Tag: Ikerketak

Fontes Linguae Vasconum 117

Egilea: Patxi Salaberri (zuz.)

Argitaratzailea: Nafarroako Gobernua – Gobierno de Navarra

Urtea: 2014

Hizkuntza: euskara eta gaztelania

Euskarria: papera (sarean, hemen)

Fontes 117

Udatik dago eskuragarri Fontes aldizkariaren 117. zenbakia. Sei artikuluk osaturik dator, baina Nafarroako euskararekin lotura zuzena duen bakarra da sarrera honetan aipatuko dudana.

Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (8- Elkanoko aldaerarekiko zenbait erkaketa). Koldo Artola.

2006an hasi zen Koldo Artola FLVen Artzibar inguruko mintzoari buruzko lanak argitara ematen. Hogeita hamabost urte ziren ordurako haranean bertan lehendabiziko grabazioak egina zela. Galdutzat jo daiteke aldaera hau, 1920an Hiriberrin jaiotako Soledad Arboniés delarik Artzibarko euskara etxean jaso zuen azken muga-hiztuna.

Ilurdotz

Ilurdotz

Artzibar haran hutsa barik, Bonapartek XIX. mendean Artzibarko aldaeratzat jotako eremu osoa du lanaren izenburuak oinarri: alegia, Artzibar, Orotz-Betelu, egun Lizoain den Arriasgoiti ibartxoa eta Larrasoañara bitarteko Esteribar hegoaldeko herriak. Iruñe ondo-ondoko Ollokin abiatu eta Urraulgoiti aurrez aurre duen Arizkurenera bitarteko eskualde zabala, beraz. 1980ko hamarkadan Artzibarko Arrietan eta Hego-Esteribarko Ilurdotzen azken euskal hiztun izan zirenen ahotik jasotako datuak bildu zituen ikertzaile donostiarrak 2006ko lehen saio hartan, eta Artzibarko beste zenbait herritan garai bertsuan bilduriko albisteekin osatu azken zazpi urte hauetan zehar.

Azken labekadako ikerketek, ordea (Iñaki Camino irakaslearenak ororen buru) auzitan jarri dute Bonaparteren sailkapeneko aldaera haren batasuna eta argudio sendoz bermatu Artzibarko euskarak ez zuela kide hurbilen Esteribar hegoaldeko hizkera, eta bai ordea Eguesibarkoa; Bonapartek Elkanoko aldaera izendatu eta erakusgarri nagusi Joakin Lizarraga izan zuen hura, alegia. Artzibar eta Eguesibar arteko Arriasgoitiko euskaraz ezin gehiegi esan, zoritxarrez, 1970 inguruan itzali baitzen; Artola bera ez zen, ederki saiatuagatik ere, eremu hartako hiztun balekorik topatzera heldu, eta ez da Arriasgoitin paratutako testu zahar bat ere guregana iritsi.

Artola 117 2

Artolak erkatu dituen sei herriak —egun euskara galdutakoak— Bonaparteren mapan (egin klik garbiago ikusteko).

Uritz artzibar

Artzibarko Uritz herria. Hantxe prestatu omen zuen 1865 aldera Juan Cruz Elizalde maisuak Bonaparteren eskuetara iritsitako doktrina.

Horiek horrela, Artzibarko aldaera deitu izanari buruzko zortzigarren saio honetan, aurretik aipatu hari-mutur guztiak bildu eta erkaketarako gaiak nahi izan ditu elkarren ondoan paratu ikertzaile donostiarrak —azken aldikoak nahiz aspaldikoak— nahi baino arrasto gutxiago utzi diguten Iruñeaz sortaldeko mintzo iraungiak hobeto ezagutze aldera. Taula gisa aurkezturik, Artzibarko datuak eman ditu Artolak (bai Arrietan 80ko hamarkadan bilduak, bai XIX. mendeko Urizko doktrinari dagozkionak), eta haien ondoko zutabeetan, ezker-eskuin, gertuko bizilagunei buruzkoak ere bai:

– Sartaldera, 1800 inguruko Elkanoko Lizarragaren testuetakoak nahiz Bonapartek 1869an Eguesibarko herri hartan bertan jasoak.

– Hego-mendebaldera, Elortzibarkoa bide den Zabalegiko 1785eko predikutik ateratako hainbat hitz erkatu ditu Artzibarkoekin.

– Eguzki aldera, Artzibar eta Zaraitzu artean dagoen Urraulgoiti haranari buruz orain arte ditugun idatzizko datu ezagun bakarrak baliatu ditu: Adoaingo Aita Estebanek (1808-1880) utzi zizkigunak; oso kontuz hartzekoak horiek, hainbat urtez Iparraldean ibili izanak ukatu ezin den eragina izan baitzuen kaputxinoak prestatutako euskarazko testuetan.

Artola FLV 117

Koldo Artolak artikuluan emandako datuen lagina

IMG_20140906_165031

Urraulgoitiko Adoaingo txoko bat

Osagai horiek guztiak baliatuta lan neketsu bezain ederra osatu du Artolak, zinez baliagarria Iruñetik eskuin hedatu zen Hego-nafarreraren gorabeherak gertuagotik ezagutu nahi dituenarentzat.

Hauek dira 117. zenbakian bildutako gainerako artikuluak:

Xahoren Aitor Hegoaldeko XIX. mendeko narratiban. Ana M. Toledo.

Oinarrizko emozioen ezaugarri akustikoez. Iñaki Gaminde et alii.

Euskal hitz-ordenaren norabidea: idealismo ideologikotik pragmatismo komunikatiborantz. Julian. Maia.

Juan Arin Dorronsororen «Material Toponímico » argitaragabearen 25. paper-zorroa. Juan Carlos Odriozola Pereira, Luis Mari Zaldua.

A Descriptive Analysis of Basque Hypocoristics. Patxi Salaberri Zaratiegi, Iker Salaberri Izko.


Valdizarbe. Nombres de casas (Fernando Maiora)

IMG_20140831_145955Fernando Maiora Mendia (1961) behin baino gehiagotan aipatu dut blog honetan. Duela urte eta erdi hemen aurkeztu nuen ikertzaile nekaezin honek prestatutako azken lanetako bat. Ahalegindu ote da inor urte hauetan Maiora bezainbeste aspaldiko agiri-paperetan lo zeuden hainbat euskal arrasto eder-galdu aurkitzen? Nafarroako euskarari buruzko ikerlanean ari denak ezin bazter utzi artaxoarraren ahaleginaren fruituak.

Labetik atera berri da Maioraren azken liburua: Valdizarbe. Nombres de casas. Oraingo honetan Izarbeibar ikerbide hartuta, Juan Aleman, Javier Zubiri edo Patziku Perurena bezalako lagunen lankidetzari esker Gares inguruko herrietako etxe-izenen ondarea biltzeko egindako lanaren emaitza topatuko du irakurleak. Ohi bezala, esker onekoak batzuetan baino izaten ez diren bilaketa-ordu luzeen emaitza.

Merezi zuen ordea eginahalak: hamabi herrigune (Adios, Añorbe, Biurrun, Eneritz, Gares, Legarda, Muruzabal, Obanos, Olkotz, Tirapu, Ukar eta Uterga) eta hamar jaurerri edo aspaldiko herri (Agos, Akiturrain, Auritz, Basongaitz, Ekoien, Larrain, Olandain, Sarria, Sotes eta Iriberri) biluztu ditu Maiorak, eta 500dik gora etxe-izen eta haien inguruko xehetasun interesgarri bildu ere bai, XVI. mendetik XIX.era arteko hamaika protokolo eta bestelako agiritatik ateratakoak.

Gares inguruko mintzoan aritu ziren hondar izarbeibartarrak desagertu zirenetik hainbeste hamarkada igaro direlarik, askoren etxeak ari zaizkigu haien partez euskaraz solasten Maiorak prestatutako liburuaren orrialdeetatik: Adiosko Euntzearena, Añorbeko Bizargorriarena, Biurrungo Zaraizurena, Enerizko Azpikoetxea, Legardako Etxemaizterrarena, Muruzabalko Etxeandia, Ukarko Aitatristerena, Joan Berainek bere euskarazko lanak idatzi zitueneko Utergako Joanotikorena… Horrelakoxeak dira Maiorak jasotako gehienak, Izarbeibarko etxeen izenek islaturiko izana nekerik gabe antzematen uzten duen altxor ederra denon eskura, ia 100 argazki lagun. Eskuratu eta patxadaz aztertzeko moduko liburua.

casaenanorbe

Añorbe (iturria: www.lebrelblanco.com)

Izenburua: Valdizarbe. Nombres de casas.

Egilea: Fernando Maiora Mendia

Urtea: 2014

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 215

Salneurria: 20€

 

Comento en esta entrada la aparición del último libro del prolífico investigador artajonés Fernando Maiora, una de las personas que más está contribuyendo a recuperar y divulgar aspectos no siempre bien conocidos del patrimonio histórico y lingüístico de buena parte de Navarra gracias a su incansable labor de búsqueda en diferentes archivos. Maiora acaba de publicar la obra  ‘Valdizarbe. Nombres de casas’, estudio que recoge la denominación antigua de más de medio millar de casas de toda la comarca que circunda Puente la Reina / Gares, y que permite zambullirse no solo en la historia de la zona, sino también en el euskera, ese euskera de las viviendas que salpicaron y forman aún Valdizarbe, de quienes las construyeron y de los pueblos en que habitaron. Casi un centenar de fotos acompañan el fruto de la labor investigadora que Maiora presenta en esta interesante obra.


Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean (V)

BOE

Nafarroako euskararekin zerikusia duten azken mende laurdeneko ikerlanen zerrenda ahaleginaren bosgarren saioa da hau. Gogora interneten eskuragarri topatu ditudan lanen bilduma dela, eta ez ditudala bertaratu paperean baino kontsulta ezin daitezkeenak. Inoiz edo behin Nafarroako euskara mintzagai zuzen ez duten artikuluak bildu baditut, zeharka bada ere euskara nafarrari buruzko xehetasunen bat ematen dutelako izan da.

L

Larrañaga, Xabier: Mendigatxak Azkueri igorri eskutitzak: Aditza‘, FLV 75 (1997).

Lekaroz, Gorka: Antzinako baztanera: XVIII. mendeko prediku argitaragabe bat, FLV 101 (2006). Huarte

Lizarraga, Bittorio: Leitzako hizkera adierazkorra: biraoak‘, FLV 103 (2006).

Lopez-Mugartza, Juan Karlos: Izabako lekuizenak‘, FLV 63 (1993). 

________________________,’Erronkari eta Ansoko toponimiaz zenbait ohar‘, FLV 105 (2007).

________________________, ‘Sobre Salvatierra de Esca, Aragón y el euskera‘, Huarte de San Juan 9 (2007).

________________________, Erronkari eta Ansoko toponimiaz, Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruña-Bilbo (2008).

________________________, ‘Euskera, language of the Pyrenees: the case of Ansó (Aragon) and Roncal (Navarre)‘, ASJU 42/2 (2008).

________________________, ‘Aragoiera eta euskara Ansoko Toponimian eta Onomastikan Erronkariko adibideen argitan‘, in  Sagarna, A., Lakarra, J. & Salaberri, P. (arg.), Pirinioetako hizkuntzak, lehena eta oraina (1195-1220. orr.) (2011).

M

montoyaMartínez, Asunción: ‘El léxico vasco del pastoreo en el Atlas Lingüístico y Etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja‘, ASJU 34/2 (2000).

Mikelarena, Fernando: La evolución demográfica de la población vascoparlante en Navarra entre 1553 y 1936‘, FLV 92 (2003).

Montoya, Estibalitz: Urdazubi eta Zugarramurdiko euskararen norabidea‘, FLV 69 (1995).

 

N

Nitta, Masu: Dos topónimos de la Vizcaya (Navarra): Guetadar y Sabaiza‘, FLV 76 (1997).

 

O

Olano, Mikel: Gipuzkerazko sermoi bat Leitzan‘, FLV 89 (2002).

Ondarra

Franzisko Ondarra (1925-2005)

Ondarra, Franzisko: ‘Goñerrin aurkitutako sei euskal testu (1743-1753)‘, FLV 53 (1989). 

________________, Nafarroako Bertizaranan topatutako euskal testuak‘, ASJU 23/3 (1989).

________________, ‘Goñerrin aurkitutako lau euskal testu (XVIII. m)‘, FLV 55 (1990).

________________, ‘Goñerrin aurkitutako beste sei testu‘. FLV 57 (1991).

________________, ‘Amoresco eta doloresco Jesu Christoren pausoac‘, in J.A. Lakarra (arg.), Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum, ASJU-ren gehigarriak 14, Donostia (1991).

________________, ‘Goñerrin aurkitutako testuak (IV)‘, FLV 60 (1992).

________________, ‘Goñerrin aurkitutako testuak (V)‘, FLV 62 (1993).

________________, ‘Javier Ramon de Lakoizketa Bertiz-ek izan zituen testuak‘,  FLV 65 (1994).

________________, ‘Javier Ramon de Lakoizketa Bertiz-en euskal testuak‘,  FLV 66 (1994).

[OHARRA: paperezko aldizkarien azaletan izenburu bera dakarte azken bi artikuluek, akatsen bat tarteko]

________________, ‘Goñerrin aurkitutako testuak (VI)‘, FLV 67 (1994).

________________, ‘Juan Martin de Ibero (1729-1783), Izuko parrokua (1754-1783)‘, FLV 72 (1996).

________________, ‘Ollon 1777 urtean emandako testuak‘, FLV 73 (1996).

________________, ‘Bakaikuko euskal hitzak, esaerak etab.‘, FLV 100 (2005).

Otxandorena, Tomas: Don José Erasun (1821-1894)‘, FLV 74 (1997).

P

PagolaPagola, Rosa Miren: ‘Nafarroako hizkeren lexikora hurbilketa‘, in Euskalgintza XXI. mendeari buruz, Iker 19, Euskaltzaindia, Bilbo (2008).

______________ & Alkiza, Elena & Beola, Ainhoa & Iribar, Itziar & Iribar, Juan Jose: Bonaparte ondareko eskuizkribuak. Iparraldeko goi-nafarrera, Hegoaldeko goi-nafarrera. Deustuko Unibertsitatea, Bilbo (1995-6).

_______________ Iribar, Itziar & Iribar, Juan Jose: Bonaparte ondareko eskuizkribuak. Erronkariera, Aezkera. Zaraitzuera. Deustuko Unibertsitatea, Bilbo (1997).

Pastor, Víctor: Toponimia menor de Los Arcos‘, FLV 54 (1989).

Pérez Ollo, Fernando: El autor de un catecismo baztanés‘, FLV 55 (1990).

Perurena, Patziku: Goizueta 1427ko apeoan‘, FLV 108 (2008).

 


Bonaparte eta Broca: Nafarroako euskararen mugak 1870ean (I)

Bada zenbait aste agertu zirela blog honetan Bonaparte eta Broca zientzialari atzerritarrak, eta euskara ikertu nahiak bultzatuta burutu zituzten ikerketa ederrak. Garai berean egin zuten lan, nork bere aldetik eta euskara zaletasuna akuilu, hizkuntza mintzatuaren orduko mugak ikergai zituztela, besteak beste. Luze eta zorroztasunez aritu ziren biak, eta euskararen hego-mugei dagokienez behintzat ondorio berberetara heldu ez baziren ere, behinolako hizkuntza-egoera ezagutzeko urrearen balioa duten lekukotasunak utzi zizkiguten; ezin inola ere haien ekarpena merezi bezainbeste eskertu. 

Broca 1875 Nafarroa

Nafarroako euskararen mugak Paul Brocaren mapan (1874). Hurbilagotik ikusteko egin klik irudian.

Bonaparte Nafarroa

Nafarroa ingurua Bonaparteren mapan (c. 1870). Hurbilagotik ikusteko egin klik irudian.

Erabateko luxua izanik (eta gauza berria ordura arte euskararen historia ezagunean) horren maila handiko bi aditu une berean euskararen mugen inguruan jardun izana, galdera bati erantzun nahi dio sarrera honek: zer nolako irudia osatzen dute, bata besteari gehituta, Bonapartek eta Brocak Nafarroako euskararen orduko mugak ezagutzeko utzi zizkiguten argiek? Ekialdetik hasita, Iruñerrira bitarteko eremuan jaso eta erregistratu zutena aipatuko dut lehendabiziko zati honetan.

Nafarroako ekialdea: Erronkari-Zaraitzuetan euskara atzeraka (Eta are ekialderago?)

Burgui - Vista del pueblo.preview

Burgi

Ez ziren bat etorri Bonaparte eta Broca Erronkari haranaren egoera deskribatzerakoan. Napoleonen ilobak euskalduntzat jo zuen beti ibar osoa 1860ko hamarkadan zehar, bere laugarren bidaian lurraldea ezagutu aurretik; baina bazekien erronkariera higatzen hasia zela ere. 1864an Burgiri buruzko iritzi kontrajarriak jaso zituela idatzi zion Etxenikeri: ez zekien euskara burgiar gutxi batzuen mintzaira zen edota herritar askotxorena. Bazekien, bestalde (1865), Erronkariko herri batzuetan behintzat euskara gaztelania bezainbeste mintzo zela. Baina derrigorrezkoa zuen printzeak harana bisitatzea, Nafarroako hainbat eskualdetako doktrina-itzulpenak eskuratu ahala lehentasun bihurtu zitzaiolako lortu ezinik zebilen erronkarierazko bertsioa. Bruno Etxenike bera eta Claudio Otaegi lagun hartuta, beraz, horrenbeste erakartzen zuen euskara hura mintzo zen lekuan bertan ikertzeko aukera izan zuen printzeak 1866ko martxoan.

Bidankozen, hotzaren hotzez, Erronkarirako neguak Bonaparte gaixotu ere egin omen zuen arren, “elurrez betea, eta amildegi, hartz eta otsoek inguratua, baina gutxitan ikusi bezain jende abegikor eta adimentsukoa” zen lurralde hark ikaragarri aberastu zuen, bere eskutitzetan antzeman daitekeenez. Entzun zuen euskararik Burgin; baina gazte ez zirenek osatu gutxiengo bati bakarrik. Ohiko zorroztasunez irudikatu zuen hori bere mapan; euskaldunak, ziren, artean, ibarreko herri guztiak.

Erronk mapa

Erronkari ibarra

Bestelako albisteak utzi zizkigun Brocak. Bere mapan erabat erdaldunduta ageri dira Burgi eta Garde, euskararen mugatik at. Gaztelania baino ez zen han mintzo jaso zituen txostenen arabera; gainerako herrietan, aldiz, bi hizkuntzak omen zekizkiten.  Euskara apalduta egon arren printzeak are Burgin ere bertatik bertara entzun ahal izan zuenez ez du ematen Brocaren datua kontuan hartu beharrekoa denik.

uscarres01

Uskartze, Zaraitzuko hego-muturrean

Zaraitzun ere, nahiz eta bi ikerleek itxuraz antzeko mugak ezarri,  bada Bonaparteren ondorioak hobesteko argudiorik. Hala eta guztiz ere, okerreko albisteak jaso zituen hasiera batean: 1864an Sartzetik Uskartzerainoko herri guztiak erdaldunak zirela uste zuen, eta aldiz, euskaldunak ziratekeela handik hegoalderako guztiak Bigotzari eta Gazteluberrira bitartean. Ez zekien, artean, aspaldi erdaldundutako eremua dela hura. 1866ko bidaian ikusi ahal izan zuen egia bere begiez; Arrakasgoiti, Galoze eta Izitze ziren euskararen hego-muga, lehendabizikoan euskara gibelera zihoalarik. Uskartze (Zaraitzuko azken herria) ez zen ordurako euskaldun; hizkuntza umetan ikasi eta ordurako norekin hitz egin ez eta ahaztuta zuen adineko emakumearen lekukotasuna utzi zigun Bonapartek; ez zuen beraz herria euskalduntzat jo. Horregatik ez da sinesgarria Brocaren bertsioa: girondarrak, euskararen muga handik oso gertu ezarri arren -hiruzpalau kilometro baino ez- Uskartze eta are Ustaize ere jo zituen euskalduntzat. Nekez izan zitekeen egia, badakigulako 1605ean, ia hiru mende lehenago, herri erdalduna zela Ustaize, eta hiru kilometro eskasera dagoen Uskartzeko biztanleek nola-halako gaztelania zerabiltela -baina gaztelania, azken batean- hegoaldeko auzoekin harremanetan jartzeko.

anso

Anso (Huesca). Brocarentzat aspaldiko mendeetan erdaldun.

Zaraitzu eta Erronkariz haratago, hegoaldera eta eguzki aldera, Salvatierra eta Anso inguruak daude. Oso gutxi dakigu eremu horien balizko euskalduntasunaz. Toponimiaren nondik norakoak euskara Anson Aro Modernora heldu bide zela iradoki arren, hori ziurta dezaketen toponimiaz landako frogak falta zaizkigu. Brocak zein Bonapartek pausatu zuten begirada Huesca eta  Aragoiko lurrotan, baina ez modu berean. Honako hau idatzi zuen girondarrak Sur l’origine et la répartition de la langue basque lanean: Ez dago inolako frogarik gurearen aurreko mendeetan Anso ibarra nafarra izan dela edota euskara mintzatu dela erakusten duenik. Euskararen muga hau, beraz [Erronkari-Anso] oso aspaldikoa da; zilegi da pentsatzea erromatar garaikoa dela. Ez zen printzea horren ziur egongo: 1864an Huesca edo Zaragozako mutur horretan euskaldunik geldituko ote zen galdetu zion Etxenikeri. Bistan da, mapari begira, urdazubiarrak ez zuela horrelakorik topatu.

Brocnaparte 1

Pirinio aldea: Bonaparteren muga (1870, gorriz) vs. Brocarena (1874; urdinez; hurbilketa proposamena). Berdez inguraturik, euskal eremuan sartu-ez sartu zalantzazko direnak. Brocak muga finkatzeko ustez aztertu zituen herriak, azpimarratuta. Hurbilagotik, irudian klik eginez.

Irunberri-Agoitz ingurua: hizkuntza gero eta makaltzenago.

Irurozki

Irurozki (Urraulgoiti): bazuen oraindik euskara pixarrik Brocaren arabera; Bonapartek, hala izatera, ez zuen aintzat hartu.

Mendebalderago, eta Irati arrorantz goazela, Urraul-Longida ingurua dugu. Hego-mendebaldera, aldiz, Itzagaondoa eta Ibargoiti. Eskualde honetan ere nahikoa bat etorri ziren Bonaparteren eta Brocaren ondorioak. Ez guztiz, ordea. Bonapartek adierazi zuenez ihesian zihoan euskara Urraulgoitin barrena, eta Adoain-Ongoz-Lareki lerroan ezarri zuen hizkuntza-muga. Jakina den bezala, herri batean euskara zekiten apurrek erabili ere ez bazuten egiten (s’il ne conserve même pas un souffle de basque, esango zuen berak), mugatik kanpo utzi ohi zuen ikerle handiak herri hura eta ez zuen aintzat hartzen. Egon zitezkeen beraz euskara galtzear ziren herrixka zenbait hegoalderago ere. Bat letorke hori Brocaren datuekin, honek Bonaparteren muga-ertzean baina kanpoaldean zeuden Eparotz, Irurozki eta Santsoainen oraindik euskaraz bazekitela jaso zuelako. Zabaltza eta Imirizaldun, ordea, ez; ezta are urrunago diren Berroia eta Ripodasen ere. Irudi koherentea eskaintzen digute bi irakurketek: higatzen ari zen zeharo euskara Urraulgoitin, hegoaldetik iparralderantz. Urraulbeitin, aldiz, Bonapartek kontuan hartu ere egin ez zituen pixarrak geratu zitezkeen Santsoain-Artieda-Grez inguruan: horiexek ageri zaizkigu Brocaren 1874ko mapan. Itzagaondoari dagokionez pentsa liteke Brocaren iturriek Izanotz eta Indurainen euskara entzun zutela; bi herri horiek ezarri zituen Sainte-Foy-la-Grandekoak euskararen eramu ertzean; ez dakit hego-muturreko Gergitiain ere haiekin batera bildu behar ote den. Bonapartek argitasun handiagoa utzi zuen Itzagaondoari dagokionez: Claudio Otaegi bidali zuen herriz herri 1871n ibarreko herri guztietara joan eta euskaldunik ba ote zen aztertzera. Denetan aurkitu zuen gipuzkoarrak hiztun zenbait, asko ez baina. Ibargoiti ere euskalduntzat jo zuen Bonapartek, eta esan bezala jakina da horri dagokionean zorrotz samarra izan ohi zela. Brocaren berriemaileek, ordea, erabat erdalduntzat jo zituzten Ibargoitiko Idozin nahiz Zabaltza.

izko

Ibargoitiko Izko zen Bonaparteren ustez Zangozako merinaldeko euskararen hego-muturra 1870ean. Brocak ez zuen euskalduntzat jo.

Iruñerria: euskaldun, ala erdaldun?

Broca eta Bonaparteren lanen alderdirik interesgarrienetako bat Iruñerriari buruz emandako informazioa da. Agitz emaitza ezberdinak bildu zituzten biek, baina Iruñe inguruan euskara sufritzen ari zen higadura bortitzren irudi ederra eskaintzen du bien lanaren baturak.

Oso deigarria da Nafarroako erdialdean bi mapen arteko aldea: Brocak Iruñerri zati handi bat utzi euskararen eremutik kanpo: hiriburuaren ekialde eta hegoalde osoa, eta baina Iruñe iparralde-mendebaldeko hainbat auzo herrixka ere. Ezkabarteko Azotzen, Orkoienen eta Zizur nagusian euskararik oraindik bazela jaso zuen. Ez ordena Eguesko Elian eta Esteribarko Irotzen (!), Uharten, Artikan eta Barañainen. Horren arabera finkatu zuen Iruñerri inguruko hizkuntza-muga, hiriburuari itzulinguru egiten ziona.

Ez da dudarik gibelka zihoala euskara Iruñerri hegoaldean, baina Brocaren datu horien zuzentasunaren aurkako argudio franko eman daiteke Bonaparte baliatu gabe: Lázaro Ilundain noaindar euskalduna (1810-1890), Eguesen euskaraz sermoi esaten ibilitakoa; Irigaraik Eguesen bertan, Elian, bildutako euskara apurrak (1935); Badostaingo Aramendia etxera ezkondutako Francisco San Martin ibirikuarraren seme zaharrenak (24 urte 1821ean) euskara baino erabiltzen ez zuela, biztanle gehienek ordurako gaztelania bazekiten arren; 1943an hildako Faustino Erro, Joxemiel Bidador zenaren esanetan Zizurko hondar euskalduna izan zena… Bazen oraindik euskararik Iruñe inguru osoan 1870eko hamarkadan, Brocaren mapak jaso ez bazuen ere.

arre

Arre (Ezkabarte): Ultzama ibaia. Hasiera batean ez zuen Bonapartek uste herrian euskara entzuten zenik. Iritziz aldatu zen beranduago.

Ez zen alabaina erraza izango hiriburu inguruaren egoera konplexua behar bezala argitzea (12.000 biztanle 1850ean; 30.000 1900ean) eta euskara edonon berezko ba ote zen ala ez erabakitzea; lanak eman zizkion Bonaparteri ere Iruñe inguruko euskararen irudia osatzeak. Hainbat aldiz aipatu zion Etxenikeri bere kezka. 1860ko hamarkada hasieran hiri buruzagiaren ondo-ondoko herri-auzoak erdaldun zirela uste izan zuen, ez zela haietan euskararik erabiltzen eta ez zutela horrenbestean inolako kolorerik merezi. Berriozabal edo Sorauren zeuzkan salbuespentzat, haietan biztanle batzuek oraindik euskara egiten zutelakoan. Halaxe jaso zuen, nonbait, 1857ko bidaian: Berriozabalen gaztelania zela nagusi, baina bazela oraindik euskararik ere.

Antza denez, Orikain eta Olabe ere artean euskaldunak zirela iritzita amaitu zuen printzeak 57ko itzulia. Baina Arre, Atarrabia eta Burladan euskararik entzuten ez zela uste izan zuen luzaroan.

Auzia, nolanahi ere, ez zegoen erabat argi ikerlearentzat, eta 1864an zehar behin baino gehiagotan estutu zuen Bonapartek Etxenike leiala datu zehatzak eskura ziezazkion. Bistan da bazuela euskarak bizitasun arrastorik behintzat aurrez aipatu herrietan, eta baita Iruñerriko gainerakoetan ere, azkenean eskualde oso-osoa bildu baitzuen ikerleak bere mapara, uharte moduan erdaldun utzitako hiriburua alde guztetatik inguratuz. Iruñea bera guztiz erdaldun ote zen horrenbestez ordurako?

(bigarren zatian jarraitzeko)

Broca & Bonaparte - Nafarroako erdialde eta Iruñerria

Nafarroako erdialdea: Bonaparteren muga (1870, gorriz) vs. Brocarena (1874; urdinez; hurbilketa proposamena). Berdez inguraturik, euskal eremuan sartu.ez sartu zalantzazko direnak. Brocak muga finkatzeko ustez aztertu zituen herriak, azpimarratuta. Hurbilagotik, irudian klik eginez.

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

                                                                    Sarrera honek 1. #Kultura Zientifikoa Jaialdian parte hartzen du


Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean (IV)

Tweet

Laugarren aldiz nator Nafarroako euskararekin zerikusia duten azken mende laurdeneko ikerlanen zerrenda osatzen CEENsaiatzera. Nik dakidala behintzat internet bidez eskura daitezkeen azterlanak baino ez ditut bildu, ohi bezala, eta Nafarroako euskara bera aztergai dutenak lehenetsi ditut oro har, euskararen historiaz-eta dihardutenen aurretik. Horregatik utzi ditut zerrendatik at, esate baterako, J.M. Jimeno Jurío zenaren hainbat ikerketa handi. Biziki eskertuko dut antzemandako edozein hutsune jakinaraztea, eta zerrenda osatuago eta baliagarriago egiten laguntzea.

H

Hualde, Jose Ignazio: Sobre el acento roncalés‘, ASJU 29/2-3 (1995).

_________________, ‘Arbizuko hizkeraren zenbait soinu bereizgarriz‘, Uztaro 18 (1996).

Hualde, Jose Ignazio  &  Lujanbio, Oihana: Goizuetako azentuera‘, in X. Artiagoitia & J.A. Lakarra (arg.), Gramatika-jaietan. Patxi Goenagaren omenez, ASJUren gehigarriak 51, EHU (Bilbo, 2008).  

_________________________________, ‘Goizuetako azentuaz zerbait gehiago: oharmena‘, ASJU 43/1-2 (2009).

I

Ibarra, OrreagaMezkirizko toponimiaz‘, FLV 58 (1991).erroibarko-eta-esteribarko-hiztegia-9788423529346

_____________, ‘Ultzameraz idatzitako bi dotrinaren edizioa eta azterketa’, ASJU 26/3 (1992).

_____________, ‘Ultzamako barietatearen aditzaren berezitasunak: isoglosa nagusienak’, FLV 66 (1994).

_____________, ‘Cispamplonés hizkeraren inguruan‘, ASJU 29/1 (1995).

_____________, ‘Erroibarko lexikoaren gainean‘, Euskera 41/3 (1996).

_____________, ‘Erroko testu argitaragabe bat eta beste batzuen iruzkina‘, FLV 75 (1997).

______________, ‘Artzibarko etxe-izenen inguruan‘, in X. Artiagagoitia, P. Goenaga & J.A. Lakarra (arg.), Erramu boneta: Fetschrift for Rudolf P. G. de Rijk, ASJU-ren gehigarriak 44, EHU, Bilbo (2002).

______________, ‘Erroibarko eta Esteribarko oikonimoak (I)‘, FLV 91 (2002).

Orreaga Ibarra

Orreaga Ibarra

______________, Erroibarko eta Esteribarko oikonimoak (II)‘, FLV 92 (2003).

______________, ‘Lexikoaren hedapena goi-nafarreraren hiru ibarrotan: Erroibar, Esteribar eta Anue‘, ASJU 40/1-2 (2006).

______________, Erroibarko eta Esteribarko hiztegiaNafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea & Bilbo (2007).

______________, ‘Orreagako elizan aurkitutako On Javier Ibarraren prediku bat Artzibarko hizkeran idatzitakoa‘, FLV 107 (2008).

______________, ‘Ze ba? eta ze bada? Baztan-Bidasoa inguruko gazteen hizkeran. Aldakuntza linguistikoa abian‘, FLV 112 (2010).

______________, ‘Artzibar iparraldeko hizkeran sakonduz‘, FLV 115 (2012).

Íñigo, Andres; Salaberri, Patxi; Zubiri, Juan José: Ki aditz atzizkiaren gainean‘, FLV 69 (1995).

Irizar, Pedro: Morfología del verbo auxiliar alto navarro septentrional, Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea (1992).

__________, Morfología del verbo auxiliar alto navarro meridional, Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea (1992).

__________, Morfología del verbo auxiliar roncalés, Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea (1992).

__________, Morfología del verbo auxiliar bajo navarro occidental, EHU & Euskaltzaindia, Bilbo (1999).

__________, Morfología del verbo auxiliar bajo navarro oriental, EHU & Euskaltzaindia, Bilbo (1999-2002, 3 liburuki).

Itulain, JavierLos nombres de las casas en el valle de Izagaondoa (1600-2001)‘, CEEN 77 (2002).

____________, ‘Oiconimia del valle de Unciti‘, CEEN 80 (2005)

 toponimia-de-la-cuenca-de-pamplona-pamplonairuna-9788485479740

J

Jimeno Jurío, José María & Salaberri  Zaratiegi, Patxi: Toponimia de la cuenca de Pamplona / IruñaEuskaltzaindia, Bilbo (1994).

 

K

Kamino, Peio & Salaberri Zaratiegi, Patxi: ‘Luzaide eta Ondarrolako hiru gutunFLV 101 (2006).

__________ & ___________________, Luzaideko euskararen hiztegiaNafarroako Gobernua & Euskaltzaindia, Iruñea & Bilbo (2007).

Kasares, Paula: Euskararen belaunez belauneko jarraipena eta hizkuntza sozializazioa Nafarroako familia euskaldunetan (1970-2012)‘, FLV 116 (2013).

Kerejeta, Mari Jose: Notas sobre las poesías premiadas en Pamplona en 1609 y 1610‘, in J. A. Lakarra (arg.), Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum, ASJUren gehigarriak 14, Donostia (1991).

Knörr, Henrike: ‘Un sermón de Martín Joseph Marcotegui, de Goñi, predicado en Ollo (1777)‘, in Luis Villasanteri Omenaldia, Iker 6, Euskaltzaindia, Bilbo (1992). .  


Zientziazale, euskarazale: Bonaparte printzea

bonaparte (1) via euskeraenvaldizarbe

Luis Luziano Bonaparte printzea, XIX. mendeko euskaltzale handia (1813-1891)

“De tels hommes sont rares, et il conviendra toujours de les citer comme
exemples. Le prince Bonaparte m’apparaîtra toujours comme un
savant modeste et timide malgré ou peut-être à cause de sa haute
position officielle; comme un travailleur acharné et infatigable,
homme de foi et de conscience; comme un bourru bienfaisant ou plu-
tôt un faux misanthrope, dédaigneux des éloges du vulgaire, génè-
reux aux humbles, accessible aux indépendants, dur aux flatteurs,
aux parasites et aux charlatans de la science.”

(Horrelako gizonak ezohikoak  dira, eta beti komeniko da eredu gisa aipatzea. Bonaparte printzea beti irudituko zait jakintsu apal herabea goi-mailako posizio ofiziala izan arren -edo izateagatik, beharbada-; langile amorratu eta nekaezina, gizon fededun eta kontzientziaduna; ongile zakarra edota, hobeki esateko, gezurrezko misantropoa; arrunten laudorioen erdeinatzailea; eskuzabala umilekin; eskuragarria beregainekin; gogorra losintxari, jantxakur eta zientziako hitz-jario iruzurtiekin.)

                                                              [Julien VINSON (1843-1926), Bonaparte printzeari buruz]

Kasualitateak hala nahi izanda, 1860ko hamarkadan XIX. mendeko bi zientzia gizon handi ibili ziren Euskal Herrian zehar aldi berean euskara ikertzen, nor bere aldetik, antzeko grinak hartuta. Aurreko sarrera batean Paul Broca frantziarra mugitu zuen euskararenganako mirespena aipatu banuen, zer esango orduan ia mende erdi batean zehar -gutxienez- Napoleonen ilobak euskararekin izandako harremanaz? Hizkuntza batekin maitemintzerik badago -askok ez du ukatuko badagoenik-, horixe iruditzen zait hitzik egokiena Bonaparte printzeak sentitu omen zuena aditzera emateko.

grimley circa 1950

St Bartholomew eliza, Grimley herrian, Bonaparteren jaiolekutik oso hurbil

Baina Ingalaterran jaiotako ikerlearen biografiak beste gauza askorengatik erakar dezake: Brocarenean bezala, kuriositateak arlo ezberdin asko jorratzera eramandako adimen izugarria antzeman daiteke honakoan ere; bestalde, Broca legez, natur zientzietatik abiatu eta halako batean giza zientzienganako lilurak (eta bereziki, hizkuntzak ikertzekoak) harrapatutako ikerlaria dugu printzea. Eta euskararekin izan zuen harremanaz landara, erakargarria da Luis Luziano Bonaparte inguratu zuen familia-historia ere. Liluratzekoa ere bada, zientziatik urrun zeuden bidezidorretan galtzeko hainbeste aukera izanda, nola bete ahal izan zuen azkenean horren ikerketa-bide eder eta oparoa.

Luis Luziano Bonaparte Bleschamp 1813an jaio zen Ingalaterrako Worcestershire konterrian. Hainbat urte beranduago berak aukeratu zuen Ingalaterra bizitoki; han munduratzea, ordea, kasualitatea izan zen; baina Napoleon osabak berak eragindako kasualitatea azken batean. Luis Lucianoren aita (Luciano, 1775-1840), Pio VII.aren graziaz Caninoko printze, liskarturik zebilen urte haietan Napoleon anaiarekin. Antza denez, Lucianok ez omen zuen gustuko anaia nagusiaren agintzeko era; eta honek, aldiz, ez zuen begi onez ikusten Alexandrine koinata, Lucianoren bigarren emaztea eta euskararen ikerle izango zenaren ama.

Gurasoak

Bonaparteren gurasoak: Luciano (1775-1840) eta Alexandrine Bleschamp (1778-1855)

Ahaleginak eta bi egin omen zituen enperadoreak anaia bere interes politikoen arabera erabiltzeko: Luciano lehen emazteaz alargundu zenean Carlos IV.aren alaba batekin ezkondu nahi izan zuen, eta antza denez José Bonapartek berak Lucianoren alaba bat Fernando VII.a izango zenarekin esposatzea proposatu zuen; baina uko egin zien beti Caninoko printzeak joko horiei. Arrisku hori saihestu arren, laster etorri zitzaion Lucianoren familiari zeraman abizenaren pisuaren ordaina: 1810ean, ordurako lau seme-alaba zituen bikotea Italiatik iheska abiatu zen Estatu Batuetarantz Pio VII.ak enperadorea eskomekatu ostean; itsasoan bertan ingelesek familia atxilotu eta indarrean izan zuten Ingalaterran hiru bat urtez: horrexegatik jaio zen Louis Lucien haurtxoa Birmingham hiritik kilometro gutxitara. Aitak osabaren gurariei men egin balie, edonola ere, Alexandrinek bere bosgarren semea galduko zuen… eta euskarak XX. mendera arte izan duen ikerlerik handiena.

Atomoa 1839

Bonaparteren 1839ko hitzaldiaren azala

Bi hilabeterekin eskuratutako printze titulua bezala, Ingalaterrako lehen egonaldi hura anekdota hutsa izango zen beretzat heldu bihurtu arte; bi urte zituenean Italiara egin ahal izan zuen berriz familiak eta hantxe hazi zen ordutik aurrera Luigi Luciano haurtxoa, Musignanon lehendabizi (Suitzako muga ondo-ondoan) eta Urbinon ondoren, jesuitekin. Ornitologo entzutetsu bihurtu zen Carlo Luziano anaia zaharrenaren ereduari jarraituz (eta euskalariaren atzetik jaiotako Pierre-Napoleon eta Antoine ikasle kaskar liskarzaleek ez bezala) gaztetandik hasi zen nabarmentzen Ingalaterran jaiotako bonapartetar gaztearen zientzia zaletasuna. Mineralogia eta kimikarantz eraman zuten bere estraineko urratsek. Ustez urrats sendoak, gainera: 1839an, Pisan bildutako zientzialari italiarren aurrean, Esposizione di una nuova nomenclatura esprimente il rapporto atomico izenburuko hitzaldia eman zuen, teoria atomikoak sortarazitako zenbait buruhausteren aurrean Bonapartek berak kimika hobeto bereganatzeko eratu omen zuen nomenklatura proposamena azaltzearren.

Agiria

Printzearen izena daraman 1863ko agiri bat

Sona handi samarreko kimikaria izatera iritsi omen zen Napoleonen iloba; sona handikoa ei zen bere mineral-bilduma ere. Ba ote zuen ordurako Ingalaterran jaiotako gizon hark barneratua hizkuntzak aztertzeko grina? 1840ko hamarkada hasierako lanek behintzat ez dute horrelakorik iradokitzen. Zientzialari italiarrek antolatutako bileretan parte hartu eta kimika inguruko ikerketak argitaratu zituen: 1843an Ricerche chimiche sul veleno della vipera izeneko lana irakurri zuen Luccan zientzialari italiarren bosgarren bileraren karietara. Bide baten amaiera izan zela ematen du; lan hartan deskribatutako pozoina baino are indartsuagoa zen har batek harrapatu izan balu bezala, ordutik aurrera hizkuntzalaritza izan zuen Bonapartek argitaratutako liburu, artikulu eta gainerako idazkietako gai nagusi, eta bere bizitzako azken 45 urteetako xede. Nork edo zerk eraginda, ez dakit.

1847an agertu zen jendaurrean printzearen lehendabiziko hizkuntza-lana. Eta hasiera-hasieratik euskara ere izan zuen aipagai; ez nolanahi gainera. Specimen lexici comparativi omnium linguarum europaearum izeneko 56 orrialdeko liburutto bat eman zuen argitara Florentzian, orrialde adina hitz aukeratu eta 52 hizkuntza ezberdinetan emanez. Euskara jarri zuen gainerako berrogeita hamaiken aurretik. Seniderik gabeko hizkuntza isolatua zelako? Ordurako berak ere susmatzen zuelako zerrenda buruan ezarritako euskara hark eragingo zituela bere handik aurrerako ahaleginik handienak? Nolanahi ere, aukera eginda zegoen. Bonapartek berak zenbait urte beranduago Antoine d’Abbadie lankide minari aitortu bezala:

Hizkuntzen eta nire euskara maitearen ikerketak zeharo betetzen nau. Hara munduan interesatzen zaidan gauza bakarra.

Eskaintza 1862

‘Langue basque eta langues finnoises’ izeneko lana (1862) euskaldunei eskaini zien Bonapartek.

Handik aurrera, beraz, hizkuntzei -eta hizkuntzen artean, euskarari- eman zizkion bere ikerketa-urterik onenak jatorriz euskaldunokin inolako harremanik, ez ardurarik ez erantzukizunik ez zuen XIX. mendeko jakintsu handi hark. Ez italierak, ez ingelesak ez zuten Bonaparterentzat euskarak adinako artikulu eta liburu merezi izan. Eta horien bitartez, XXI. mendera arte guztiz gainditu ahal izan ez den euskalkien argazkia utzi digu, eta orduko euskararen izaerari eta hedadurari buruzko hamaika albiste, urrearen balioa dutenak. Ohi ez bezalako ohorea etxean bertan hainbeste aldiz nahi baino bultzada epelagoa jasotako hizkuntza txikiarentzat. 

Dozenaka artikulu eta liburu eragin zion Worcestershireko jakintsuari euskararekiko lilura horrek, baina denetan ikusgarriena euskalkien mapa bikaina da, 1863ko data daraman arren hamar bat urte beranduagora arte zeharo eguneratu ez omen zena. Auskalo zenbat (eta zenbaten) eskutitz, galdeketa, ibilaldi, neke eta izerdi dauden bilduta gaur ere harrigarria den mapa horretan! Irudia interneteko toki askotan aurki daitekeen arren, ez dut uste sarean zehar hurbiletik aztertzeko moduan inon ere zintzilikatuta dagoenik. Pamiela argitaletxearen eta Nafarroako Gobernuaren baimenaz, Bonaparteren euskalki maparen bertsio digitalizatua txertatu dut sarrera honekin batera, kuriositatea sentitzen dutenen asegarri; azpiko irudian klik eginez aurkituko duzue bidea. Mapan zeharreko bidaia niri bezain gustagarria gertatzea espero dut!

Bonaparteren mapa

 

Sarrera honek I. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2019(e)ko maiatza
    A A A A O I I
    « maiatza    
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    2728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu