Tag: Idazleak

Miguel Ignacio Armasaren predikuak (eta III)

Udako etena amaiturik bloga berriro abian jartzeko, Miguel Ignacio Armasa domingotarraren testuen bilduma osatzera nator. 1770ean jaio eta 1814an hildako labaiendarrak gaur arte agertu direnak baino euskarazko prediku gehiago ondu bide zituen, iritsi zaizkigunak irakurrita antzeman daitekeenez, baina balizko horiek egunen batean ilunpetik atera bitartean orain arte ezagutzera eman ditudanak (1810eko Aste Santukoa eta San Pedro hizpide hartuta irakurri zuena) eta gaurko hau besterik ez ditugu.

1811

1811ko predikuaren amaiera. Egin klik irudian orrialde guztiak aztertu ahal izateko.

Gaurko hirugarrena 1811n prestatu zuen, Garizumako bigarren igandean hain zuzen ere. Bi gaik merezi izan zuten egun hartan Labaiengo predikariaren arreta: batetik, jai egunetan fededunek izan beharreko jarrerak (bai mezatan, bai lan egiterakoan, ordu hartako moral katolikoak bekatutzat jotzen baitzuen igandeetako denbora-tarte jakin batetik gorako jarduna); eta bestetik, mundu honetan jasandako zorigaitzen ordainetan zintzoek zeruan gozatu ahal izango duten aintzaren deskribapenak.

Finalizo aquí las entradas destinadas a dar a conocer los textos inéditos de Miguel Ignacio Armasa (1770-1814), dominico nacido y fallecido en Labaien tras un periplo vital que lo condujo al menos por Cantabria, Madrid y Álava, y que predicó tanto en castellano como en su lengua materna a principios del siglo XIX. El texto que presento hoy, que puede consultarse haciendo clic sobre la imagen, corresponde al sermón con el que Armasa se dirigió a la concurrencia de la parroquia de San Pedro de Beinza-Labayen el segundo domingo de Cuaresma de 1811. La actitud que sus feligreses debían adoptar en los días de guardar (así durante la misa como con respecto al trabajo) y la descripción de la gloria celestial que aguarda a los creyentes que sigan fielmente los preceptos de la Iglesia en medio de las penalidades de este mundo fueron los dos temas principales de aquella ya lejana prédica, gracias a la cual podemos asomarnos de alguna manera al euskara hablado en la Basaburua Menor hace dos siglos.


Benito Gil (1801-1870)

Arzubi, Adoaingobiden

Itzalle eta Adoain artean dagoen Adoaingobide eremuan, Tobo errekaren gainean, Arzubi izeneko zubia dago, adoaindarrek eta itzalletarrek izandako harremanaren erakusle (Pío Sarriesek helarazitako argazkia).

Pío Sarries itzalletarrak helarazi dit sarrera honetan ageri den lehendabiziko argazki hau, eta baita Itzalleri eta Adoaini buruzko hainbat xehetasun interesgarri ere. Eskerrak hari!

Asko dira (ezagutzen ditugunak baino gehiago, seguruenik) Nafarroako euskal idazle ahaztuak, edo ahaztu samarrak. Euskaraz idatzi eta hizkuntzaren lekukotasun baliotsuak utzi zizkigutelarik, lekukotasun horietatik landara (ia) guztiz ezezagunak direnak.

Blogean bertan aipatu ditut idazle haietako batzuk, orain arteko iluntasunetik atera beharra aldarrikatu nahirik: Mariano Erbiti, Juan Bautista Sanzberro, Juan Cruz Elizalde… baina zerrenda luzeagoa da.

Zerrenda horretan behar du agertu nire ustez gaur hona ekarri dudanak, idazle ahaztua ez ezik nahastua ere badelako. Hainbat faktorek egin dute bat Benito Gilen inguruko datu gutxi ezagutzeaz gain, orain arte genekien apurrak okerreko tokira begira jar gintzan. Merezi du beraz Nafarroako euskararen lekuko apal baina interesgarri honen biografia osatzea eta izena izanaz aberastea. Biografia osatzeko bide horretan gaur arte bildu ditudan albisteetako batzuk elkarbanatu nahi ditut hemen.

Arbaso zaraitzuarrak, Pardixerriko semea

Captura4

Hiruki itxurako honen erpin guztietan eta haren baitan geratzen diren herrietan bederen dokumentatuta dago Benito Gilen arrastoa. Urraulgoitikoak den-denak, Itzalle izan ezik.

Itzallerekin lotu ohi da Benito Gil Nafarroako euskal idazleen zerrendan, eta ez da okerreko lotura, nahiz eta (irudian ikusi bezala) errealitatearen ikuspegi herren samarra eskaintzen duen. Zaraitzuko hego-mendebaldean dago Itzalle, Urraulgoitira begira, eta Galozeko udalerria osatzen duten guneetako bat den arren, Gorzarekin izan omen zuten luzaroan harreman estuagoa itzalletarrek, eta ez Galozekoekin. Sartaldetik, aldiz, Urraulgoitiko Adoain du mugakide Itzallek. 1000 metrotik gorako tontorrak saihestu behar ditu bi herrien arteko bidea egin nahi duenak (bata zein bestea 700-800 metro artean daudelarik), baina arestiko Arzubik eta beste zenbait arrastok salatzen dute oraindik ere Adoaingoek eta Itzallekoek elkarren arteko komunikazioa bermatzeko agertu zuten borondate sendoa.

Sarrera honetara ekarri dudan abizena ez da arrotza inguru guztian. Aise dabil Zaraitzu-Urraulgoitietako parroki artxiboetan Gil deitura, han eta hemen zuen bizitasunaren seinale. Gaspar Gil, Juan eta Maria Ximenezen semea, XVII. mendearen amaieran jaio zen Itzallen. Adoaingo Columba Torrearekin ezkondu zenean hedatu zuen Orlagatu mendiaz bestaldean adar giltar hura.

IMG_20140906_170437

Adoaingo Perotx 2014ko irailean. Aterpea eta frontoia ditu gaur egun.

Adoain bereko zein inguruko osagaiez aberastu zen adarra. Gasparren seme Bautista, Benitoren aitona, Adoaingo alaba Maria Zazurekin esposatu zen eta horrelaxe sartu zen Gil abizena Perotx etxean. Bautistaren seme Juan Lopek, aldiz, Jakoistiko Francisca Tabar Cabodevilla hartu zuen emaztetzat, izan zituzten seme-alabei ezin etorki urrauldarragoa emanez. Seme-alaba haietan gazteena, Francisco Benito Gil Tabar, gerora euskararen lekuko idatzi bihurtutakoa, 1801eko martxoaren 20an jaio zen Perotxen bertan (Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboa, 639-8, Adoain-San Esteban, Bataiatuen 1. liburua, 87. folioa) Eneko etxean sorturiko Esteban Marcuello baino zazpi urte lehenago. Horren herri ttipian eta jaiotetxeak bata bestetik metro gutxitara zeudela, izango zuten elkarren aditzea, seguruenik, Benito Gilek eta urteen joanean Aita Esteban Adoaingoa bihurtu zenak.

Ez litzateke nolanahiko datua Gil sorterrian hazi ote zen jakitea. Hala izango zen seguru asko, gurasoak Adoainen bertan hil zirelarik, baina ez dut oraingoz Benito haurra Perotx etxearekin lotzen duen albisterik topatu. Aita 1821ean zendu zen. Ordurako, seguru asko, 20 urteko gazte adoaindarrak hautatua izango zuen erlijio bokazioaren araberako bidea.

Itzalle Sn Vicente

Itzalleko San Vicente (argazkia: www.lebrelblanco.com)

1824an hartu zituen Gilek elizako lehen ordenak Iruñean, Uriz Lasaga gotzainak tontsuradun bihurtuta. Errenta berezirik ez ordea, eta elizgizon izatera heltzeko bidean zenbait ondasun eskuratzearren senideen laguntza izan zuen. 1825eko martxoan, Irunberriko eskribau Miguel Doncelen aurrean, hainbat jabetza eman zizkioten apaizgai adoaindarrari Aietxuko bi lehengusuk, Juan Carlos Cabodevillak eta Benita Zabaltzak. Borda bat, zenbait baratze, hainbat alor… 225 bat erregu-lur guztira. Ariketa atsegina da Gilek bereganatutako jabetzen kokapena adierazten duten toponimoetako batzuk irakurtzea: Ermiñekoerreka, Aurkastoia, Beltzoki, Ordokia, Zelaiapala  Iruñeko Elizbarrutiko urte haietako ordena-liburuan Patrimonialista oharra dute lagun Benito Gilen handik aurrerako aipamenek.

1827ko ekainean heldu zitzaion adoaindarrari apaizgintza. Bazekien ordurako non ekingo zion ebanjelizazio-lanari: apirilean hil zen Itzalleko abade izandako Miguel Francisco Pérez, eta Perotxeko semea aukeratu zuten itzalletarrek ordezko, atendiendo alas buenas qualidades q concurren en d(o)n Benito Gil. Zaraitzura jo zuen beraz urraulgoitiarrak, etxetik horren hurbil zuen San Vicente parrokiaren ardura hartzera.

Hogeita sei urteko apez gaztearentzat garrantzitsua izan bide zen ordura arteko ikasketa ibilbidean jasotako heziketa osatzea. 1828ko El párroco. Pláticas doctrinales y morales para todos los domingos y fiestas principales del año liburuaren harpidedun zerrendan ageri da. Orobat 1831n argitaratutako Diccionario Enciclopédico de Teología lan mamitsuaren lehen liburukiari dagokionez.

Gil

Benito Gilen doktrina Nafarroako Artxibo Orokorrean dago gaur. Artxiboari berari zor diot lehen orrialdearen argazki hau.

Oinarri teologikoa sendotzeko eta jai egunetako predikuetarako inspirazio gisa baliagarri zituzkeen erdal liburu horiek alferrikakoak izango ziren ordea kristau doktrina eliztar guzti-guztiei helarazi nahi izanez gero. Bonaparteren ikerketa urteetan, Gil Itzallera heldu eta berrogei bat urte beranduago, nagusi zen oraindik euskara herrian. 1865 inguruko Itzalle ez zen euskaldun elebakarra, baina, era berean, nekez moldatuko ziren ongi gaztelaniarekin 1827ko itzalletar guztiak, adinean gorago eta traketsago. Ez da gaur arte Benito Gilek idatzitako sermoirik agertu, ezin ziurtatu predikazio lanerako zein hizkuntzaz baliatu zen; baina doktrina irakasteari dagokionez behintzat, Itzallera heldu bezain laster ikusi behar izan zuen (lehendik aski ezaguna ez bazuen) Adoain erdaldunduagoan ez bezala herren ibiliko zela Itzallen gaztelania hutsean. Izan ere, ez zuen astirik galdu: 1827ko azarokoa da parroki liburuetan Gilek utzitako lehendabiziko sinadura, eta abendurako prest zuen sarrera hau eragin duen doktrina itzulpena:

Doctrina Uscaras Dn Benito Gil (sic) escrivituric vere governuaren daco. Yzallen Avenduaren amalaurgarrenean, urte mila zazpitan eun eta ogei eta zazpietan.

Zerk eraman ote zuen egilea lapsus calami hartara, alegia, zortzitan ordez zazpitan idaztera? Ondorengo lerroko zazpi horrek, edo auskalo zerk. Nolanahi ere, ez zen hanka sartze makala izan, luzaroan Gil XVIII. mendeko idazletzat hartzera eraman baitu. Baina Itzalleko abadeak ez zuen zazpitan eunik ezagutu, ez zen mende hartakoa, zaraitzuarra ere ez zen bezala.

Orlagatu

Orlagatu (1132 m.) Itzalletik hego-mendebaldera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com)

Adoain oso hurbil dago Zaraitzutik, lerro zuzenean lau kilometro eskas baino ez dira; malkartsua da bi herrien arteko igarobidea, bai, baina ez Aietxurakoa baino askoz okerragoa, esaterako. Orografiaren aldetik Zabaltzakoak, Ezkanizkoak edota Gindanokoak izango ziren behinolako adoaindarren auzorik gertuenak, baina autorik eta errepiderik gabeko bizimolde hartan ez zeudekeen, ausaz, Itzalle bera baino askoz eskurago. Adoain Pardixerriko sortalde muturrean egonik (eta euskara nafarraren eta zaraitzueraren arteko mugan gainera), nolakoa izango zen adoaindarren euskara? Urraulgoitiko mintzo garbia? Zaraitzueratik ere edango zuen? Ala Itzallekoak Urraulgoitikotik? Edota Adoain eta Itzalle, biak ala biak nor bere ibarrean bazter herriak, Zaraitzu eta Urraulgoitiko hizkeren arteko trantsiziogune izan ote zitezkeen? Ikergai interesgarria da nire ustez Itzalleko doktrina Gilen jatorriari buruzko xehetasun berriok kontuan izanik irakurtzea.

Mende laurdenetik gorako apaiz lana Urraulgoitin

Izan ere, ez du ematen Benito Gil Zaraitzu-Urraulgoitietako parrokietatik atera zenik. Itzallen etenik gabe sei urtez aritu ostean, 1833tik aurrera (Aita Esteban Adoaingoa Irurozkin hasi zen garai bertsuan, alegia) Pedro Pascual Palacios sartu zen abade San Vicenten. Hamabost urte beranduago Itzallera bueltatu zen Gil, baina urte haiek denak Urraulgoitin eman zituen antza; ez nolanahi ere parrokia bakar batean, baina bai, seguruenik, Adoain, Eparotz eta Aietxu biltzen dituen hirukiaren barreneko eremutik atera gabe. Urrauldarren debozioaren erdigune izan den Santa Feko priore ibili zen 1835eko desamortizazioaren inguruko une zailetan, 1840ra arte gutxienez; urte hartan bertan Aietxuko San Joan Bataiatzailearen parrokiko eliztarren arimak zaintzen ari zen. Eta aldi berean, 1839tik aitzin behintzat, jaioterrian ere bazebilen ordurako onenak emanda zegoen Francisco Gil osabari lagunduz eta, behin baino gehiagotan, agiriak abade ezinduaren partez sinatuz. 1841ean hil zen osaba, eta hura baino hilabete batzuk lehenago Benitoren ama Francisca ere bai, Adoainen bertan; amaren heriotz-agiria bere eskuaz idaztea egokitu zitzaion Perotxeko euskal idazleari.

Santa_Fe_de_Eparoz_Navarra-1024x575

Eparozko Santa Fe monastegiaren klaustroa (argazkia: turismo.navarra.com)

Hamarkada gehienean zehar Adoainen ez ezik Urraulgoitiko beste herri batzuetan ibili ostean, 1848ko ekainetik aurrera ageri da berriro ere Gilen arrastoa Itzalleko San Vicenteko liburuetan. 1849tik 1858ra iraun zuen bigarren egonaldi hark eta Juan Pedro Sanzek parrokia hartzearekin batera Zaraitzu betiko atzean utzi eta azken aldiz itzuli zen Gil bere ibarrera. Eparotzen ere ibili zen arren Imirizaldu eta Irurozkiko lanak bete zituen batik bat.

Hirurogeita lau urteak eginda, 1865eko abuztuan arduratu zen Benito Gil hilburukoa prestatzeaz, Irurozkin bertan, Irunberriko notario Francisco Oyarbideren aurrean (Nafarroako Artxibategi Orokorreko 5183 kaxa). Egun haietan Perotxeko etxejaun zen Gabriel Machin Gil iloba izendatu zuen apez urraulgoitiarrak oinordeko, eta jarraibide argiak eman ere bai, osaba hildakoan Machin ongi arduratu zedin egin beharrekoaz.

Irurozki San Adrian

Irurozkiko San Adrian eliza (iturria: www.lebrelblanco.com)

Ia urtebete beranduago, 1866ko udaberrian, ezohiko bisitaria igaro zen Urraulgoititik: Luis Luziano Bonapartek zeharkatu zuen ibarra Erronkarin ibili eta gero. Miguel Rodríguez Ferrerrek 1873an idatzi zuenez Aizpurgi eta Imirizaldun barrena irten zen Erronkaritik printzea Donibane Garazirako bidean. Han Gil topatu eta adoaindarrak berak emanik jasoko al zuen gure eskuetara heldu den doktrina?

Irurozkiko parroki liburuetan agerikoa da zenbateraino trakestu zen 1870ean zehar Benito Gilen sinadura dotorea. Jose Aguirre izeneko Idozingo patrimonialista bat izan zuen adoaindarrak lagun egun haietan; hogeita hamar urte lehenago osaba zaharraren makulu izandakoak ezinbestekoa zuen nonbait besteren laguntza. Abuztu-irailetan dardarti bihurtu zen Gilen letra. Ziur asko urtarriletik aurrerako oharrak ez ziren hark idatziak, laguntzaileak izkiriatu eta apaiz zaharrak sinatuak baizik. Irailaren 3an sinatu zuen azken aldiz. Aste batzuk beranduago, 1870eko urriaren 18an, eman zuen azken hatsa Benito Gilek Irurozkin; hirurogeita bederatzi urte zituen. Ordurako maldan behera zetorren Perotxeko haurtxo hutsa zenean etxean eta karrikan ikasitako Adoaingo euskara bera ere.

Urraulgoitiko apez zereginean euskaraz, ala gaztelaniaz?

Zein hizkuntza erabili ote zuen Benito Gilek Itzalletik kanpoko parroki lanetan? Kontuan hartu beharra dago euskara Captura2Urraulgoitin zeharo makaltzen ari zeneko garaian bizi izan zela adoaindarra. Gil Imirizaldu eta Irurozkin ibili zen urteetan Bonapartek jaso zituen albisteen arabera, guztiz erdaldunduta zeuden herri biak. Geldituko zen beharbada oraindik euskara arrasto apalen bat (Brocaren mapak bi herrion artean ezarri zuen euskararen azken muga garai bertsuan), baina bistakoa da ebanjelizazio lana erdara hutsean egingo zela. 1840ko hamarkadako Adoainen edota Aietxun, aldiz, baziren dudarik gabe euskal hiztunak, apika adineko euskaldun hutsak ere bai, baina Itzalle bera baino herri erdaldunagoak ziren inondik inora Bonapartek utzi zizkigun albisteen arabera. 1827ko euskarazko doktrina itzalletarrentzat prestatu eta gero, nekez izango zuen Gilek ondorengo berrogei urteetan euskara erabiltzeko Itzalleko egonaldikoa baino premia handiagorik. Nire ustez litekeena da Urraulgoitiko parroki lan gehiena, non eta ez den-dena, gaztelaniaz burutzea, eta horrenbestez eliztar urrauldarrentzat inolako euskarazko testurik sortu beharra ez izatea. Horiek horrela, Adoaingo seme honek jaioterriko euskarari buruz eman diezazkigukeen albisteak Itzalleko doktrinan baino ezin dira antzeman, Zaraitzukoekin batera nahasita. Lehen esan dudan bezala, merezi du Adoaingo Juan Lope eta Jakoistiko Franciscaren seme urrauldar euskaldunak utzitako ondarea patxadaz aztertzea, inguruko lekukotasunekin alderatuz, Zaraitzu eta Urraulgoitiko mugan entzun zen euskarari buruzko informazioa osatzeko balio dezake eta.

IMG_20140906_170631

Adoaingo karrika bat (2014)

Francisco Benito Gil Tabar (1801-1870) ha sido hasta hoy uno de tantos testigos silenciosos del euskera navarro envuelto en un anonimato casi absoluto, al que hay que sumar lo incorrecto de alguno de los pocos datos que sobre él se tenían. Apenas conocíamos de él más noticia que la pequeña doctrina que nos dejó, manuscrita, no impresa, redactada para uso personal del autor en el pueblo salacenco de Izal; por si eso fuera poco, la fecha que el propio Gil consignó erróneamente en la portada de su obra (1727) nos ha hecho considerarlo un autor del siglo XVIII, cuando no es así. En esta entrada aporto los datos que demuestran por un lado que Gil nació en realidad en 1801, de manera que su doctrina fue escrita en realidad cien años más tarde de lo que él mismo indicó, y por otra parte que si bien su primer destino fue Salazar Gil nació realmente en Urraúl Alto, más concretamente en Adoain, en la casa llamada Perotx, a unos pocos metros del solar natal del Padre Esteban de Adoain, de quien fue prácticamente coetáneo en una época en la que el euskera empezaba a debilitarse en el entorno. Estos datos realzan en cierto modo el valor de la doctrina de 1827 que Benito Gil nos legó, pues a diferencia del Padre Esteban, Gil no abandonó su tierra más que durante los años en que sirvió en Izal (lugar, por lo demás, colindante con Adoain) de manera que su obrita, estudiada en su contexto, podría arrojar algo más de luz sobre la transición entre el euskera que se habló en su día en los Urraúles, perteneciente al dialecto navarro, y el habla propia del Valle de Salazar.


Juan Cruz Elizalde (1816-1870)

zandueta ????- nagore? Alt-III- 345

nagore-130507-22-pan

Nagore XX. mendearen hasieran (goian) eta XXI.enean: den-dena aldatu da, baita herriaren kokagunea ere. Iturria: www.valledearce.com

Sarrera honetan bildutako datu asko iluntasunetik ateratzeko ezinbestekoa izan da zenbait lagunen bilaketa-lan arretatsua. Hiru ditut bereziki gogoan: Artzibarko Udal Artxiboko Loreto Echavarren, ibarreko apaiz Patxi Izco eta Xabier Itulain ikertzaile itzagaondoarra. Zorretan nago haiekin. 

Bonaparte Ondarea —euskalariak bere ikerketak burutu ahala bildu zituen idazkien bilduma, alegia— oso ezagunak ez diren altxorrez beteta dago. Horietarik bat Nafarroako Artzibar haraneko euskararen lekukotasun interesgarri askoa da: XIX. mendearen erdialdeko doktrina itzulpena, Juan Cruz Elizaldek prestatua, egileak berak lanaren hasieran idatzi zuenez:

“Arcico Vallea compocen da oguei·eta vorz erri eta caserioquin, Urizco erria dago erdisuan, eta Valleco uscara dá, nic oray explicacen duten vezala. Juan Cruz Elizalde.”

Izatez, bi dira Elizaldek utzi zizkigun testuak. Hasieran itzulpen bat prestatu zuen, eta ondoren, Claudio Otaeguik eginiko ohar batzuk kontuan harturik eta Bonaparteren gustua zuzenago betetze aldera nonbait, bigarren bertsioa, oso antzekoa.

Nagore San Julian

Nagoreko San Julian eliza (argazkia: www.lebrelblanco.com)

Interesgarria da itzultzaileak eginiko lanaren fruitua, ez dituelako gehiegi eman inguru hartako euskarak; baina zoritxarrez asko dago oraindik argitzeko horrelako bitxiak utzi zizkiguten berriemaileen inguruan. Nor izan zen, esaterako, Juan Cruz Elizalde hura? Oso gutxi da orain arte berataz esan dena. Uritz herriarekin lotzen dugu, Bonaparte Ondarean bertan dagoen informazioaren arabera, eta maisua izan zela jaso zuen Xabier Erizek Nafarroako euskararen historia soziolinguistikoaz prestatu tesian. Gainerakoan, ordea, ia guztiz ezezagun dirau, eta penagarria da zein gutxi eman den jakitera printzearen laguntzaile askori buruz, nahiz eta zenbaitek —Elizaldek berak, adibidez— gaur egun galduak diren hizkeren arrasto baliotsuak utzi zizkiguten. Artzibarren bertan bada, gaur den egunean, gizon honen aditzea ere ez duen euskaltzale eskolaturik; eta hala ere ibarreko euskararen historian eta egungo artzibartarren oroimenean txokoa merezi duelakoan nago.

Hona hemen, laburzurrean, Urizko doktrinaren egileari buruzko zenbait zertzelada.

Juan Cruz Elizalde Lusarreta 1816ko abuztuaren 7an jaio zen Artzibarko Nagore herrian. San Julian elizan 1805ean ezkondutako Geronimo Elizalde eta Miguela Tomasak izan zituzten hamabi seme-alabetatik seigarrena izan zen. Nagore betidanik izan da haraneko herririk jendetsuenetako bat; 44 etxe eta 177 biztanle zituen XIX. mendearen erdialdean. Nagoretik Uritzera bizpahiru kilometro baino ez daude. Ezaguna izango zuen ezinbestean Elizaldek doktrinaren bidez paperera isurtzeko eskatu zioten hizkera, bistakoa baita ibarreko semea zela.

Ieltz Lizoinibar

Lizoainibarren jaioa zen Elizalderen bi amonetako bat, Ieltz herrian hain zuzen. Irudian, San Bizente eliza (argazkia: www.lebrelblanco.com).

Baina ez bera bakarrik. Amaren aldeko sendia ere artzibartarra zuen: Nagoren jaioak ziren bai ama, baita Juan Jose Lusarreta eta Josefa Aldabe aiton-amonak ere. Aita, aldiz, lizoainibartarra zuen: Ieltz herrikoa, hain zuzen. Aitaren aldeko aitona Pedro Jose Elizalde zen urrun samar sortutako senide bakarra: Eratsungoa zen eta maestro carpintero izendatzen dute XVIII. mendearen amaierako paperek. Lizoainibarko adarra, horrenbestez, Catalina Saldias amona ielztarraren eskutik zetorkion Elizalderi; saldiastarrak zurgintzan aritu omen ziren XVIII. gizaldi osoan zehar, Xabier Itulain ikertzaileak topatutako albisteen arabera. Ezin izan da Lizoainibarko euskararen lekukotasun zabalik gorde, baina Artzibar eta Eguesibar hizkuntzaren aldetik ahaide zirelarik eta Lizoainibar bien artean egonik (eta Ieltz, gainera, Eguesibarko muga-mugan, ik. mapa), ez du ematen Ielzko eta Nagoreko mintzoek elkarren arteko alde aipagarririk izango zutenik.

Nagoreko San Julianen bataiatu zuten Juan Cruz Elizalde jaioberria 1816ko abuztuaren 8an.

Maisu izateko prestatuko zen noski, baina urte latzak egokitu zitzaizkion eta belaunaldi hartako ikasleez ari garelarik (Mariano Erbiti basaburutarra lekuko) nekeza da prestakuntza horren arrastoari heltzea; gaur arte behintzat ez dut aurkitu Elizalderen maisu-ikasketei buruzko agiririk. Ez da Iruñeko Junta Superior de Educación delakoak 1830eko hamarkadan utzitako erregistroetan Nagorekoaren izenik ageri; titulazioa karlisten kontrolpeko lurraldean eskuratu izanaren seinale, agian. Nolanahi dela ere, urte batzuk beranduago irakasle zebilen, berehala azalduko dudan bezala.

Bi aldiz ezkondu zen Elizalde. Lehendabiziko emaztea 1806an Orreagan sortutako Fermina Berro Monteagudo izan zen, Otsagabiako aitaren eta Uztarrozeko amaren alaba, eta horrenbestez, zalantza handirik gabe, senarra bezain euskalduna. 1841eko uztailean esposatu ziren Auritzen Juan Cruz eta Fermina. Ez dakit zein izan zuten lehendabiziko bizitokia, baina 1843 edo 1844rako behintzat Arrietan biziko ziren, orduantxe ekin baitzion Elizaldek herri hartako mutikoen heziketa lanari.

Mapa JCE

Sarrera honetan aipatutako zenbait herriren kokapena. Gorriz, Elizalderen jatorriarekin loturikoak. Berdez, lanbideari dagozkionak.

Gazte hil zen Fermina, Arrietan bertan, 1845eko ekainean. Bikoteak seme-alabarik izan gabe, antza. 1846ko urtarrilean, oso hilabete gutxiren buruan, bigarren aldiz ezkondu zen Juan Cruz Elizalde: Felicia Andueza —hogei urteko urroztarra eta urroztarren alaba— hartu zuen emaztetzat neskaren herrian bertan. Litekeena da Felicia ere euskal hiztuna izatea, nahiz eta ez den Ferminaren kasuan bezain agerikoa, jaio zenerako hizkuntza gibelatzear edo gibelatzen hasia zelako noski Urrotzen, Bonapartek berrogei urte beranduago emaniko datuei begira.

Juan Cruzek eta Feliciak bi alaba eta seme bat izan zituzten: Martina Marcelina 1847an jaio zen, Martin zortzi urte beranduago, eta Escolastica, gazteena, 1858an. Irakurtzen eta idazten ikasi zuten maisuaren hiru seme-alabek, amak alfabetatu gabe iraun bazuen ere; garai bertsuan Bonaparteren beste lankide baten etxean, arestian aipatu Mariano Erbiti irakaslearenean, errepikatutako eredu bera.

Maestro de Uriz

Elizaldek Urizko maisu-lanpostua eskuratu nahirik bidalitako eskutitza (Nafarroako Foru Erkidegoko Administrazioaren Artxiboak eskainitako irudia)

Ezkondu ostean Arrietan biziko ziren lehenik Elizalde-Andueza senar-emazteak, hango lanari eutsi baitzion maisuak hainbat urtez. Baina 1851ko abuztuan Urizko eskola hezitzailerik gabe gelditu zenean (irakasle ibilitako Martín Ernestak Orondritzera alde egin baitzuen) Nagorekoak bere burua eskaini zuen hautagai Arrietan emandako zazpi urteak aldeko argudiotzat harturik (ik. irudia).

1851ko azaroa bukatu baino lehen izendatu zuten Elizalde Urizko mutikoen maisu. Irakaslearen alde mintzatu ziren Arrietako apaiza (Martin Jose Elia) zein auzo-alkatea (Lorenzo Aranaz). Pozik utzi zituen bata zein  bestea nagorearrak aurreko urteetan egindako lanak:

…ha ejercido su ministerio en este referido lugar durante siete años, á total complacencia de todo su vecindario, y con gran aprobechamiento de los niños, habiendo obserbado una conducta irreprensible y digna de imitación bajo todos conceptos… 

Ez zen halakoa izaten irakasle guztien jokabidea. Elizaldek Arrietatik alde egin eta handik bost urtera (1856), mutikoen heziketaren ardura Francisco Larraguetak zuelarik, galdeketa egin zuen Lehen Hezkuntzako Batzordeak, lau herritar maisuaren jokabidearekin nazka eginda kexu agertu eta gero: antza denez haurrek ez zuten Larraguetarekin ezer ikasten, eta ez da oso harritzekoa, ez omen baitzen sarritan eskolara joan ere egiten, eta mozkortu ere egiten zelako nonbait (en todas las ocasiones que ha podido (…) siendo la befa de sus mismos discipulos). Elizaldek utzitako hutsunea ez zuten ondorengo maisu guztiek Bonaparteren berriemaileak bezain ongi bete, itxuraz.

Uritz2

Urizko jauregietako bat (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com)

Zerk eragin ote zuen Elizalderen lekualdatze nahi hura? Jornalak ez behintzat: Nagorekoa eta Arrietakoa ziren Artzibarko eskolarik jendetsuenak, eta horren araberako soldata zuten, Urizko maisuari agindutakoa baino dezente hobea (trukean, 16-20 ikasle baino ez ziren Uritzera joaten, Nagorera baino hiru aldiz gutxiago). Nire ustez irakaskuntzarekin batera beste lanbide bat betetzeko aukerak bideratu zukeen Elizalde Uritzera: Larraguetari 1856an egindako galdeketak jasotzen dituen agiria Juan Cruz Elizaldek berak idatzi eta sinatu zuen ibarreko idazkari gisa. 1867ko abendukoa da Urizko hezitzaileak sinatutako udal-idazkirik berantiarrena. Litekeena da beraz Uritzen aritu zen urteetan irakaskuntza eta idazkaritza, biak bere ardurapean hartu izana; eta ibarrekoek biltzarrak Nagoren egiten zituztelarik, urrun samar dagoen Arrieta baino askoz ere erosoagoa izan zitekeen Urizko eskola-zeregina Elizalde idazkariarentzat. Sendia Uritzen bizi zela 1857tik 1868ra bitarteko errolda guztiek berresten dute.

1868rako idatzia zukeen nagorearrak Artzibarko euskararen berri ematen digun doktrina-itzulpena. Bonaparte 1866ko otsailean izan zen Artzibarren, Nafarroako ipar-ekialdea ezagutu zueneko bidaian zehar. Uritzen gelditu omen zen: Elizalderen lana jasotzeko agian? Agoizko euskaraz emaniko doktrina eskuratzea izan zen hilabete luzez Bonaparteren xedea, baina azkenean etsi egin zuen, Agoitz ingurune erdaldunegia zelakoan. Itxura guztien arabera 1852 eta 1866 bitartean idatzi zen Urizko lan hark lagunduko zuen noski printzearen beharrak neurri batean bederen asetzen. Nolanahi ere, ez dago doktrinaren aipamenik Bonapartek Echenique lankideari idatzitako eskutitzetan.

IMG-20151110-WA0003 Elizalde

Juan Cruz Elizalderen heriotz-agiria (Patxi Izcoren argazkia)

Arestian aipatu 1868ko erroldakoak dira gaur arte udal-artxiboek Elizalderen jardunaz utzi dizkiguten azken albisteak. Bizitzaren hondarreraino izan zen ziurrenik Urizko maisu, maestro de niños de este partido gisa ageri baita Nicolas Olondriz bikarioak idatzitako heriotz-agirian. 1870eko azaroaren 25ean hil zen Elizalde, ohean gaixorik, eritasunak biatikoa hartzea eragotzita. Meza sei apaizek esanik egin zuten hiru egun beranduago  hileta-elizkizuna.

Xabier Itulainek jakinarazi didanez Martin Elizalde zuen izena 1924an Urizko maisuak. 1855ean jaiotako semea baldin bazen, 75 urte luzez arduratu ziren elizaldetarrak Urizko gaztetxoen heziketaz.

Aita gurea, ceruetan zaudena, santifica bedi zure icena, etorri vedi guregana zure erreiñua, cumpli vedi zure borondate Sandua, ceruan vezala lurrean ere. Eman dezaguzu eguneroco oguia, eta varca dizquiguzu guri gauren zorrac, ala nola guc barcacen baitiogute zor gaitusteneri, eta libra gaizazu gaiz gucietaic. Amen. Ala izan daela.

Artzibarko Aita Gurea, Elizalderen testuetako batean ageri den bezala (Uritz, c. 1860)

El nagorearra Juan Cruz Elizalde Lusarreta (1816-1870) tradujo hacia 1860 la doctrina cristiana con arreglo a la variedad cispamplonesa de Arce dejándonos dos manuscritos que se conservan hoy en el Fondo Bonaparte. A pesar del indudable interés de ambos textos como obligada referencia para acercarnos al euskera propio del valle, hoy tristemente desaparecido, el autor apenas ha sido hasta nuestros días más que un simple apunte desprovisto casi completamente de contenido a falta de datos biográficas, como ocurre aún con demasiados colaboradores del ilustre príncipe y vascólogo. Es ese vacío el que ha pretendido paliar siquiera en parte esta entrada, ofreciendo una serie de noticias acerca de quien fue maestro de instrucción primaria durante un cuarto de siglo, primero en Arrieta y a partir de 1852 en Úriz, a la vez que secretario en su Artzibar natal.


Miguel Ignacio Armasaren predikuak (II)

Bi dira orain arte blog honek Miguel Ignacio Armasa nafarrari eskaini dizkion sarrerak. Martxoan, batetik, 1770ean jaiotako domingotar honen nondik norakoak laburtu nituen; maiatzean, bestetik, hark idatzitako euskarazko testuetako bat ekarri nuen hona, denetan zaharrena: 1810eko Ostiral Santuan Labaiengo herrikideei hitz egiteko prestatu zuena.

1810b

San Pedrori buruzko predikuaren amaiera. Egin klik irudian testu osoa ikusi ahal izateko

Armasaren testu ezagunetarik bigarrena da gaurko honetan hona dakardana: Sermon del Glorioso San Pedro Apostol predicado en Lavayen en el año de 1810 izenburuduna, alegia. Herriko elizari izena eman zion santua izan zuen hizpide predikariak, San Pedroren fede handia agerian jarri eta adizaleak halakoxeak izatera bultzatzearren.

Hiru orrialde —hasi eta buka— eta laugarrenaren hasiera bete zituen domingotarraren letra txukun askoak. Erabili zuen paperaren neurri handixkoa dela eta orrialde erdika topatuko du sermoia irakurleak, ez orrialdeka; zazpi zatitan beraz, ez lautan.

Predikua ikusi edota deskargatu nahi izanez gero, egin klik irudian.

El dominico navarro Miguel Ignacio Armasa (1770-1814), ya anteriormente mencionado en este blog, fue autor de al menos tres sermones en euskera escritos a principios del siglo XIX,  el segundo de los cuales —dedicado a San Pedro en 1810— doy a conocer en esta entrada. Natural de Labaien y lector de Teología por la Universidad de Alcalá, Armasa vivió sus últimos años allí donde había nacido y predicó ante sus convecinos una vez que la exclaustración de 1809 provocó su retorno forzoso.

 


Miguel Ignacio Armasaren predikuak (I)

Testua IJoan den martxoaren 4an aurkeztu nuen blog honetan bertan Miguel Ignacio Armasa domingotarra (1770-1814), Labaiengo nafarra, XIX. mendearen hasieran zenbait prediku idatzi zituen euskal idazle zahar berria.

Prediku horietan zaharrena da sarrera honetara ekarri dudana: 1810eko Ostiral Santuan Kristoren Nekaldia zela eta jaioterriko eliztarren aurrean esan zuena, hain zuzen ere.

Hemen duzue predikurako esteka. Ondoko irudian klik eginez ere jo ahal izango duzue bertara.

Armasak erabilitako paperaren neurriengatik, bi irudi behar izan dira orrialde bakoitza osorik biltzeko: horrenbestez, 19 eta 20 irudiak lehendabiziko orrialdeari dagozkio; 21 eta 22 fitxategiak bigarrenari; 23 eta 24 zenbakidunak hirugarrenari; 25 eta 26 irudiak laugarrenari; eta 27-28 bikotea, azkenik, bosgarrenari.

En esta entrada el lector encontrará, digitalizado, el primero los tres sermones recientemente recuperados que compuso en lengua vasca al inicio del siglo XIX el dominico navarro Miguel Ignacio Armasa: más concretamente, el referido a la Pasión de Cristo que leyó a sus convecinos de Labayen durante el Triduo Pascual de 1810.


Lapsus calami (Benito Gil apaiz idazle nafarraz)

IMG_20140906_170109

Benito Gil idazle nafarraren jaiotetxea.

Idatzizko errakuntzari, gauza bat azaldu nahi eta paperean ezustean bestea adierazteari, esaten zaio lapsus calami. Idatzizko akats horietako bat dela eta, behar ez zen garaian genuen gaur arte sailkatua Benito Gil, Zaraitzuko Itzallen apaiz zebilela hango eliztarrentzat idatzitako doktrinaren egilea.

Nahi baino sarriago, ez dugu euskararen lekuko batez inolako albisterik izaten, hark berak bere lanean idatzitakoaz landa: horixe zen duela gutxi arte Mariano Erbiti udabearraren egoera ere. Unean uneko autoreak idatziz utzi zigunak akatsa duenean, gainera, okerrekoak bihurtzen dira hortik ateratako ondorioak ere.

Benito Gil nafarrak bere lanaren aurkezpenean lagatako errakuntza agerian gelditu da gaur. Horretaz, eta idazleaz beraz, aritu naiz hilabete honetan 31 eskutik blogean.

Han esandakoak irakurri nahi izanez gero, hementxe duzue esteka.

Itzalleko eliza

Itzalleko eliza (argazkia: Jesús Mª Pueyo).

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko ekaina
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1234
    567891011
    12131415161718
    19202122232425
    2627282930  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu