Tag: Idazleak

Miguel Ignacio Armasa, nafar idazle zahar berria (1770-1814)

beintza_labaien_03

Labaien eta Beintza, Basaburu Txikian.

Aro Modernoan eta Garaikidean euskarak eginiko bidea aztertu nahi dutenek asko zor diete ebanjelizazio beharrak eragin zituen testuei. Halakoen adibide da, esaterako, azken boladan hedabideetan aipatu den Materraren doktrina lapurtarra.

Behinolako euskara nafarra ikertzerakoan ere ezin nabarmenagoa da parroki-literaturarekiko morrontza: oraindik bederen galduta dagoen Santxo Eltsokoaren 1561eko doktrinatik hasita, eta garai bertsuan Amendux iruindarrak idatziriko olerkitxoa alde batera utzirik, hala nahi bada (ez baitzuen erlijio-helbururik, orduko erlijiotasunak zizelkatutako mundu-ikuskeraren emaitza bada ere), gutxi da katekesi-jardueraren edo espiritualtasunaren ildotik landa idatzi zena.

Areso, Jose 000017_6877073flcne4em239nm3n_D_82x110

Jose Areso (1797-1878)

Badira bestalde Nafarroako euskal testugintza zaharrean idazle izan zirela jakin arren inongo idazki ezagunekin lotu ezin ditzakegun egileak: Eltsokoa bera, Joan Undianokoa, Tomas Fermin Arteta edo Jose Areso. Horiekin batera bada, nahi baino askoz sarriago, egile ezagunik gabeko sermoi umezurtzik ere. Anonimoak izan arren badago batzuetan lanok testuinguru egokixean kokatzerik —denbora edo leku-erreferentziak garbiak direnean, adibidez—, baina hankamotz, herren gelditzen zaizkigu, zuku guztia atera ezinik, sortu zituen eskuaren nondik norakoa ezagutzerik ez badago.

Interesgarria da horregatik sermoigintza-lanean aritu eta idazki ezagunak utzi zizkiguten elizgizon nafarren zerrenda zabaltzea. Eta zerrenda hori elikatzera dator hemen aurkeztu nahi dudan idazlea.

Labaiengo (eta labaiendarren) seme

Captura1770

Miguel Ignacio Armasaren bataio-agiria (1770-XI-21; Iruñeko Elizbarrutiaren Artxiboa, 887-1 biribilkia,  Bataiatuen 2. Liburua, 125. fol.)

Beintza-Labaien elkarren ondoko bi herrigunek osatzen dute, San Pedro eliza Beintzan dagoelarik. Labaiengo frontoiaren ondoan dago gaur Armasa izeneko etxea: hantxe sortu zen mundura 1770eko azaroaren 19an, arratsaldeko ordu biak aldera, mutiko bat: 1749an etxe berean jaiotako Pedro Joseph Armasa Juanotenaren eta Ansolantzenako alaba Victoriana Zozaya Urrozen hirugarren semea zen. Miguel Ignacio izenez bataiatu zuten haurtxoa bi egun beranduago  Beintzako San Pedron.

Armasa (Labaien) Armasaren sortetxea

Labaiengo Armasa etxea, gaur egun.

Herrian sendo errotutako sustraiak zituen jaioberriak; guraso biak labaiendarrak izateaz gain, aurreko zazpi belaunaldietan behintzat Armasa izan zuten aitaren aldeko arbasoek bizitoki. Esaterako, etxe hartan bertan jaio zen 1603ko uztailean Pedro Armasa, Iturengo Sastanenako Mari Urdin Irigoienen senarra, gero Indietan hil zena; Miguel Ignacioren herenaitonaren aita izan zen Pedro hura; eta hark ere etxe berean bizi izandako aitona-amonak zituen. Albiste horien guztien eta beste hainbaten biltzaile Juan Joseph Armasa Irigoien izan zen, Miguel Ignacioren birraitonaren anaiarik gazteena eta 1758tik aurrera Labaiengo bikario. Ez zen hura izan Armasan hazitako elizgizon bakarra: gaur egun ere, abizena herrian aspaldi galdurik, gogoan du batek baino gehiagok apaiz ugari emandako etxea izan dela hura. Miguel Ignaciok urte batzuk beranduago hasitako erlijio-bidea askok zuten familian berak baino lehenago egina.

Sendiko elizgizonen batek hartuko ote zuen haurtxoari oinarrizko heziketa emateko ardura? Ez, nolanahi ere, Juan Joseph bikarioak, istripuz hil baitzen 1774ko abuztuan, Miguel Ignaciok lau urte ere ez zituela. Ez zen hura izango etxekoentzat heriotzarik mingarriena: 1772ko abenduan Juana Serafina arreba jaioberria galdu eta gero, aita bera hil zen 1773ko urtarrilean, 24 urte egin gabe. Victoriana emaztea ez zen berriro ezkondu: alargun hil zen 50 urte beranduago. Armasan bertan haziko al zen Miguel Ignacio? Ez dakit. Idatzi zituen testuetan erabilitako hizkeragatik behintzat, ez du ematen haurtzaroa Labaiendik at eman zuenik; baina konfirmazioa herrian bertan 1772an hartu zuenetik 1787ra bitarteko epea albisterik gabeko hutsunea da.

Ibilbide akademikoa: Iruñea, Alcalá

1787ko martxoaren 2an tontsuradun bihurtu zuen Armasako gaztea Iruñeko Gotzain Jauregian Esteban Aguado y Rojas apezpikuak. Hamasei urte zituen. Izan ere, gizaldi hartan erlijioa bizibide bihurtu nahi zutenek ezin zuten profesioa hamasei bete aurretik egin, eta nobizio-etxean urtebete lehenago sartu beharra zegoen. Litekeena da beraz Miguel gaztea 15 urterekin iristea Iruñera; egungo udaletxetik hurbil asko dagoen Santo Domingo komentura, itxura guztien arabera.

e108f1efc1a83903dca64364c9be3ebf

Iruñeko Santo Domingo komentua (XX. mende hasierako argazkia).

Ordutik aurrerakoa prestakuntza garaia izango zen noski Miguel Ignaciorentzat: arimarena ez ezik, akademikoa ere bai. Lehendabizikoari dagokionez, tontsuradun bihurtu osteko ondorengo bi ordenak bederen (graduak eta epistola) Iruñean bertan hartu zituen 1790eko eta 1791ko abendualdietan; handik harat azpidiakono zen beraz Armasa gaztea. Ez dut aurkitu, hala ere, apaiz bihurtu aurretiko azken ordena nagusiak Iruñean hartu izanaren frogarik; Alcalán osatuko zituen ausaz, hara jo baitzuen Labaiengoak ikasketak osatzera.

Capturaalcalasantomas

Behinola San Tomas kolegio eta komentua izan zena paradore da egun.

Alcaláko egonaldia San Tomas kolegioan egin zuen XVIII. mende hondarreko urte haietan. Labaiendarraren gaitasunaren seinale ematen du horrek: Alcaláko San Tomas ikastetxe domingotarrik entzutetsuenetako bat zen eta ikaslerik onenak bertara edo Valladolidera bidali ohi zituzten. Ziurrenik Iruñean hasitako Filosofia ikasketak sakondu zituen Armasak. Horrekin batera, orduko agirien arabera, Teologia ikasi zuen Alcalán, eta ikasle ez ezik besteren irakasle (lector) ere izan zen.

Kantabria, Araba eta Nafarroa. Gerra urteak.

Irakasle, eta sermolari ere bai, jakina, predikazioa baitzen domingotarren funtsa XIII. mendean lehen urratsak eman zituztenetik. Zoritxarrez, ez dakit nora eraman zuten Labaiengoa ordenaren beharrek Alcalán izan eta gero, baina idatzi zituen sermoi zenbait ilunpetik atera izanak eta XIX. mende hasierako iturrietan gordetako albiste batzuek Armasaren azken urteetako gorabehera nagusiak antzematen lagun dezakete.

Gaztelaniaz zein euskaraz aritu zen predikari, eta Espainiako Independentzia Gerra hasi aurretiko urteetan Kantabrian behintzat ibili zen, Nafarroatik aski urruti. 1806-7etan Novalesen zen, Santandertik sartalderantz 35 bat kilometrotara. Hainbat aldiz hitz egin zien Jasokunde parrokiko eliztarrei, eta Lesakan agertutako bi prediku (Jasokundeari berari buruzkoa bata, Ama Birjinaren bakardadearen ingurukoa bestea) dira harreman horren lekuko.

220px-Asuncion_de_Novales_003

Novalesko Jasokunde parrokian esan zituen Armasak 1806 eta 1807ko sermoiak

1806

‘Sermon de la Assumpcion: Novales año de 1806’ izenburua duen predikuaren hasiera

Novalesen Ama Birjina hizpide hartu zueneko 1807ko Ostiral Santu hartan ez zen oraindik Fontainebleauko Ituna sinatu eta ez zen horrenbestez soldadu frantsesik penintsularatu, baina garai latz eta odoltsua zetorren ate joka. Urrian zeharkatu zuen Bidasoa ibaia frantziar gudarosteak, Junot jenerala buru zuela; berehala ekin zion,  hego-mendebalderantz, Portugalerako bideari. Non ote zen  Miguel Ignacio Armasa egun haietan? Hilabete batzuk beranduago behintzat Gasteizen aritu zen predikari. Arabako hiriburuko Santo Domingo komentuan izan zen udaberrian eta San Vicente Ferrer izan zuen hizketa-gai. Ordurako frantsesek komentuan txikizio handia eragin zutelarik, nobizioak alde eginaraziz, agian bihotz-altxagarri hautatu zuen Armasak, eta ez kasualitate hutsez, domingotar valentziarrak Jainkoaren hitza hedatzerakoan lau mende lehenago sufritutako zailtasunez eta haiei aurre egiteko agertu zuen borondateaz aritzea.

Ez dut uste, edonola ere, 1808ko udaberrian Armasaren bizitokia Gasteizko Santo Domingo izango zenik. 1825 inguruko lan batean Manuel Herrero historiagile domingotarrak jaso zuenaren arabera, pentsa liteke labaiendarra ez zela ez Gasteizen ez Iruñean bizi (Iruñeko komunitateko kide izango zen arren), Sakanan baizik; edota inguru hartako herriren batean benefiziadua izango zela, Irañetan hartu baitzuten preso frantziar soldaduek. Hona hemen Herreroren hitzak, Iruñeko domingotarrek jasandako kalteez ari dela:

Irañeta

Irañetan atxilotu zuten frantsesek Armasa, Herreroren albisteen arabera.

….otros dignos individuos de aquella Comunidad tuvieron más que sufrir con atroces vejaciones. Graduaron de buen español al P. Fr. Tomás Gandiaga, y he aquí todo su crimen para ser puesto en captura, y dar mil y ochocientos reales en cambio de su libertad. Malsinaron también al P. Fr. Joaquín del Rosario, y se vio en inminente peligro de ser pasado por las armas. Por igual razón fue conducido preso desde el pueblo de Irañota (sic) el P. Lector de teología Fr. Miguel Armasa, originándole su total ruina no menos que a los anteriores

Litekeena da Armasa erasotzaile kanpotarrekin adeitsu agertu ez, eta haiek herritik indarrean ateratzea, handik Iruñera eramateko. Hau 1808an edo 1809an gertatu zen. Iruñeko Santo Domingon ere ez zuen, esan gabe doa, aterpe segururik: Napoleonek kontrolatutako lurraldeetan asko murriztu zen onartutako fraide eta komentu kopurua 1808ko Chamartingo dekretuen ostean, eta 1809ko abuztuan agindutako esklaustrazioaren ondorioz elizgizon gehienek haien komunitateak utzi behar izan zituzten eta nor bere herrira edo ahal zuen lekura joan. Iruñeko Santo Domingon Frai Jose Esteban Urra zen priore. Domingotar gutxi batzuekin komentuan gelditzeko baimena lortu zuen, baina agidanez Armasa ez zen haietako bat izan. Egoerak behartuta jaioterrira itzuli behar izan zuen, 1809 hondarrean bertan seguruenik.

Hartara, bizitzako azken urteek nahi ez bezalako herriratzea ekarri zioten Armasari. Zorigaiztoko etxeratze hark zeharkako fruitu ederrak eragin zituen ordea: domingotarrak San Pedroko eliztarrei 1810ean eta 1811n esan eta guregana heldu diren euskarazko hiru predikuak, esklaustraziorik agindu ez balitz seguruenik inoiz idatziko ez zituenak. Aurkitutako hirurak bakarrik ez, gehiago ere idatzi zituela iradokitzen dute haietan esandakoek.

granada_fray_luis

Frai Luis Granadakoa (1504-1588)

Zein liburu irakurri ote zuen Armasak bere bizitzan zehar? Euskarazkorik ere izango al zen haien artean? Zenbat, eta zein, salbatu ahal izango zituen Irañeta edo Iruñea utzi behar izan zituenean? Zein liburutegi izango zuen eskura Labaiengo hondar urteetan? Erantzun asegarririk gabeko galderak. Sermoietan, dena den, Armasaren beraren uztakoak ez ezik, badira besterenak irakurriz ikasitako argudio eta esapideak, horretan ez da dudarik. Agerikoa da Frai Luis Granadakoaren XVI. mendeko lanek nafarrarengan izan zuten eragina; ongi ezagutzen zuen Armasak Guía de Pecadores entzutetsuaren egile izan zenaren lana (XVII. mendean Axularrek ere ezagutu izan zuen legez). Ezagutza hori ez da harritzekoa: domingotarra zen Granadakoa ere, ordenak sekula emandako predikaririk handienetakoa izatearen sona zuen, eta behin eta berriro argitaratu ziren XVIII. mendean zehar hark idatzitako liburuak. Armasaren erdal sermoietan ez ezik euskarazkoetan ere antzeman daiteke Portugalen hildako elizgizonaren oihartzuna. Ez zuen ordea Granadakoa izan inspirazio-iturri bakar; Sebastian Mendiburu jesuitaren arrastoa ere badago nire ustez Armasaren euskarazko lanetan. Bere mendeko beste euskal idazleena ere bai? Sakonago aztertzeko dagoen gaia da.

Denbora gutxi izan zuen Armasak, ezusteko herriratze haren ondoren, Labaiengo biztanleak kristau fedean aitzinatzeko. Gazte hil zen, 1814ko otsailean, 43 urte eskas zituela. Sorterrian bertan ehortzi zuten, jaiotetxeari zegokion hobian. Bere idazki zenbait bederen galdu egin ziren, betiko akaso, eta ez ziren ez Bonaparterengana ez ondorengo ikertzaileengana heldu. Jose Ignacio Armasa ilobak (1808-1866) Miguel Ignacioren hainbat testu baliatu zituen inguru hartan bertan apaiz ibili zenean; batzuetan osabak prestatutakoa kopiatu baino ez zuen egin. Baina Armasa zaharrenaren oihartzuna bere ondorengo belaunaldiarekin batera itzalirik, denboraren joanak estalitako egile ezezaguna bihurtu zen laster, beste asko bezala; gaur zorionez eskura dugu —neurri batean behintzat— Basaburu Txikiko euskararen lekuko honen ekarpena. Nafar idazle zahar berria da orain Miguel Ignacio Armasa. Etorriko ahal dira horrelako beste asko atzetik.

Miguel Ignacio Armasa y Zozaya (1770-1814) era hasta hace pocas fechas un dominico olvidado por el paso del tiempo, ajeno completamente al ámbito de la literatura parroquial en lengua vasca. Sin embargo, una serie de sermones autógrafos recuperados estos últimos años permiten reivindicar su figura, y la precisión con la que detalló en dichos sermones la autoría, la fecha y el lugar de uso de los mismos —lamentablemente ausente en tantos y tantos textos similares que pueblan archivos y colecciones particulares— nos permiten reconstruir en parte las circunstancias que rodearon a este testigo del euskera de su época. Armasa nació en la casa del mismo nombre de la localidad de Beinza-Labayen, en la Basaburua Menor. Tras ingresar hacia 1785 en el convento de Santo Domingo de Pamplona y comenzar el recorrido formativo reservado en sus días a quienes optaban por la vida eclesiástica, cursó en la Universidad de Alcalá estudios de Teología y posteriormente los impartió, a juzgar por el título de ‘Lector’ con el que se refieren al labaiendarra las fuentes de su tiempo. Se conservan seis sermones manuscritos de Armasa, tres en castellano y otros tantos en euskera, que permiten ubicarlo entre 1806 y 1811 en Cantabria, Álava y Navarra. Atrapado por las penalidades que conllevó la Guerra de la Independencia Española entre 1808 y 1814,  fue capturado por el ejército francés en Irañeta hacia 1809 y obligado, a raíz de la exclaustración decretada aquel mismo año, a regresar a su localidad natal. Permaneció en Labayen hasta su temprana muerte en 1814, y fue allí donde escribió las tres prédicas en lengua vasca que nos permiten reconocerlo como autor en euskera y como fuente de información sobre el habla vasca que se usaba en aquella zona de Navarra a comienzos del siglo  XIX. 

lesaka

Lesakako Txallarrenia etxean (karrika amaierako etxean, argazkian) agertu ziren Armasaren gaztelaniazko zein euskarazko predikuak.

kzjaia3_banner_galeria

Sarrera honek 3. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.


Mariano Erbiti nafarra, Bonaparte printzearen laguntzaile (1819-1880)

Azken hilabete hauetan aipagai izan ditudan Luis Luciano Bonapartek eta Paul Brocak hainbat lankideren beharra izan zuten egin asmo zituzten ikerketak burutzeko. Ehunka kilometrotan zehar hizkuntzaren bizitasuna neurtzea lan gaitza zen (zer esanik ez, printzeari dagokionez, hizkuntza horren dialekto eta aldaera guztiak zehaztasunez desberdintzea!) eta komenigaria bakarrik ez, ezinbestekoa izan zuten bi ikertzaile atzerritarrek bertakoa gertuagotik ager ziezaieketen lagunen ekarpena.

Reclus-elisee

Jacques Élisée Reclus (1830-1905)

Broca eta Bonaparteren berriemaileez

Badirudi Brocaren lankide gehienak Bidasoaz haraindikoak izan zirela, Euskal Herritik kanpoko frantziar hiritar batzuk tarteko: Édouard Cazenave de Laroche (1824-?), Société d’Anthropologie de Paris entzutetsuko kidea hura ere, sendagile zebilen Paben, buruko gaitza zutenentzako eritetxean; Élisée Reclus geografoa Brocaren herkidea zen baina Orthezkoa zuen aita, eta gaztaro zati handia hantxe emanik ongi ezagutzen zuen Xibero ingurua; abizen berdintasuna gorabehera antropologoaren senide ez zen Honoré Broca doktore oloroetarrak, aldiz, Ligi, Montori eta Atharratzeko berriak bederen eman zizkion girondarrari.

Lapurtarra omen zen alabaina Henry Argelliès, Donibane Lohizunen mediku, herriaren garbitasun eta osasun-egoera hobetzeko ekimenetan parte hartzaile 1860ko hamarkadan. Euskarazko predikazioa Ipar Euskal Herriko zein parrokiatan egiten zen jakinarazi zion Brocari. Lapurdin sortua zen halaber Gratien Camino ingeniaria (1826-1879), Beskoitzeko auzapeza zelarik ikertzailearentzat Bastida inguruko euskararen mugak zehaztu zituena.

Intxauspe

Emmanuel Intxauspe, Zunharretako seme (1815-1902)

Bonaparteren laguntzaileak, ugariagoak ez ezik, ezagunagoak ere badira eta sakon ikertu izan da haietako asko: Jose Antonio Uriarte bizkaitarra, Klaudio Otaegi gipuzkoarra, Jean-Pierre Duvoisin lapurtarra edota Emmanuel Intxauspe zuberotarra nor izan ziren jakin gura duenak, esate baterako, badu non bilatu; zer esanik ez blog honetan bertan txokoa duten Bruno Etxenike edota Mariano Mendigatxa nafarrak hurbilagotik ezagutu nahi izanez gero.

Zinez erakarri zuen printzea Nafarroak eta berriemaile kopuru hazia izan zuen Beratik Garesa eta Etxarri-Aranaztik Bidankozera: arestian aipatu biez gain, beste hogeita hamarretik gora zerrendatu zituen Xabier Erizek bere tesi-lanean. Ez du ematen Bonaparte horiek denak aurrez aurre izatera heldu zenik, baina lankidetzat jotako guzti-guztiek eman zioten nolabaiteko informazioa, hizkuntza-datuak helaraziz edota ikertzaileak eskatutako tokian tokiko itzulpenak prestatuz.

Zoritxarrez, lankideak asko izateak ez du esan nahi denei buruz nahi beste dakigunik. Izan da aurrerapausorik azken urteotan —esaterako, Xabier Erizeren beraren ekarpenari esker jakin zen 1998an Jose Erasun saldiastarra printzearen laguntzaileen zerrendan sartu beharrekoa dela—, baina ez dira gutxi oso-oso azaletik baino ezagutzen ez ditugun berriemaileak: Antonio Arandia beratarra, Urizko doktrina paratu zuen Juan Cruz Elizalde maisua, Goñerriko Vicente Gulina, Oltzako Juan Martin Ugarte, Itzalleko doktrinaren idazle Benito Gil, eta abar.

Euskarazko idazleen zerrendan izen hutsa den Bonaparteren iturri haietako bat Mariano Erbiti da, Nafarroako Artxiboan dagoen Beintza-Labaiengo doktrinaren egilea. Ez Erbitiren jaioterririk, ez lanbiderik, ez bestelako xehetasunik ez genekien gaur arte: primerako aukera da beraz #KulturaZientifikoa Jaialdia euskararen ikerketan laguntzaile izan zen nafar hau ezagunago bihurtzeko.

udaberamendi

Basaburuko Udabe eta Beramendi, aurrez aurre (iturria: www.todopueblos.com)

 

Mariano Erbitiren argazkia

Mariano Erbiti Urriza, Beintza-Labaiengo doktrinaren egilea.

Nor izan zen Mariano Erbiti?

Joaquin Mariano Erbiti Urriza 1819ko martxoaren 27an jaio zen Basaburua ibarreko Udaben, Lekunberritik zein Irurtzundik hurbil. Ez da itzali oraindik bertako euskara nafarra, apalduxe bizi den arren. Dorrea izeneko etxea izan zuen sorleku: XIX. mendetik hona hondatu ostean, goitik behera dago gaur egun eraberritua.

Erbitiren sustrai basaburuarrak Dorrean bertan 1778an sortutako Jose Joaquin aitaren aldetik zetozkion; ondo-ondoko Beramenditik iritsitako Juan Miguel aitona izan zen XVIII. mendearen erdialdean Udabera ezkondu eta etxera heldu zen lehenbiziko erbitiarra. Estefania Urriza ama, aldiz, Imozko Etxalekun jaioa zen 1782an. Beste bi seme eta bi alaba izan zituzten senar-emazteek Joaquin Mariano jaio aurretik.

Dorrea

Udabeko Dorrea etxea, gaur egun (Elías Muñozen argazkia)

Oso-oso umetan galdu zituen Erbitik guraso biak, eta betiko aldatu zion horrek bizitza; nekez iritsiko zen bestela, nik uste, euskaraz idatzi zuten nafarren artean txokoa izatera. Aita 1819ko uda heltzearekin hil zen, eta bigarrenez ezkondu zen ama udazkenean bertan, Gulia herriko gizaseme batekin. Etxeaz eta bost seme-alabez arduratzeko laguntza beharrak eragin zuen ezkontza, notarioak idatzi zuen agirian garbi adierazi bezala (ikus azpiko irudia).

1819

…acordaron d(ic)hos interesados el q(u)e contrajese el presente matrimonio, la desposada p(ar)a la mejor administracion de d(ic)ha casa y educacion de los espresados hijos…” (NAO, 23022/4; 1819ko urria)

Lotura hark ez zuen, ordea, asko iraun: 1822ko urriaren 8an itota topatu zuten Estefania Urriza. Ez aita ez ama, halaxe utzi zituen heriotzak Dorreako gaztetxoak. Zaharrenak sikiera kozkortuak ziren ordurako, baina Joaquin Marianok hiru urte besterik ez zituen. Hala ere, horren egoera lazgarria onerako izan zuen neurri batean etxeko txikiak, anaia-arrebei ez bezalako etekina ekarri baitzion. Ez dakit elkarrekin ala bananduta biziko ziren umezurtzak handik aurrera, ez eta nork hartuko zituen ere (beharbada Etxalekuko osaba apaiz Joaquin Mariano Urrizak; agian Ultzamako Eltson bizi ziren osaba-izebek) baina ematen du Mariano izan zela ondorengo urteetan idazten eta irakurtzen ikasteko aukera izan zuen bakarra. Esan gabe doa alfabetatzeak berebiziko eragina izan zuela Erbitiren ondorengo ibilbidean.

Captura

Sarrera honetan aipatutako zenbait herri, puntu gorriaz nabarmenduta.

Izan ere, bigarren karlistada bitartean maisu ikasketak egin zituen. Titulua ez zuen liberalek kontrolatutako Iruñean lortu, karlisten agindupeko Lizarran baizik. Helduko al zen nola edo hala borrokan parte hartzera? Litekeena da 1830eko hamarkada bukaeran 20 urteko Mariano gaztea lanean hasteko eskola bila ibiltzea, eta beharbada horrexek eraman zuen iparralderantz, ez sorleku zuen Basaburura, Leitzatik gertu dagoen Basaburu Txikira baizik.

Beintza-Labaienen bizi zen Erbiti 1840-42rako, eta urte haietan hasiko zen noski bertako mutikoei irakasten, nahiz eta horren lehendabiziko froga idatzia 1849koa den. Orduko irakaskuntzak ez zuen ezagutu dugunarekin zerikusi handirik… Erbitiren egunetako eskolak nolakoak ziren jakin nahi duenak hemen aurkituko du zerbait.

1840ko hamarkada hartan zehar sendotu zituen udabearrak Basaburu Txikiarekin lotu zuten sustraiak: maisu-lanean hasi zen, idazkari zeregina bete zuen (1842tik 1846ra bederen) eta Armottikia izeneko etxera ezkondu ere egin zen (1849) bertako alaba Francisca Erasunekin. Ezkondu zirenerako haurdun zegoen Francisca gaztea.

Erbitiren sinadura, 1846

Mariano Erbitiren sinadura Beintza-Labaiengo udal-kontuetan (1846; udal artxiboa)

Eskola2

Beintza-Labaiengo eskola-etxe berria XX. mende hasierakoa da. Egungo udaletxean zegoen zaharragoan aritu omen zen Erbiti.

Hasierako urte haietan zenbait gorabehera izan zituen Erbitik, lortutako irakasle-titulazioa liberalek ezarri hezkuntza-lege berriak baino lehenagokoa zuelako, baina 1850erako arazoak konpondu eta ondorengo hogei urteetan zehar trabarik gabe aritu zen Beintza-Labaiengo mutikoen irakasle, eta aldi berean familia zabala osaten lagundu zuen Armottikian: bederatzi seme-alaba izan zituzten Marianok eta Franciscak 1869ra bitartean. Amak ez zekien irakurtzen, baina seme-alaba guztiek izan zuten etxe hartan heziketarako aukera, eta garbi dago aprobetxatu zutela: Pedro Erbiti Erasun herriko idazkaria izan zen XIX. mende amaieran (eta Pedroren seme Severo sendagile bihurtu zen), Juan anaia apaiztu eta Igantzira jo zuen, Tomasa Sunbillako maistra izan zen… Halabeharrak Mariano haurtxoarengan ereindako hazia ez zen galdu eta fruitu ederrak eman zituen erbitiarren artean. Gaurko sarrera hau eragin duen fruitua, Beintza-Labaiengo euskararen arabera idatzitako doktrina-itzulpena, 1865 eta 1870 bitartean paratuko zuen seguruenik Mariano Erbitik, baina ez dakigu nola iritsi zen Bonaparteren eskuetara. Doktrina hartan ez zuen bete-betean Basaburu Txikiko euskara eman ahal izan; azken batean, ez zen hura umetan ikasi zuen hizkera. Baina saiatu zen, eta baita asmatu ere gauza askotan.

Armottikia2

Beintza-Labaiengo Armottikia gaur egun.

DF

Donfernandonea.

Besterik ere egin zuen Beintza-Labaiengo maisuak urte haietan. Asko ziren Armottikian eta irakasle-soldata ez zen izugarri handia; legeak agindutako 2.000 errealak baino gutxiago jaso zuen urte luzez, eta aletan kobratuta gainera. Agian akuilu horrek beharturik beste hainbat zereginetan ibili zen Udabekoa, ahaldun bezala batez ere: batean eliza-kabildoaren zordun zirenengana jo eta zorra kobratzeko ardura hartuko zuen, bestean Amerikara joan nahi zuten gazteen bidaia kudeatzeaz arduratuko zen… Egiteko haiei esker akaso, baina ez du ematen, inola ere, Armottikian eskasian bizi izan zirenik: batetik, maisuak Labaiengo Donfernandonea etxea erosi omen zuen; bestetik, Margarita Erbitik mailegu baten truke Dorrea hipotekatu behar izan zuenean Marianok ordaindu zuen arrebaren partez; horrez gain, sarritan mailegatu zien dirua premia zuten herriko nahiz inguruko lagunei. Ez da harritzekoa Mariano Erbiti herriko zergadun nagusietako bat bezala agertzea 1854-56etako udal-aurrekontuetan.

Eskolaz kanpoko jarduera haietako bat galgarri izan zuen, ordea. Soldadutzari muzin egin nahi zioten gazteen laguntzaile ere aritu zen Erbiti; ohikoa zen XIX. mendean soldadu joan nahi ez zuten askok beste norbaiti ordaintzea haien ordez joan zedin. Maisua lan hori betetzeko prest zeuden gazteen bila ibili izan zen trukean diruaren zati bat jasota. Baina, antza denez, besteren lekuan soldadu aritu beharreko gazte haietako zenbaitek alde egin zuten agindutakoa bete gabe, zegozkien sosak ongi poltsikoratu eta gero. Dirua alferrik emandakoen haserreak bete-betean jo zuen Erbiti bitartekaria, eta azkenean, egoera gero eta jasangaitzago gertaturik, herritik alde egitea erabaki zuen: lanbideari uko egin eta Baldomera alaba lagun zuela betiko aldendu zen Nafarroatik udabearra, Argentinarako bidea hartuta; 1870eko martxo eta maiatz artean gertatu zen nire ustez hori. Ez da 1870ean Buenos Airesera heldutako itsasontzietako bidaiari-zerrendarik gorde, baina lehen sei hilabeteetan hiru iritsi ziren Euskal Herritik: Bilbon itsasoratutako Cuatro Amigos izenekoa apirilean lehorreratu zen; huraxe, edo halakoren bat, izango zen Beintza-Labaiengo maisu ohia eta alaba bizileku berrira eraman zituena.

el-great-eastern-en-la-dc3a9cada-del-1870-cabavolo-com

Great Eastern ontzia, 1870ean kontinenteen arteko itsasaldiak egiten zituen handienetakoa (www.atlantic-cable.com)

Plaza_San_Martin_y_Catedral_Córdoba_(Argentina)_Siglo_XIX

Cordobako katedrala, Mariano Erbitik ezagutu zuen egunetan (1871). Hantxe ehortzi zuten (argazkia: Telasco García Castellanos, 1988).

Cordoba inguruan bizi izan ziren handik aurrera erbitiar biak, edo hangoak dira gutxienez aurkitu ahal izan ditudan haiei buruzko albiste apurrak. Alaba merkatari gisa ageri da 1895eko erroldan; saiatuko al zen aita Nafarroan bezala Argentinan ere maisu lanpostua aurkitzen? Baliteke, baina hala izatera ere, ez luzerako; bizitzako ibilide gehiena egina zuen Erbitik. 1878an, Cordobako notario baten aurrean, Nafarroan utzitako ondasun guztien ahaldun izendatu zuen Francisca Erasun emaztea. Handik bi urtera hil zen Mariano Erbiti euskal idazlea, 1880ko apirilaren 15ean, Cordoba hirian bertan. Katedralean ehortzi zuten, Apolinario Argañaras apaiz eta irakasleak sinatutako heriotz-agiriaren arabera. Ordurako, milaka kilometrotara, Bonaparteren eskuetan zen noski Beintza-Labaiendik bidalitako 50 orrialde inguruko eskuizkribua, etxetik urrun hildako udabear baten arrastoa ia mende eta erdi beranduago ilunpetik ateratzeko balio izan duena.

(Erbitiri buruz gehiago jakin nahi izanez gero, jo hona).

No pocos colaboradores de los que se valió Luis Luciano Bonaparte en sus investigaciones sobre la lengua vasca son hoy casi anónimos o nos resultan desconocidos en gran medida. El que presento aquí, Mariano Erviti (1819-1880) fue el maestro de escuela que se encargó de traducir al habla vasca de Beinza-Labayen la doctrina que obró en poder del príncipe. En realidad Erviti nació en Udave, en la Basaburúa Mayor, un puñado de kilómetros al sur de donde ejerció su profesión. Al igual que fue muy posiblemente el temprano fallecimiento de sus padres lo que le dio la oportunidad de alfabetizarse y cambió su vida, otras circunstancias no determinadas provocaron que se asentara en Beinza-Labayen y contrajera allí matrimonio, de tal manera que se ocupó durante al menos 25 años de la instrucción de los niños de la villa. Fue también secretario, procurador y uno de los contribuyentes principales del municipio, según recogen documentos de su época. Mariano Erviti abandonó Beinza-Labayen en 1870, probablemente motivado por la presión de diferentes personas que se sintieron engañadas al haber pagado al maestro para que el servicio militar lo hicieran en su lugar unos sustitutos que desaparecieron sin cumplir lo pactado. Erviti emigró a Argentina en compañía de una de sus hijas y fue allí donde falleció, sin tener ocasión de volver a Navarra.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Beintza-Labaien (argazkia: www.consorciobertiz.org)

kzjaia3_banner (1)

 

Sarrera honek 3. KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.

Nafarroako ekialdeko euskararen zenbait lekukori buruz

Hego-Nafarrera Camino

Hego-nafarreraren egitura, gaur ezagutzen diren datuen araberakoa, Iñaki Caminok adierazi duen gisan.

Elkanoko eliza

Elkanoko eliza (argazkia: Jesus Mª Etayo). Bertan apaiz izandako Joakin Lizarraga (azpian, sinadura) da Iruñe ekialdeko euskarari buruzko iturri nagusia.

Egungo adituak gero eta hobekiago ari dira ulertzen Nafarroa erdialdeko euskal hizkeren nondik norakoa. Hainbat arrazoik azal dezakete aitzinamendu hori, berezko euskara penagarri galdu duen eremua izanik: testu zahar berrien agerpenak, etengabeko ikerketak, eta ikerketa horietan erabili beharreko irizpide eta metodologia doitzeak, adibidez. Bonaparteren iparraldeko / hegoaldeko goi-nafarrera banaketa klasikotik abiatuz, baina aldi berean sailkapen eredu hark zeuzkan gabeziak agerian jarriz eta arrazoituz, sendotu egin da azken bi hamarkadetan Nafarroako hizkerak —gaurkoak zein atzokoak— bestela azaltzen dituen ildo teorikoa. Bonaparteri hegoaldeko goi-nafarrera euskalki beregaina iruditu bazitzaion ere, nafarrera osoa euskalki bakartzat jo eta hego-nafarrera (ikus mapa) euskalki zabalago horren atala baino ez dela ematen da ontzat gaur egun. Bestalde, printzearentzat bereizketa nagusia ipar / hego zen arren, mendebaleko eta ekialdeko euskararen arteko aldea azpimarratzera jo izan da gaur egun: Iruñetik ezker eta Iruñetik eskuin dena (izan) da euskara nafarra, baina bazegoen alderik eta etenik Gesalaztik Eguesibarrera, adibidez.

Hori horrela izanik, pena da goiko mapa ezin eskuinerantz hedatua. Mendebalarekin erkatuta, gutxiago da Nafarroako ekialdeko euskaraz ezagutzen dena, Aezkoa-Zaraitzu-Erronkari eremua alde batera uzten badugu. Batetik, seguru asko, euskara lehenago galdu zelako aipatu inguruElkanoko Lizarragaren sinadura hartan (esaterako, Deierri eta Oltza bitarteko hainbat herritan sasoiko samar omen zirauen hizkuntzak 1860an, baina oso gibelka zihoan Iruñe eta Irunberri bitarteko eremu gehienean); eta bestetik, ekialde
hartan euskara idatziz jaso zuten lekuko zenbaiten lana ezin delako ikerketarako nahi bezala baliatu.

Ekialde nafarraz eta eman dituen euskal testuak dialektologian erabiltzeko zailtasunez aritu nintzen duela egun batzuk 31eskutik blogean. Gaia gustuko baduzue, hemen irakurri ahal izango dituzue bertan esandakoak.


Sanzberro, Juan Bautista (1701-1751)

Etxalar2

Etxalar

Nahi baino gutxiago dira ongi samar ezagutzen ditugun antzinako nafar idazle euskaldunak. Batetik, asko eta asko direlako euskarak Nafarroan utzi dituen lekukotasun anonimoak: eskualde frankotan –Eguesibarrek, Orbaibarrek eta Zaraitzuk osatutako hirukiaren barrenean, esaterako-, ezin diogu bertako hizkera erabilitako idazle bakar baten izena erantsi toponimiak edota artxiboek horren agerian jarritako mendeetako euskalduntasunari. Bestetik, idazle ezagunik baden kasu anitzetan idatzi zuten hura delako haien arrasto bakarra, edo ia bakarra; lanak bihurtu du ezaguna idazlea, baina aldi berean idazlea lan bati lotutako izen hutsa da kasik.

Izan, bazela jakin arren ilun samar dirauen lekuko zahar horietako bat da Juan Bautista Sanzberro,  XVIII. mendearen erdialdean Etxalarren idatzitako doktrina-puskatxo bat utzi zigulako guganaino iritsi dena baina gainerakoan ongi ezagutzen ez duguna; bera da gaurko sarrera honetan blogera ekarri dudana, hari buruzko argitasun txikiren bat eman nahirik.

Aski hedatuta dago gaur Sanzberro abizena Nafarroako hainbat eskualdetan; Etxalarren, esate baterako. Hala eta guztiz ere, Santa Maria parrokiako XVII. mendearen hondarreko eliza-agirietan Juansanzberro itxura zuen oraindik. Elizarekiko lotura estua ageri du deiturak sasoi hartako etxalartarren artean: 1695ean Iriartea etxean Miguel Juansanzberro haurtxoa sortu zenean, ausaz senide zukeen Isidro Juansanzberro erretoreak bataiatu zuen jaioberria Juan Martin eta Maria gurasoen aurrean. 1673an jaioa zen aita, eta hiru urte zaharragoa Larralde abizeneko ama. 1698an senar-emazteei Fermina neskatoa etorri zitzaienean, beste juansanzberrotar bat (Francisco erretoreordea) izan zen bataiatzaile.

Iriartea Etxalar

Iriartea etxea, Antsolokueta auzoan

XVIII. mendearekin batera sortu zen ia-ia Etxalarko Iriartea etxean gerora euskal idazle bihurtuko zena: Juan Bautista Juansanzberro Larralde 1701eko irailaren 10ean bataiatu zuen Santa Maria elizan Isidro Dendariena erretore berriak (1). Arreba gaztea, ordea (1704an munduratutako María Teresa) Sanzberro abizenekotzat jo zuten Etxalarko jaiotza-liburuan. Egina zegoen aldaketa: aurrerantzean Iriartean munduratu zirenak ere abizen laburragoaz ageri dira, eta euskal idazlearen bizitzan zeharreko aipamen guztietan ere, Sanzberro  izan da —inoiz Sansberro idatzirik— topatu dudan forma bakarra, ordura arteko arbasoen usadioa baztertuta.

Etxalarren bertan haziko zen noski Juan Bautista, baina ez dut ezagutzen bere ikasketen inguruko albisterik. Nolanahi ere, ez zion eliza-ibilbideari berehala ekin, hogeita bost urteak beteta baizik. Oiartzungo San Esteban elizan hartu zituen apaizgorako bidean abiatzeko behar diren lehendabiziko ordena txikiak. 1727ko ekainean gertatu zen hura; a titulo de una capellania colativa en la Parrochial de Echalar, orduko iturriek diotenez. Klerigo berriak ziurtatua zuen beraz kapilautza haren ardurak ekarriko zion diru-saria behintzat. Abenduan hartu zituen Graduak Uharteko San Juan parrokian, ekainean bezala orduan ere apezpiku Andres Joseph Murillo Velarde izan zelarik.

Hainbat urte lehenago bataiarrian harrera egin zion Francisco Sanzberro erretoreordea bera, 1716an herriko abade bihurturik, lagun izan zuen Juan Bautistak urte haietan: 1728an beste kapilautza bat sortu zuen herrian Sanzberro zaharrak lehengusu zuen Martin de Andueza kapitainaren oroigarri; aukeratutako lehendabiziko kapilaua Juan Bautista gaztea izan zen, clerigo natural de la villa (2), aukeraketa-agiriak dioenaren arabera.

1727-28etako erreferentziak zuzenak izatera, ordena nagusiak hartu aitzin bi kapilautzaren jabe zen horrenbestez Etxalarko apaizgaia, baina ez du ematen bi haiek izan zirenik urte haietan Sanzberrok baliatu ahal izandako eliza-onura bakarrak. 1729ko irailean ordena nagusietan lehendabizikoa den Epistola hartu zuenean (3), Cap[ella]n de tres Capellani]as fundadas en la Parro[qui]al de ella [Etxalar] oharra dakarte Elizbarrutiko Artxiboko dokumentuek. Iruñeko katedralean hartu zuen azpidiakonotza, hiriburuko gotzain Melchor Ángel Gutiérrez Vallejok emanik. Urte hartan bertan, abenduan, bihurtu zen diakono (4), eta 1730eko martxoaren 4an, azkenik, apaiz. Sanzberrok azken ordenetan aurrera egin zuen egun haietan, lehendabizikoak ari zen hartzen Mikelestorena abizeneko gaztetxo lesakar bat: litekeena da Bortzerrietako euskal idazle biek elkar ezagutzeko aukera izatea.

etxalar santa maria2

Etxalarko Santa Maria (iturria: luberri.net)

Iriarteakoa apaiztu eta bost hilabetera hil zen ibilbidean laguntzaile izandako Francisco Sanzberro erretorea; zendutakoaren lekua ez zuen, haatik, Juan Bautistak hartu. Agustin Aguirre bihurtu zen Etxalarko bikario (5). Herriko semea zen hura ere, garai hartan sarritan gertatu legez. Hamarkadan zehar beste bi erretore ezagutu zituzten etxalartarrek: Isidro Marticorena aukeratu zuten 1738an (6) eta Francisco Goyeneche 1741ean (7). Hautaketa prozesuetan herriak berak zuen erregeri hiruzpalau hautagai proposatzeko eskumena. 1731ko prozesuan behintzat ez dut Sanzberroren aipamenik aurkitu; ikusteko dago ondorengoetan hautagaietako bat bera izan ote zen. Nolanahi ere, ez du horrek derrigorrez esan nahi 1730eko hamarkadan Sanzberro jaioterrian ibiliko ez zenik: XVIII. mendearen erdira bitarteko parrokia-liburuei begira argi dago ordu hartako etxalartar guztien arimak zaintzeko ez zela apez bakarra aski; 1741ean Goyenechek erretoretza eskuratu zuenetik beste zenbait apaizen arrastoa ageri da saltoka, harekin batera, herriko parrokia-liburuetan.

ETZ

1987ko ‘Euskal testu zaharrak’ liburuan dago bilduta Sanzberroren lana.

Jaiotzakoan, adibidez, honako hauek guztiak ditugu sinatzaile: Juan Francisco Damboriena (1741, 1742 eta 1745-49), Martin Josseph Endara (1741) eta beste sanzberrotar bat, Miguel izenekoa (1744 eta 1745). Juan Bautista Sanzberroren lehen sinadura 1744ko azaroaren 18koa da, litekeena izan arren apaizlagun lehendik ere ibili izana. Tarteka agertu zen eliza-liburuetan harez geroztik 1745eko azarora arte, eta lau urteko isilunea dago berriro ere 1749ra bitartean.

Garbi dago horrenbestez 1740 osteko urteetan Etxalarko apaizetako bat izan zela, eta erretore-zeregina ere bete zuela hainbat unetan. Doktrina-saioa hamarkada hartakotzat hartu behar, arrasto guztien arabera. Etxalarko eliza-liburuan bertan idatzi zuen Sanzberrok; 1702tik 1749ra bitarteko oharrak dauzkan Bataiatuen 2. Liburuko hiru orritan, hain zuzen ere. Pedro Apezetxea bikarioak Josemari Satrustegi zenari helarazi, eta ASJU aldizkarian eman zuen arruatzuarrak aurkikuntzaren albiste laburra 1979an. Doktrina-zatitxoa bera, aldiz, 1987ko Euskal testu zaharrak bilduman dago eskura (78-80 or.). Oso lekukotasun zabala ez izanagatik, oparo dabil Sanzberroren idazkietan azken mendeotan Bidasoaldeko mintzoan nagusitutako ezaugarrien oihartzuna: yduqui, deus, erran, berce & borz (baina boscarrena ere bai), hoc, zuben ‘zuenaditzarena bezalako epentesiak… Badira, ordea, gaur sortaldekoagoak diruditen esanak ere: esate baterako, gastuetaric (‘gaiztoetatik’) hitzean erabilitako ablatibo-atzizkia edota ylcen gure salbaceco (‘gu salbatzeko hil zen’) pasarteko genitibo objektiboa. Bata zein bestea noizbehinkakoak dira hala ere; ez aukera bakarra.

Sanzberro Etxalar

Sanzberroren testu-zati bat (iturria: Urtzi Reguero).

Euskararen lekukotasun hura utzi eta handik lasterrera hil zen Sanzberro: 1751ko apirilean, de enfermedad naturalErretonia (Erretorenea) zeritzoten etxean. Urtarrilaren 31n sinatu zuen azken aldiz parrokiako hildakoen liburua; ordurako gaixorik, nonbait. Hilburukoa eginik hil zen, eta Martin Dendariarenak sinatu zituen parrokia-liburuak otsailetik aurrera. Urte hartan bertan hasi zen Sanzberroren eskuetan zegoen kapilautza bat berritzeko prozesua; bikario berria ere handik lasterrera izendatu zuten Etxalarren (1752). Hain sarritan gertatu bezala, sanzberrotar bati egokitu zitzaion ordu hartan ere ardura: Miguel de Sanzberrori, hain zuzen. Katea ez zen eten.

(1) IEA, mikrofilm saila, 704-4 biribilkia, Etxalarko Santa Maria parrokia, Bataiatuen 1. Liburua (1588-1702), 273. or.

(2) IEA, Prozesuak, Almandoz idazk., C/1.831 – 5. zkia.

(3) IEA, 1276-2 kaxa, 22. fol.

(4) Ibidem, 46. fol. (ifr.).

[5] IEA, Prozesuak, Villanueva idazk., C/1797 — 18. zkia.

[6] IEA, Prozesuak, Almandoz idazk., C/1869 — 34. zkia.

[7] IEA, Prozesuak, Almandoz idazk., C/1889 — 20.zkia.

Juan Bautista Sanzberro, nacido en la casa Iriartea de Etxalar en 1701 y fallecido en la misma localidad apenas medio siglo más tarde. es un sacerdote recientemente señalado en la literatura navarra en lengua vasca debido a que nos legó en las páginas del Libro Segundo de Bautizados de la parroquial de Santa María de su villa natal un fragmento de doctrina traducido de su puño y letra al euskera usado en la tierra. El testimonio, modesto en cuanto a longitud pero interesante debido a su relativa antigüedad, ha permitido rescatar a Sanzberro del olvido generalmente provocado por el paso del tiempo; pero desgraciadamente no ha impedido que la falta de otras noticias lo haya mantenido hasta hoy —como a tantos otros— en una casi total oscuridad. Sanzberro pertenece pues a ese contingente demasiado extenso de autores navarros en lengua vasca prácticamente desconocidos más allá del testimonio escrito que nos dejaron. Es ese desconocimiento el que busca paliar, al menos en parte, esta entrada, ofreciendo algunos datos acerca de este contemporáneo del lesakarra Joseph Mikelestorena.              


Etxeberria, Leon (1847-1904)

materiales-para-una-historia-de-literatura-vasca-e-9788476814284Azken mende hauetan zehar euskarak Nafarroan (eta beste leku askotan) egindako bidea aztertu nahi duten adituentzat derrigorrezko informazio-iturri dira hizkuntzaren lekukotasun idatzia utzi zuten elizgizonak. Egia da euskara erabiltzeko zuten motibazioaren beraren ondorioz elizgizon haiek oso testu homogeneoak sortu ohi zituztela -doktrina itzulpenak sarritan, eskema aski zurrun bati jarraituz moldatu beharrekoak- eta horrenbestez ezinbesteko mugak dituzte testu hauek (nekez agertuko diren lexiko atalak edo hizkuntza-egiturak, esate baterako); baina behin baino gehiagotan idazki horiek dira aspaldikoaren iluntasuna urratzeko dagoen argirik egokiena. Nabarmena da hori Nafarroako eskualde askotan.

Bortzirietan, adibidez, bada ebanjelizazio-asmoa bideratzeko euskara erabili zuen 1900 aurreko lekuko andanatxo bat. Horien berri jakin nahi duen irakurleak Joxemiel Bidador zenaren Materiales para una historia de la literatura vasca en Navarra liburura jo dezake; hantxe topatuko ditu Nafarroan parroki literatura landu zuten idazle ezagunak. Nik haien aipamen laburra besterik ez dut egingo:

– 1566an  Auto de la Pasion de Nuestro Señor Jesucristo izeneko erlijio-lana jokatu zuten Lesakan; baita euskaraz jokatu ere, seguru asko, hori froga zezaketen agiriak desagertu diren arren. Hala izan bazen, XV. mendeko Diego de San Pedroren La Pasion Trovada izango zuen eredu euskarazko lanaren balizko moldatzaileak. Ez dakigu, zoritxarrez, nor izan zen.

Sanzberro Etxalar

Sanzberroren testu zatia (Iturria: Urtzi Reguero)

Jose Antonio Mikelestorena lesakarrak (1710-1785) Cerura nai duenac ar dezaquean vide erraza izeneko lana eman zuen argitara 1749an. Joan den urtean aipatu nuen Mikelestorena blog honetan bertan.

– 1751n hildako Juan Bautista Sanzberro Etxalarko apaiz izan zen. Santa Maria parrokiari dagokion bataiatuen bigarren liburuan, halakoetan ohikoak diren datuekin batera, euskaraz izkiriatutako otoitz eta erlijio testu batzuk utzi zizkigun.

Juan Bautista Endara beratarra (1796-1882) kaputxino bihurtu eta Uztaritzeko komentuburu izan zen 1848ra arte, eta Arizkungo moja kaputxinoen kapilau beranduago. Lapurdin zehar eta Bidasoa aldean (Nafarroan zein Gipuzkoan) predikari eta aitorle ibili zen 1830-60 bitartean behintzat. Urte haietan idatzitako hainbat euskal testu eman zituen argitara aita Frantzisko Ondarrak.

– Endara bezala kaputxinoa eta beratarra izan zen Antonio Arandia ere (1808-1887); Bonaparterentzat Benedicite-a Berako euskaraz paratu zuen honek.

Aurreko zerrenda zabaldu asmoz euskaraz idatzi zuen Bortzirietako antzinako seme berri bat aipatu nahi dut gaur: Leon Etxeberria, hain zuzen.

Etxalar Santa Maria

Etxalarko Santa Maria

Leon Etxeberria Ezpeleta Lesakan jaio zen 1847ko otsailaren 19an, eta biharamonean bataiatu zuten Tourseko San Martin elizan; gurasoak Agustin Echeverria eta Francisca Ezpeleta zituen. Apez lana sorleku inguruan betetzeko aukera izan zuen; bai Lesakan bertan, baita Etxalarren ere, bertako Santa Maria parrokian: Presbitero Rector Interino de la Iglesia Parroquial de Santa Maria de la villa de Echalar gisa sinatu zuen. Jaioterrian bertan hil zen, 1904ko maiatzaren 21ean, 57 urte zituela.

Orain arte argitara eman ez diren eta patxadaz noiz aztertuko zain dauden prediku ugari prestatu zituen XIX. mende amaieran lesakar honek, euskaraz ia denak, tarteka irakurtzen erraza ez den idazkera etzan eta azkarraz. Bere lanaren erakusgarri, hona hemen Ama Birjinari buruzko pasarte bat:

 “Mª Ssª da Jangoicuaren ama eta gure ama eta bi consideraciyo oquiñ bacarric adicerat emayeco naiduenac dichosua mundu onetan eta bercian felicidadia au conseguizeco viardugula izan Mª Santisimaren devotuac, cergatic Jangoicuac Mª Santisiman dauca depositaturic beraren podoria eta Mª Sren biyotza dagon dena amoriyoz beteric gu ganaco, onengatic iru gauza consideratu biar yugu biarbezalaco devociyua izayeco Maria Santissimarenganaco, consideraturic nor den Maria Santissima, ceñen beneficiyo aundiyac recibiyu yugun berarenganic eta certan consisticen den Maria Santisimaren devociyo eguiyazena.

Nor da Mª Sª? Da Señora bat becatu originalen mancharic bague concebiyua, graciz eta virtutez betia; virjiña Jangoicuaren ama, ceruco eta lurreco erreguiña eta becatariyen abogada, gaur nainuque nic meditatu puntu onetan ceñen concepto aundiya formatuco guenuquen, biño principalqui meditatuz dela Jangoicuaren ama, Mª Sª da ceruco eta lurreco erreguiña, aingueruen erreguiña, patriarcaren erreguiña, profetaren, apostoluen, Martiren, santu guziyen erreguiña…”

Leon Etxeberria 1

Leon Etxeberriak idatzitako sermoi-zatiak. Bigarrenean, arestian emandako pasartearen zati bat irakur daiteke. Egin klik edozeinetan hurbilagotik ikusteko

Leon Etxeberria 2

En esta entrada hago breve mención de una serie clérigos nativos de las Cinco Villas de la Montaña navarra (o cuando menos afincados en ella) que dejaron testimonio escrito del euskera de la comarca en el siglo XIX o anteriores. A continuación he añadido un nombre a esa lista: el de León Echeverría, sacerdote nacido y fallecido en Lesaca (1847-1904) que desarrolló su actividad pastoral en las Cinco Villas durante el último tercio del siglo XIX, y autor de numerosos sermones en euskera que permanecen aún inéditos. 


2013ko eduki-laburpena

2013ko urtarrilaren 24an abiatu zen blog hau; urtea bete du gaur, beraz. Aitzakia baliatuz eta inori probetxuzko edo baliogarri gertatuko zaion itxaropenez, hona hemen laburzurrean 2013an zehar sareratutako eduki nagusien zerrenda.

Irudietan klik eginez edukietara jo ahal izango duzue.

 

Euskararen lekukoak:

Ameskoa

Ameskoa

Artaxoa

Artaxoa

Barasoain

Barasoain

Bidankoze

Bidankoze I

 

 

 

 

bidankoze 2

Bidankoze II

Deierri - Grozin

Deierri

Gares

Gares

Gesalatz - Girgillao

Gesalatz

 

 

 

 

 

Goñerri - Goñi

Goñerri

Irunberri

Irunberri

Itzagaondoa -Idoate

Itzagaondoa

Lizarra2

Lizarra

 

 

 

 

 

Lizoainibar - Urotz

Lizoainibar

Ollaran

Ollaran

Puiu

Puiu

Urraulgoiti - Imirizaldu

Urraulgoiti

 

 

 

 

 

Uterga

Uterga

Uxue

Uxue

Zizur Nagusia

Zizur

 

 

 

 

 

Idazleak:

Amendux

Amendux

Uterga Beriain

Beriain

Eltso

Eltso

Erasun

Erasun

 

 

 

 

 

Etxenike

Etxenike

Ibero

Ibero

Lizarraga

Lizarraga

Markotegi

Markotegi

 

 

 

 

Elizalde

Mtnez. Elizalde

Mendigatxa

Mendigatxa

Mikelestorena

Mikelestorena

Undiano

Undiano

 

 

 

 

 

 

Hizkuntzaren argazkiak:

Galipentzu-zaharrak-300x200

Galipentzu / Kaseda, 1571

Zirauki 1650

Zirauki, 1645-50

 

 

 

 

 

 

Testuak:

Ollo-1743-285x300

Ollo, 1743

Baztan 1791

Baztan, 1791

 

 

 

 

 

 

Euskararen mugak:

Mugak 2013

2013

Mugak 1980

1980

Mugak 1970

1970

Mugak 1935

1935

Mugak 1904

1904

 

 

 

Argitalpenak & Baliabideak

FLV 114_

Fontes 114

FLV 114_

Fontes 115

FLV 114_

Fontes 116

 

 

 

 

 

 

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean II

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean III

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2018(e)ko abuztua
    A A A A O I I
    « maiatza    
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    2728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu