euskéricos absolutamente diáfanos incluso en nuestros días, que no habían sufrido aún la inevitable deformación producida en los nombres de lugar cuando la lengua en la que se fijaron ha dejado ya de ser hablada por una comunidad, sugiere claramente que el euskera seguía aún vivo en Murillo el Fruto en la segunda mitad del siglo XIV, coexistiendo con el romance que en época posterior terminó imponiéndose por completo. Salaberri explica razonadamente este hecho, y perfila algunas características del habla vasca de Murillo que pueden entreverse en los topónimos que proporciona la nueva fuente exhumada. El académico de la lengua vasca concluye finalmente que la pervivencia del euskera en la ribera baja del Aragón, cuyo límite probable situó él mismo en su día en el siglo XIII, debe ser revisada a la vista del documento que ha dado a conocer.

Murillo Zarrakaztelu La Oliva

Murillo el Fruto (hurbilena), Zarrakaztelu eta La Oliva (eskuinetara) Uxue aldetik (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es).


Benito Gil (1801-1870)

Arzubi, Adoaingobiden

Itzalle eta Adoain artean dagoen Adoaingobide eremuan, Tobo errekaren gainean, Arzubi izeneko zubia dago, adoaindarrek eta itzalletarrek izandako harremanaren erakusle (Pío Sarriesek helarazitako argazkia).

Pío Sarries itzalletarrak helarazi dit sarrera honetan ageri den lehendabiziko argazki hau, eta baita Itzalleri eta Adoaini buruzko hainbat xehetasun interesgarri ere. Eskerrak hari!

Asko dira (ezagutzen ditugunak baino gehiago, seguruenik) Nafarroako euskal idazle ahaztuak, edo ahaztu samarrak. Euskaraz idatzi eta hizkuntzaren lekukotasun baliotsuak utzi zizkigutelarik, lekukotasun horietatik landara (ia) guztiz ezezagunak direnak.

Blogean bertan aipatu ditut idazle haietako batzuk, orain arteko iluntasunetik atera beharra aldarrikatu nahirik: Mariano Erbiti, Juan Bautista Sanzberro, Juan Cruz Elizalde… baina zerrenda luzeagoa da.

Zerrenda horretan behar du agertu nire ustez gaur hona ekarri dudanak, idazle ahaztua ez ezik nahastua ere badelako. Hainbat faktorek egin dute bat Benito Gilen inguruko datu gutxi ezagutzeaz gain, orain arte genekien apurrak okerreko tokira begira jar gintzan. Merezi du beraz Nafarroako euskararen lekuko apal baina interesgarri honen biografia osatzea eta izena izanaz aberastea. Biografia osatzeko bide horretan gaur arte bildu ditudan albisteetako batzuk elkarbanatu nahi ditut hemen.

Arbaso zaraitzuarrak, Pardixerriko semea

Captura4

Hiruki itxurako honen erpin guztietan eta haren baitan geratzen diren herrietan bederen dokumentatuta dago Benito Gilen arrastoa. Urraulgoitikoak den-denak, Itzalle izan ezik.

Itzallerekin lotu ohi da Benito Gil Nafarroako euskal idazleen zerrendan, eta ez da okerreko lotura, nahiz eta (irudian ikusi bezala) errealitatearen ikuspegi herren samarra eskaintzen duen. Zaraitzuko hego-mendebaldean dago Itzalle, Urraulgoitira begira, eta Galozeko udalerria osatzen duten guneetako bat den arren, Gorzarekin izan omen zuten luzaroan harreman estuagoa itzalletarrek, eta ez Galozekoekin. Sartaldetik, aldiz, Urraulgoitiko Adoain du mugakide Itzallek. 1000 metrotik gorako tontorrak saihestu behar ditu bi herrien arteko bidea egin nahi duenak (bata zein bestea 700-800 metro artean daudelarik), baina arestiko Arzubik eta beste zenbait arrastok salatzen dute oraindik ere Adoaingoek eta Itzallekoek elkarren arteko komunikazioa bermatzeko agertu zuten borondate sendoa.

Sarrera honetara ekarri dudan abizena ez da arrotza inguru guztian. Aise dabil Zaraitzu-Urraulgoitietako parroki artxiboetan Gil deitura, han eta hemen zuen bizitasunaren seinale. Gaspar Gil, Juan eta Maria Ximenezen semea, XVII. mendearen amaieran jaio zen Itzallen. Adoaingo Columba Torrearekin ezkondu zenean hedatu zuen Orlagatu mendiaz bestaldean adar giltar hura.

IMG_20140906_170437

Adoaingo Perotx 2014ko irailean. Aterpea eta frontoia ditu gaur egun.

Adoain bereko zein inguruko osagaiez aberastu zen adarra. Gasparren seme Bautista, Benitoren aitona, Adoaingo alaba Maria Zazurekin esposatu zen eta horrelaxe sartu zen Gil abizena Perotx etxean. Bautistaren seme Juan Lopek, aldiz, Jakoistiko Francisca Tabar Cabodevilla hartu zuen emaztetzat, izan zituzten seme-alabei ezin etorki urrauldarragoa emanez. Seme-alaba haietan gazteena, Francisco Benito Gil Tabar, gerora euskararen lekuko idatzi bihurtutakoa, 1801eko martxoaren 20an jaio zen Perotxen bertan (Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboa, 639-8, Adoain-San Esteban, Bataiatuen 1. liburua, 87. folioa) Eneko etxean sorturiko Esteban Marcuello baino zazpi urte lehenago. Horren herri ttipian eta jaiotetxeak bata bestetik metro gutxitara zeudela, izango zuten elkarren aditzea, seguruenik, Benito Gilek eta urteen joanean Aita Esteban Adoaingoa bihurtu zenak.

Ez litzateke nolanahiko datua Gil sorterrian hazi ote zen jakitea. Hala izango zen seguru asko, gurasoak Adoainen bertan hil zirelarik, baina ez dut oraingoz Benito haurra Perotx etxearekin lotzen duen albisterik topatu. Aita 1821ean zendu zen. Ordurako, seguru asko, 20 urteko gazte adoaindarrak hautatua izango zuen erlijio bokazioaren araberako bidea.

Itzalle Sn Vicente

Itzalleko San Vicente (argazkia: www.lebrelblanco.com)

1824an hartu zituen Gilek elizako lehen ordenak Iruñean, Uriz Lasaga gotzainak tontsuradun bihurtuta. Errenta berezirik ez ordea, eta elizgizon izatera heltzeko bidean zenbait ondasun eskuratzearren senideen laguntza izan zuen. 1825eko martxoan, Irunberriko eskribau Miguel Doncelen aurrean, hainbat jabetza eman zizkioten apaizgai adoaindarrari Aietxuko bi lehengusuk, Juan Carlos Cabodevillak eta Benita Zabaltzak. Borda bat, zenbait baratze, hainbat alor… 225 bat erregu-lur guztira. Ariketa atsegina da Gilek bereganatutako jabetzen kokapena adierazten duten toponimoetako batzuk irakurtzea: Ermiñekoerreka, Aurkastoia, Beltzoki, Ordokia, Zelaiapala  Iruñeko Elizbarrutiko urte haietako ordena-liburuan Patrimonialista oharra dute lagun Benito Gilen handik aurrerako aipamenek.

1827ko ekainean heldu zitzaion adoaindarrari apaizgintza. Bazekien ordurako non ekingo zion ebanjelizazio-lanari: apirilean hil zen Itzalleko abade izandako Miguel Francisco Pérez, eta Perotxeko semea aukeratu zuten itzalletarrek ordezko, atendiendo alas buenas qualidades q concurren en d(o)n Benito Gil. Zaraitzura jo zuen beraz urraulgoitiarrak, etxetik horren hurbil zuen San Vicente parrokiaren ardura hartzera.

Hogeita sei urteko apez gaztearentzat garrantzitsua izan bide zen ordura arteko ikasketa ibilbidean jasotako heziketa osatzea. 1828ko El párroco. Pláticas doctrinales y morales para todos los domingos y fiestas principales del año liburuaren harpidedun zerrendan ageri da. Orobat 1831n argitaratutako Diccionario Enciclopédico de Teología lan mamitsuaren lehen liburukiari dagokionez.

Gil

Benito Gilen doktrina Nafarroako Artxibo Orokorrean dago gaur. Artxiboari berari zor diot lehen orrialdearen argazki hau.

Oinarri teologikoa sendotzeko eta jai egunetako predikuetarako inspirazio gisa baliagarri zituzkeen erdal liburu horiek alferrikakoak izango ziren ordea kristau doktrina eliztar guzti-guztiei helarazi nahi izanez gero. Bonaparteren ikerketa urteetan, Gil Itzallera heldu eta berrogei bat urte beranduago, nagusi zen oraindik euskara herrian. 1865 inguruko Itzalle ez zen euskaldun elebakarra, baina, era berean, nekez moldatuko ziren ongi gaztelaniarekin 1827ko itzalletar guztiak, adinean gorago eta traketsago. Ez da gaur arte Benito Gilek idatzitako sermoirik agertu, ezin ziurtatu predikazio lanerako zein hizkuntzaz baliatu zen; baina doktrina irakasteari dagokionez behintzat, Itzallera heldu bezain laster ikusi behar izan zuen (lehendik aski ezaguna ez bazuen) Adoain erdaldunduagoan ez bezala herren ibiliko zela Itzallen gaztelania hutsean. Izan ere, ez zuen astirik galdu: 1827ko azarokoa da parroki liburuetan Gilek utzitako lehendabiziko sinadura, eta abendurako prest zuen sarrera hau eragin duen doktrina itzulpena:

Doctrina Uscaras Dn Benito Gil (sic) escrivituric vere governuaren daco. Yzallen Avenduaren amalaurgarrenean, urte mila zazpitan eun eta ogei eta zazpietan.

Zerk eraman ote zuen egilea lapsus calami hartara, alegia, zortzitan ordez zazpitan idaztera? Ondorengo lerroko zazpi horrek, edo auskalo zerk. Nolanahi ere, ez zen hanka sartze makala izan, luzaroan Gil XVIII. mendeko idazletzat hartzera eraman baitu. Baina Itzalleko abadeak ez zuen zazpitan eunik ezagutu, ez zen mende hartakoa, zaraitzuarra ere ez zen bezala.

Orlagatu

Orlagatu (1132 m.) Itzalletik hego-mendebaldera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com)

Adoain oso hurbil dago Zaraitzutik, lerro zuzenean lau kilometro eskas baino ez dira; malkartsua da bi herrien arteko igarobidea, bai, baina ez Aietxurakoa baino askoz okerragoa, esaterako. Orografiaren aldetik Zabaltzakoak, Ezkanizkoak edota Gindanokoak izango ziren behinolako adoaindarren auzorik gertuenak, baina autorik eta errepiderik gabeko bizimolde hartan ez zeudekeen, ausaz, Itzalle bera baino askoz eskurago. Adoain Pardixerriko sortalde muturrean egonik (eta euskara nafarraren eta zaraitzueraren arteko mugan gainera), nolakoa izango zen adoaindarren euskara? Urraulgoitiko mintzo garbia? Zaraitzueratik ere edango zuen? Ala Itzallekoak Urraulgoitikotik? Edota Adoain eta Itzalle, biak ala biak nor bere ibarrean bazter herriak, Zaraitzu eta Urraulgoitiko hizkeren arteko trantsiziogune izan ote zitezkeen? Ikergai interesgarria da nire ustez Itzalleko doktrina Gilen jatorriari buruzko xehetasun berriok kontuan izanik irakurtzea.

Mende laurdenetik gorako apaiz lana Urraulgoitin

Izan ere, ez du ematen Benito Gil Zaraitzu-Urraulgoitietako parrokietatik atera zenik. Itzallen etenik gabe sei urtez aritu ostean, 1833tik aurrera (Aita Esteban Adoaingoa Irurozkin hasi zen garai bertsuan, alegia) Pedro Pascual Palacios sartu zen abade San Vicenten. Hamabost urte beranduago Itzallera bueltatu zen Gil, baina urte haiek denak Urraulgoitin eman zituen antza; ez nolanahi ere parrokia bakar batean, baina bai, seguruenik, Adoain, Eparotz eta Aietxu biltzen dituen hirukiaren barreneko eremutik atera gabe. Urrauldarren debozioaren erdigune izan den Santa Feko priore ibili zen 1835eko desamortizazioaren inguruko une zailetan, 1840ra arte gutxienez; urte hartan bertan Aietxuko San Joan Bataiatzailearen parrokiko eliztarren arimak zaintzen ari zen. Eta aldi berean, 1839tik aitzin behintzat, jaioterrian ere bazebilen ordurako onenak emanda zegoen Francisco Gil osabari lagunduz eta, behin baino gehiagotan, agiriak abade ezinduaren partez sinatuz. 1841ean hil zen osaba, eta hura baino hilabete batzuk lehenago Benitoren ama Francisca ere bai, Adoainen bertan; amaren heriotz-agiria bere eskuaz idaztea egokitu zitzaion Perotxeko euskal idazleari.

Santa_Fe_de_Eparoz_Navarra-1024x575

Eparozko Santa Fe monastegiaren klaustroa (argazkia: turismo.navarra.com)

Hamarkada gehienean zehar Adoainen ez ezik Urraulgoitiko beste herri batzuetan ibili ostean, 1848ko ekainetik aurrera ageri da berriro ere Gilen arrastoa Itzalleko San Vicenteko liburuetan. 1849tik 1858ra iraun zuen bigarren egonaldi hark eta Juan Pedro Sanzek parrokia hartzearekin batera Zaraitzu betiko atzean utzi eta azken aldiz itzuli zen Gil bere ibarrera. Eparotzen ere ibili zen arren Imirizaldu eta Irurozkiko lanak bete zituen batik bat.

Hirurogeita lau urteak eginda, 1865eko abuztuan arduratu zen Benito Gil hilburukoa prestatzeaz, Irurozkin bertan, Irunberriko notario Francisco Oyarbideren aurrean (Nafarroako Artxibategi Orokorreko 5183 kaxa). Egun haietan Perotxeko etxejaun zen Gabriel Machin Gil iloba izendatu zuen apez urraulgoitiarrak oinordeko, eta jarraibide argiak eman ere bai, osaba hildakoan Machin ongi arduratu zedin egin beharrekoaz.

Irurozki San Adrian

Irurozkiko San Adrian eliza (iturria: www.lebrelblanco.com)

Ia urtebete beranduago, 1866ko udaberrian, ezohiko bisitaria igaro zen Urraulgoititik: Luis Luziano Bonapartek zeharkatu zuen ibarra Erronkarin ibili eta gero. Miguel Rodríguez Ferrerrek 1873an idatzi zuenez Aizpurgi eta Imirizaldun barrena irten zen Erronkaritik printzea Donibane Garazirako bidean. Han Gil topatu eta adoaindarrak berak emanik jasoko al zuen gure eskuetara heldu den doktrina?

Irurozkiko parroki liburuetan agerikoa da zenbateraino trakestu zen 1870ean zehar Benito Gilen sinadura dotorea. Jose Aguirre izeneko Idozingo patrimonialista bat izan zuen adoaindarrak lagun egun haietan; hogeita hamar urte lehenago osaba zaharraren makulu izandakoak ezinbestekoa zuen nonbait besteren laguntza. Abuztu-irailetan dardarti bihurtu zen Gilen letra. Ziur asko urtarriletik aurrerako oharrak ez ziren hark idatziak, laguntzaileak izkiriatu eta apaiz zaharrak sinatuak baizik. Irailaren 3an sinatu zuen azken aldiz. Aste batzuk beranduago, 1870eko urriaren 18an, eman zuen azken hatsa Benito Gilek Irurozkin; hirurogeita bederatzi urte zituen. Ordurako maldan behera zetorren Perotxeko haurtxo hutsa zenean etxean eta karrikan ikasitako Adoaingo euskara bera ere.

Urraulgoitiko apez zereginean euskaraz, ala gaztelaniaz?

Zein hizkuntza erabili ote zuen Benito Gilek Itzalletik kanpoko parroki lanetan? Kontuan hartu beharra dago euskara Captura2Urraulgoitin zeharo makaltzen ari zeneko garaian bizi izan zela adoaindarra. Gil Imirizaldu eta Irurozkin ibili zen urteetan Bonapartek jaso zituen albisteen arabera, guztiz erdaldunduta zeuden herri biak. Geldituko zen beharbada oraindik euskara arrasto apalen bat (Brocaren mapak bi herrion artean ezarri zuen euskararen azken muga garai bertsuan), baina bistakoa da ebanjelizazio lana erdara hutsean egingo zela. 1840ko hamarkadako Adoainen edota Aietxun, aldiz, baziren dudarik gabe euskal hiztunak, apika adineko euskaldun hutsak ere bai, baina Itzalle bera baino herri erdaldunagoak ziren inondik inora Bonapartek utzi zizkigun albisteen arabera. 1827ko euskarazko doktrina itzalletarrentzat prestatu eta gero, nekez izango zuen Gilek ondorengo berrogei urteetan euskara erabiltzeko Itzalleko egonaldikoa baino premia handiagorik. Nire ustez litekeena da Urraulgoitiko parroki lan gehiena, non eta ez den-dena, gaztelaniaz burutzea, eta horrenbestez eliztar urrauldarrentzat inolako euskarazko testurik sortu beharra ez izatea. Horiek horrela, Adoaingo seme honek jaioterriko euskarari buruz eman diezazkigukeen albisteak Itzalleko doktrinan baino ezin dira antzeman, Zaraitzukoekin batera nahasita. Lehen esan dudan bezala, merezi du Adoaingo Juan Lope eta Jakoistiko Franciscaren seme urrauldar euskaldunak utzitako ondarea patxadaz aztertzea, inguruko lekukotasunekin alderatuz, Zaraitzu eta Urraulgoitiko mugan entzun zen euskarari buruzko informazioa osatzeko balio dezake eta.

IMG_20140906_170631

Adoaingo karrika bat (2014)

Francisco Benito Gil Tabar (1801-1870) ha sido hasta hoy uno de tantos testigos silenciosos del euskera navarro envuelto en un anonimato casi absoluto, al que hay que sumar lo incorrecto de alguno de los pocos datos que sobre él se tenían. Apenas conocíamos de él más noticia que la pequeña doctrina que nos dejó, manuscrita, no impresa, redactada para uso personal del autor en el pueblo salacenco de Izal; por si eso fuera poco, la fecha que el propio Gil consignó erróneamente en la portada de su obra (1727) nos ha hecho considerarlo un autor del siglo XVIII, cuando no es así. En esta entrada aporto los datos que demuestran por un lado que Gil nació en realidad en 1801, de manera que su doctrina fue escrita en realidad cien años más tarde de lo que él mismo indicó, y por otra parte que si bien su primer destino fue Salazar Gil nació realmente en Urraúl Alto, más concretamente en Adoain, en la casa llamada Perotx, a unos pocos metros del solar natal del Padre Esteban de Adoain, de quien fue prácticamente coetáneo en una época en la que el euskera empezaba a debilitarse en el entorno. Estos datos realzan en cierto modo el valor de la doctrina de 1827 que Benito Gil nos legó, pues a diferencia del Padre Esteban, Gil no abandonó su tierra más que durante los años en que sirvió en Izal (lugar, por lo demás, colindante con Adoain) de manera que su obrita, estudiada en su contexto, podría arrojar algo más de luz sobre la transición entre el euskera que se habló en su día en los Urraúles, perteneciente al dialecto navarro, y el habla propia del Valle de Salazar.


Euskararen lekukoak: ARRIASGOITI (II: albiste berriak)

Joan den apirilean gaur Lizoainibarko iparraldea den Arriasgoiti haranari buruzko jakingarriak ekarri nituen blogera, bertako euskara duela gutxi galdu zuen eremua denez interes handikoa iritzirik. Zenbait lagun izen nituen ezinbesteko berriemaile, eta bildutakoak ezer berririk eskaini bazuen haien ahaleginak eman zuen.

Mapa

Arriasgoitiko herriak, horiz, Iruñerriaren sortaldean.

Bigarren aldiz nator gaurko honetan Arriasgoiti ahotan hartuta, xehetasun berriren bat eskaintzeko asmoz; eta ordu hartan bezalaxe oraingoan ere datua jaso eta niri jakinarazi nahi izan didaten lagunena da meritua, ez nirea. Eskerrik asko, beraz, Zuntzarrengo Koldo Albirari (apirilekoan ere funtsezko iturri) eta Zalbako Ainhoa Huarteri, zekizkitenak elkarbanatzeko eskuzabaltasuna eta borondatea izateagatik. Eta mila esker Xabier Itulain ikertzaileari ere, bere ahalegin oparo eta aholku onengatik.

1. ‘…en la lengua bascongada como ellos lo entienden…’ (Zalba, 1639)

Nafarroako Artxiboko notaritza-protokoloetan dago ondorengo aipamen hau; Urrozkoetan, hain zuzen ere, eskribaua Juan de Berrio zelarik. XVI-XVII. mendeetan guztiz ezaguna zen formula erabili zuen Berriok, ezkontza-kontratua erdaraz paratzerakoan emakumezkoek euskara baino ulertu ez eta kontratuan jasotakoa itzuli behar izan ziela adierazteko:

Zalbatik Arriasgoiti Angel Marin“En el lugar de calva a veinte dias del mes de diziembre del año mil seyscientos y treinta y nuebe ante my el escribano (…) y testigos abajo nombrados fueron constituydas en persona Catelina de Aldunate muger de Martin de Yrigoyen y Maria de Yrigoyen muger de Martin de Cazpe hija de los dichos Martin de yrigoyen y Catalina de Aldunate vecinos del dicho lugar y dueños de la casa Yrigoyen a las quales y cada una dellas enpressenzia de los dichos sus maridos yo el dicho escribano les ley y di a entender en la lengua bascongada como ellos lo entienden todo lo contenido otorgado y capitulado en el presente contrato matrimonial de entre los dichos…”

Sarritan aipatu dut blogean zein ohikoak ziren horrelako egoerak; gaurko ale hau niretzat ezezaguna zen arren, asko eta asko dira aipagai dudan inguru zabalean jaso ahal izan diren antzeko lekukotasunak: Arriasgoitin bertan (Zalban, esaterako, 1567an edota 1797an), Artzibarren (Arrieta, 1554), Itzagaondoan (Ardatz, 1575; Erreta, 1596; Idoate, 1565; Indurain, 1572), Lizoainibarko gainerako herrietan (Beortegi, 1717; Erredin, 1677; Iheltz, 1684; Leiun, 1597; Lerrutz, 1576; Lizoain, 1574 eta 1577; Mendiorotz, 1574; Oskaritz, 1594), Longidan (Olaberri, 1574), Untzitibarren (Artaitz, 1572 eta 1675), Urraulbeitin (Geretz, 1643; Nardoze Andurra, 1632; Santsoain, 1694; Tabar, 1613 eta 1644), Urraulgoitin (Elkoatz, 1617), Urrotzen (1640)…eta are Erromantzatuan ere (Napal, 1643).

2. Petra Ibarra, azken labekadako euskaldun arriasgoitiarra 

Zuntzarren3 jauregia

Zuntzarrengo jauregia.

Apirileko saioan esan bezala, lanbropean egin zien alde azken ikertzaileei ibarreko euskarak XX. mendearen azken hamarkadetan, eta ezinezkoa izan zen Arriasgoitiko euskara galdu aitzin hura biribil emateko moduko lekuko bakar bat ere elkarrizketatzea. Horrek ez du dagoeneko konponbiderik, baina badu interesik ihes egin ziguten hondar hiztunak nor eta noizkoak izan ziren behintzat antzemateak. Haietarik izan bide zen, 2015ean bertan jasotako zenbait albisteren arabera, Petra Ibarra Vizcay anderea.

Zuntzarrenen jaio zen Petra 1899an, nahiz eta, artxiboetako datuen argitan bederen, aita Zalbakoa eta ama Artzibarko azparrendarra zituen. Hogei urte bete arte sorlekuan bizi ostean, bilbotar batekin ezkondu eta Kataluniara jo zuen ondoren senarra lagun zuela. Gerrak Bartzelonan harrapatuta, hiritik alde egin zuten biek, bizimodua herri giroan errazagoa izango zelakoan, baina Petra ez zen sekula Arriasgoitira itzuli. Amonak euskaldun iraun zuela eta 1982an hil zela jakinarazi dio Koldo Albira zuntzarrendarrari Montse Roselló bilobak. Bete-betean hala izatera —ezin ziurta daitekeen zerbait, tamalez—, inguruko hondar euskal hiztunetako bat izango zen noski. Azkenetakoa, baina ez azkena, ondorengo albistean adierazitakoa ere zuzena izanez gero.

3. Fermina Ducay andereari buruzko xehetasun berriak

Fermina Ducay Barreneche zalbarra Arriasgoitiko euskararen azken mugarri ezaguntzat jo nuen udaberrian, 1989an hil zela gaineratuz. Orain beste zalbar batek, Ainhoa Huartek, data orraztu eta zorrotzago jasotzeko aukera eman dit. 1901ean jaiotako Fermina Burlatan hil zen, ibarretik landa, baina ez 1989an, 1993an baizik.

Zaldaitz, gaur egun hutsik, behinola Arriasgoitiko herri.

Lauso artean joan ziren, bai, Arriasgoitiko euskararen kondarrak, eta Artolak topatutako azken ustezko lekukoak benetan hiztun izatera iristen ez zirela aipatu nuen bezala, behin eta berriro azpimarratu beharra dago zuhurtasun osoz hartu beharrekoak direla Arriasgoitiri buruzko bi sarrerotan aipagai izan ditudanak ere, beranduegi baita gizon-emakume haiek euskal hiztun osoak izan zirela ziurtatzeko, gaztetan euskaldun hazitako haiek bizitzaren ilunabarrera hizkuntza bixkor zerabiltela edo uste baino higatuago zutela heldu ote ziren jakiteko. Bestalde, blogean aipatu gabe utzitako beste euskaldunik izango zen noski 1960tik aurrera ere, igarotako denboraren uholdeak eramandako izenak; baina hemen bildutakoak Galdurotz, Aginaga, Zalba edota Zuntzarrengo mintzoa jasotzera heldu zirela ematen du, oso-osorik izan ala ez.

Horrenbestez, gaur egungo iturriek bermatutako Arriasgoitiko azken orduko euskaldunen zerrendatxoa, zalantza guztiak zalantza, honako izen hauek osatutakoa litzateke:

Juana GOÑI MURILLO

Galdurotz

  ?

1953

Maximina ORRADRE

Zuntzarren

 1873

1968

Jose LASA GELBENTZU

Aginaga

1899

1978

Petra IBARRA VIZCAY

Zuntzarren

1899

1982

Fermina DUCAY BARRENECHE

Zalba

1901

1993

Esta entrada completa otra de la primavera anterior acerca del pequeño valle de Arriasgoiti, parte hoy del municipio de Lizoáin, incorporando una serie de datos que complementan lo dicho entonces. Se trata, por una parte, de un testimonio de 1639 que acredita el uso de la lengua vasca en Zalba por parte de un escribano para dar a entender a dos mujeres lo recogido en un contrato matrimonial; por otra, de noticias inéditas acerca de Petra Ibarra Vizcay, de Zunzarren, reconocida como vascoparlante por sus descendientes, y que falleció lejos del valle en 1982; y, finalmente, de la corrección en la fecha de defunción de Fermina Ducay, tal vez la última nativa del valle que llegó a aprender el euskera de sus padres, nacida en Zalba en 1901 y fallecida no en 1989 sino en 1993.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko azaroa
    A A A A O I I
    « maiatza    
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    27282930  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu