Tag: Ikerketak

2013ko eduki-laburpena

2013ko urtarrilaren 24an abiatu zen blog hau; urtea bete du gaur, beraz. Aitzakia baliatuz eta inori probetxuzko edo baliogarri gertatuko zaion itxaropenez, hona hemen laburzurrean 2013an zehar sareratutako eduki nagusien zerrenda.

Irudietan klik eginez edukietara jo ahal izango duzue.

 

Euskararen lekukoak:

Ameskoa

Ameskoa

Artaxoa

Artaxoa

Barasoain

Barasoain

Bidankoze

Bidankoze I

 

 

 

 

bidankoze 2

Bidankoze II

Deierri - Grozin

Deierri

Gares

Gares

Gesalatz - Girgillao

Gesalatz

 

 

 

 

 

Goñerri - Goñi

Goñerri

Irunberri

Irunberri

Itzagaondoa -Idoate

Itzagaondoa

Lizarra2

Lizarra

 

 

 

 

 

Lizoainibar - Urotz

Lizoainibar

Ollaran

Ollaran

Puiu

Puiu

Urraulgoiti - Imirizaldu

Urraulgoiti

 

 

 

 

 

Uterga

Uterga

Uxue

Uxue

Zizur Nagusia

Zizur

 

 

 

 

 

Idazleak:

Amendux

Amendux

Uterga Beriain

Beriain

Eltso

Eltso

Erasun

Erasun

 

 

 

 

 

Etxenike

Etxenike

Ibero

Ibero

Lizarraga

Lizarraga

Markotegi

Markotegi

 

 

 

 

Elizalde

Mtnez. Elizalde

Mendigatxa

Mendigatxa

Mikelestorena

Mikelestorena

Undiano

Undiano

 

 

 

 

 

 

Hizkuntzaren argazkiak:

Galipentzu-zaharrak-300x200

Galipentzu / Kaseda, 1571

Zirauki 1650

Zirauki, 1645-50

 

 

 

 

 

 

Testuak:

Ollo-1743-285x300

Ollo, 1743

Baztan 1791

Baztan, 1791

 

 

 

 

 

 

Euskararen mugak:

Mugak 2013

2013

Mugak 1980

1980

Mugak 1970

1970

Mugak 1935

1935

Mugak 1904

1904

 

 

 

Argitalpenak & Baliabideak

FLV 114_

Fontes 114

FLV 114_

Fontes 115

FLV 114_

Fontes 116

 

 

 

 

 

 

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean II

Ikerlanak sarean I

Ikerlanak sarean III

 


Zientziazale, euskarazale: Paul Broca

Paul-Broca

Paul Broca (1824-1880)

Giza kuriositateak hauspotu ditu maiz ezagutza eta aurrerapen gosea; zorionez ez dago zientzietako eta letretako kuriositaterik, bat bera dira biak, jakin-nahiak ez baitu mugarik. Inor ez luke harritu beharko, beraz, euskararen xarmak giza zientzietatik urrun abiatutako bidaiariak ere harrapatu izanak. Kimika eta mineralogia jorratu zituen gaztetan Luis Luziano Bonapartek hizkuntzalaritzaren sareak harrapatu eta bere ahaleginik oparoenak euskarari eman aurretik. Baina aski ezaguna da printzea gurean, eta beste norbait aipatu nahi dut, euskalaritzan Worcestershireko ikerlea bezain itzal handiko bihurtu ez arren, euskara zinez estimatzeaz gain XIX. mendeko zientzialarien artean derrigorrez aipatu beharrekoa: Paul Broca.

Girondan jaio zen Pierre-Paul Broca, Bordeletik ordubete eskasera dagoen Sainte-Foy-la-Grande herrian, 1824an. Herri txiki hartan bertan beste seme gogoangarri bat jaio zen handik gutxira: Elisée Reclus geografoa.

Familia protestante batean hazi zen Broca. Mediku zuen aita ere, armadan ibilitako kirurgialaria hain zuzen. Gaixoak nola zaintzen zituen ikusteko haren ondoan ibiltzeak piztu bide zuen Paul gaztearengan mediku bokazioa, eta bazuen gaitasunik asmo hura betetzeko: 17 urterekin hasi zituen medikuntza ikasketak eta 20rekin amaitu, gainerakoek hasi ohi zituzten adinean. Pariseko Unibertsitateko patologia irakasle bihurtua, 25 urte betetzerako sari ugari jasotako profesional entzutetsua zen Paul Broca.

Garunean hizketa kontrolatzen duen area -hizkuntza adierazpenaz arduratzen dena- aurkitu eta non zegoen deskribatubroca_aire izanak ekarri zion ospea ikerle frantziarrari. Afasiak jotako gaixoen burmuinak aztertuz heldu zen 1861ean hitzak sortzeko baliatzen dugun ezker-hemisferioko eremua zein den ulertzera. Gaur egun jakintzat ematen da Brocaren areak kontrolatzen duela hizkuntzaren ekoizpena, eta Wernickerenak, aldiz, hizkuntz ulermena.

Youtube

Bideoa: Paul Brocaren eta bere ikergaiaren inguruko xehetasunak (gaztelaniaz)

Egungo neurokirurgiaz hitz egite hutsa ametsa zen garaian emaniko urrats garrantzitsu hura ez zen bere ikerketa lanaren jomuga bakarra izan. Ehundaka artikulu eman zituen argitara, eta gehienak bestelako esparru batzuei buruzkoak: aneurismak ikertu zituen, minbizia ere bai, antropologia fisikoaren aitzindarietako bat izan zen, antropometriari bultzada handia eman zion… hasieran aipatu dudan kuriositateak leku askotara begira jarritako gizona izan zen Broca.

Bere mendeko seme izanik, egin zituen zenbait baieztapen nekez onartuko genituzke gaur egun. Emakumearen burmuinak gutxiago pisatzea hura fisikoki nahiz adimen aldetik gizonaren azpitik egotearen seinaletzat jo zuen; beste horrenbeste pentsatu zuen herri primitibo esaten zietenei buruz, Afrikako beltzen burezurra mendebaldeko gizaki europarrena baino 100 cm3 txikiagoa zela iritzita; bestalde, Brocaren zenbait uste-iritzik XX. mendeko jokabiderik ilunenetako batzuk kilikatu zituen darwinismo soziala bideratzen lagundu zutela ere esan izan da. Baina asko dira girondarraren jardunean azpimarratu eta txalotu diren jokabideak ere: behartsuenek mediku zaintza izan zezaten emandako orduak; Frantzian zientzialari garaikide gutxik bezala Darwinen tesiak onartu izana, britaniarraren ideia guztiekin bat ez etorrita ere; Parisko Antropologia Elkartea sortu (1859) eta garatzea, horrelako ekimen batek estatuari eta elizari eragindako mesfidantza eta hortik etorritako oztopoak gaindituz…

569px-PSM_V51_D636_Cephalic_index_of_the_basque_provinces

Brocaren eta beste zenbait egileren datuetan oinarritutako 1897ko irudia. Euskararen muga (Basque speech) Brocak adierazitakoa da.

Baina euskarak eragin zion liluragatik ekarri dut hona Paul Broca. Behin baino gehiagotan izan zen girondarra Euskal Herrian. Ez dakit zerk ekarri zuen lehendabiziko aldiz; antropologia zaletasunak, beharbada; agian kuriositatearen, bere interesen eta ezagutu orduko hainbeste erakarri omen zuen hizkuntza berezi hura ordu eskas batzuetara izatearen ezinbesteko batura izan zen. 1862ko irailean egin zuen euskararen eremua zehazteko lehendabiziko bidaia. Bazuen ordurako hizkuntzaren muga zehatzen mapa sortzeko asmoa: berriro ere zientzialariaren prezisio egarria. Iparraldeko datuak osatu zituen lehen-lehenik, aurreko hamarkadan Francisque Michelek emandako argibideetatik abiatuz; 1864rako ongiska aztertua zuen Iparraldeko euskararen eremua. Société d’anthropologie delakoan aurkeztu zituen bere lanaren lehen emaitzak, baina argitara emateko akastunegia iritzi zion oraindik egindakoari. 1867an Donibane Lohizunen egon ostean osatu zuen ikerketa, Argelliés doktoreari esker Frantzian predikazioa euskaraz egin ohi zuten parrokia guztien zerrenda eskuraturik. Ordura artekoa lortzeko ere izan zuen laguntzailerik Bidasoaz haraindi: aita ortheztarra zuen Elisée Reclus herkideak eta Honoré Broca sendagile olorondarrak lagundu zioten Iparraldeko mapa-zatia prestatzen; eta Beskoitzeko auzapezak argitu zion Bastida inguruko muga irregularra.

Alde bateko ñabardurak zehaztuta, Hegoaldea zen Brocaren erronka nagusia, inor jorratzen hasi gabeko eremu bat baitzuen begien aurrean; ez zegoen aurrekaririk eta gainera mugak lausoagoak zirela ohartu zen, euskara hutseko eskualdeetatik erdara hutsekoetarako jauzia ez baitzen iparraldean bezala bat-batekoa. Ladislao de Velasco izan zuen iturri nagusi; gasteiztarrak Nafarroa, Araba eta Bizkaiari buruzko mapak prestatu zizkion 1867-68an. Donostiako Otaño eta Carrión doktoreak ere izan zituen lankide, azken honek Nafarroako xehetasunak eman zizkiolarik. Orduña aldeko mugaren xehetasunak, aldiz, Pabeko Cazenave de Laroche doktoreari esker lortu zituen. Horrela iritsi zen 1874an aurkeztutako Euskal Herriko mapa osatzera.

Broca 1875

Brocaren Euskal Herriko mapa (1874). Egin klik gertuagotik ikusteko.

Brocak ez zekien euskaraz, baina ukaezina da hau dena ikusita euskarak zinez interesatu zuela. Sur l’origine et la repartition de la langue basque lanean (1875) euskara beretzat hizkuntza konplexua, perfektua eta berezia zela aitortu zuen: liburu horretan zehar askotan euskarak zientzialariari eragindako liluratik mintzo zaigula ematen du.

Euskararen inguruko hainbat ideia defendatu zituen Brocak. Hona hemen batzuk:

– Euskara Europako hizkuntza autoktono bakarra zela uste zuen. Ez zegoen ados euskoiberismoarekin, hau da, euskara Iberiar Penintsula osoan zehar hitz egin zela zioen teoriarekin; baina Europako hego-mendebalde guztian zabaldutako hizkuntza familia zahar baten azken arrastoa zelakoan zegoen. Humboldt ez zegoen zuzen: euskara iberiar hizkuntzaren senide izan zitekeen; ez hizkuntza hura bera.

– Irmotasunez gaitzetsi zituen Erro eta Astarloa bezalakoen etimologia gehiegizkoak, élucubrations purement fantaisistes deituz Suharki kritikatu zuen, arrazoi horregatik beragatik, Humboldten jarraitzaile askoren jokabidea: uste izan zuten aski zela euskal hiztegi bati begiratzea geografia-izenen etimologia topatzeko, eta, honela, atseginez, aise lotu ahal izan zituzten euskararekin jatorri ariar garbia ez zutenak. Gogor astindu zuen sendotasun zientifikorik gabeko jokabide horiei zerien ziurtasun ustela. Linguistika, bere ustez, hitzen ikerketa hutsa atzean utzirik hitz haien eboluzio-legeak ikertu eta gramatika-formen analisia hobestean baino ez zen benetako zientzia bihurtu.

– Iparraldean euskarak iraun izana ez zen Brocaren ustez Bidasoaz bestaldeko aspaldiko euskaldunek Erromaren aurka agertu erresistentziaren ondorio, duela 1200 bat urteko gertakizunen isla baizik: Hispaniako errege bisigodoen erruz hegoaldean hainbat eskualde galdu ostean, baskoiek VI-VII. mendeetan Akitanian lur berri bila eginiko erasoaldi eta inbasioen emaitza zatekeen. Kraneologian ikusi uste zituen Brocak honen frogak: hegoaldeko euskaldunon hainbat burezur azterturik hauek nagusiki dolikozefaloak zirela defendatu zuen (luze-estuak, alegia), eta iparraldekoak, aldiz, brakizefaloak (zabal-laburrak).

Euskara I. Mendean

Brocak ez zuen antzinako euskararen hedadurari buruzko mapa hau onartuko. Bere ustez Erdi Arokoa zen euskara Iparraldean, ez zaharragoa.

– Brocaren ustez Iparraldeko eta Hegoaldeko euskalkien arteko hurbiltasunak berak frogatzen zuen batzuen eta besteen ibilbide desberdinduak ezin zituela 1200 urte baino gehiago izan. Iparraldeko euskara ez zen euskararen antzinako familia zaharraren beste adar bat, hegoaldeko baskoiek eramandako adar beraren garapena baizik.

Aneurisma batek jota hil omen zen sendagile girondarra 1880an. Badu paradoxatik zerbait aneurismak ikertzen aritu zenaren bat-bateko heriotza haietako batek eragiteak. Ez zen baikorra euskararen etorkizunari zegokionean, baina horretan ere bere izpiritu zientifikoa eta ondoren etorriko zirenentzat ikergaia utzi beharra nabarmentzen da: mende batzuk barru hizkuntza hila baino ez da izango [euskara], aditu gutxi batzuek besterik ezagutuko ez dutena; eta izango lukete gutaz kexatzeko eskubiderik, gaur egungo egoera zein den jakinaraziko ez bagenie. Reclus herkidea are gogorragoa izan zen euskararen geroaz mintzo zela, XIX. mendera arteko iraupena analfabetismoari eta euskaldunok inguruko hizkuntzak ez ezagutzeari egotzi baitzien: quand tous les indigènes parleront les deux langues, ils finiront par négliger celui des deux idiomes qui leur sera le moins utile. Zer pentsatuko zuketen ikerle hauek, 130 urte beranduago, euskara kultura zientifikoa sendotzeko ekimenetan parte hartzeko gauza dela ikusita? Ez dakit zenbait mende barru euskararik izango den ala ez; baina egungoak zur eta lur utziko zukeen Broca. Zorionez.

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

Sarrera honek I. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.

 

 


Nafarroako euskararen inguruko ikerketak sarean (III)

Irailean sareratzen hasitako lan-zerrendaren hirugarren atala duzue hau. Honezkero, azken mende laurden honetako 25 egileri dagozkion 90 bat lan daude bilduta; aurrerantzean ere bilduma osatzen eta aurkitutako hutsune eta akatsak zuzentzen ahaleginduko naiz.

 

EIEUSKUEU

D

Domene, José Fernando: El verbo auxiliar trivalente de los dialectos navarro y central‘, FLV 107 (2008).

 

E

Erdozia, Jose LuisSakana erdialdeko euskara, Nafarroako Gobernua  (Iruñea ,2001).

________________, Etxarri-Aranazko dotrina. Sakana erdialdearekiko alderaketa’, FLV 86 (2001).

________________, ‘Bakaikuko hizkera’, FLV 90 (2002).

________________, Sakanako hiztegi dialektologikoaNafarroako Gobernua & Euskaltzaindia (Iruñea-Bilbo, 2004)

________________, ‘Irañetako euskara‘, FLV 97 (2004).

________________, ‘Sakanerak‘, FLV 98 (2005).

________________, ‘Zenbait testu Nafarroan XVII. mendean‘, FLV 99 (2005).

________________, ‘Sakanaren gainean egindako azterketak argitze aldera‘, FLV 101 (2006).

________________, ‘Arabako ekialdea eta Sakanako continuumaren azterketa diakronikoa‘, FLV 102 (2006)

________________, ‘Burundako hizkera, Arabako ekialdekoaren hondar euskalkia‘, in X. Artiagoitia & J.A. Lakarra (arg.), Gramatika -jaietan. Patxi Goenagaren omenez, ASJUren gehigarriak 51, EHU (Bilbo, 2008).

________________, ‘Sakanako lexikoaren inguruan’, Euskara 53/2 (2008).

________________, ‘Sakanako hitzekin jolasean’, Euskara 54/3 (2009).

Erdozia, Jose Luis & Flores, Patxi: Lizarragabengoko hizkera‘, FLV 95 (2004)

Erize, XabierNafarroako euskararen historia soziolinguistikoa. 1863-1936, Nafarroako Gobernua (Iruñea, 1997).

___________, ‘Bonaparte printzearen nafar laguntzaile berriak: Jose Erasun‘, FLV 77 (1998),

Espartza, Jose Mari: ‘El euskera en Tafalla’, Euskera 56, 1-2 (2011).

Etxaide, Ana Maria: El euskera en Navarra: encuestas lingüísticas (1965-1967)Eusko Ikaskuntza (Donostia, 1989).

Etxaniz, Pello: Dikazteluko sermoia‘, FLV 82 (1999).

Etxebarria, Jose Maria: ‘1913ko Vienako euskal grabaketak, III. Erronkariera”, in Luis Villasanteri omenaldia. Iker 6, Euskaltzaindia  (Bilbo, 1992).

 

G

Gaminde, Iñaki: Nafarroako barietate batzutako perpaus denborazkoez‘, FLV 56 (1990).

______________, ‘Nafarroako nominalizazioez‘, FLV 62 (1993).

______________, ‘Nafarroako menperagailuez‘, FLV 66 (1994).

______________, ‘Larraungo Alli herriko azentu ereduaz‘, FLV 68 (1995).

______________, ‘Lesakako azentu eta intonazioaz‘, FLV 73 (1996).

______________. ‘Esteribarko euskararen azentuaz‘, Uztaro 16 (1996).

______________, ‘Nafarroako azentu ereduen sailkapena‘, in I. Camino (arg.), Nafarroako hizkerak. Nafarroako Euskal Dialektokogiako Jardunaldietako Agiriak. Iruñea, 1997ko azaroa (24-28). UEU (Bilbo, 1998).

Goldaraz, Jesus: ‘Galbarioac uscaraz ofrecimentua (Etsain herrian aurkitua)‘, FLV 69 (1995).

Gómez, Ricardo: Erronkarierazko dotrina argitaragabe bat: edizioa eta azterketa‘, in J.A. Lakarra (arg.), Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum, ASJUren gehigarriak 14, GFA (Donostia, 1991).

 


Nafarroako euskararen inguruko ikerketak sarean (II)

Hona hemen joan den hilean hasitako ikerle eta ikerlan zerrendaren bigarren zatia. Aurreko hartan esan bezala, sarean eskuragarri ezagutzen ditudan azken 25 urteotako lanak baino ez ditut bildu. Gaizki esanak barkatu (estimatuko dut akatsak jakinaraztea).

UztaroVianayBorgia

euskera

 

 

 

 

 

 

[A]

Arraiza, Jesus‘Ibero. Vía Crucis en bascuence de comienzos del siglo XIX’, FLV 51 (1988).

Aurrekoetxea, Gotzon‘Nafarroako euskara: azterketa dialektometrikoa’, Uztaro 5 (1992).

____________________, ‘Nafarroako euskararen sailkapenaz’, Nerekin yayo nun (Txillardegiri omenaldia) (2005).

____________________, ‘Nafarroa hizkuntza kartografian (Nafarroako euskal dialektologiaren berrikuspen kritikoa)’, Euskera 49 (2004).

B

Bengoetxea, Ales‘Etxalarko Galbarioa’, FLV 112 (2010).

Bidador, Joxemiel‘Noticias y restos del euskera de Val de Ollo’, FLV 60 (1992).

________________, ‘Ultzamako beste euskal testu bat (1796)’, FLV 88 (2001).

C

Cabodevilla, Josu: ‘Aetzen Uskaras’, Euskerazaintza  XI-XVII (1990-91). 1 2 3 4 5 6 7

Camino, Iñaki‘Argitasun zenbait Aezkoako dotrinei buruz’, ASJU 23/3 (1989).

_____________, ‘Aezkerazko testuak, I; Ariako dotrina’, Memoriae L. Mitxelena magistri sacrum, ASJUren gehigarriak 14 (1991).

_____________, ‘Aezkerazko Testuak II: Orbarako Dotrinak’, ASJU 25/3 (1991).

_____________, ‘Abiaburu bat aezkeraren azterketarako’, Euskal Dialektologiako Kongresua,  ASJUren gehigarriak 28 (1994).

_____________, ‘Etxenike eta Aezkoako lekukotasun dialektologikoa’, Euskera 39/2 (1994).

_____________, ‘Goñerriko hizkera (I)’, ASJU 33/1 (1999).

_____________, ‘Goñerriko hizkera (II)’, ASJU 34/1 (2000).

_____________, ‘Goñerriko hizkera (III)’, ASJU 35/2 (2001).

_____________,  ‘Hego-nafarreraren egituraz’, FLV 94 (2003).

_____________, ‘Estellerriko euskera Arabako eta Nafarroa Garaiko hizkeren bidegurutzean‘, Euskera 49/2 (2004).

_____________, ‘Arakilgo euskara: kokagunearen auzia eta datuen fidagarritasuna’, FLV99 (2005).

_____________,  ‘Irañetako eta Arakilgo mintzoen gurpilean’, FLV 101  (2006).

_____________,  ‘Bi testu llabur Aezkoa eta Zuberoako: Garralda (1828) & Larraine (1817)’, FLV 114  (2012).

Camino, Iñaki & Gómez, Ricardo‘Bonaparteren argitaratzeko irizpideez: Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkariko dotrinak (I)’, ASJU 24/2 (1992).

Camino, Iñaki & Lakarra, Joseba Andoni‘Beriain osatuz’, ASJU 27/3 (1993).

 

 


Nafarroako euskal mintzoen mugak: 1935

IrigarayAingeru Irigarai sendagile eta euskaltzale handia (1899-1983) gerra aurretik, diktadura bitartean eta hura amaitu ostean ere nabarmendu zen euskararen aldeko jardunean. Ez dira asko horrenbeste esan dezaketenak. Fermin Irigarai Larrekoren semeari zor diogu, halaber, Bonaparteren eta Sanchez Carrionen lanen arteko mende luzean Nafarroako euskararen hego-muga irudikatzeko egindako ahaleginik aipagarriena.

Gerra aitzineko ikerketa: lehendabiziko datuak.

1935erako burutu zuen Irigaraik datu-bilketa, zuzen-zuzenean batzutan [datos personales], eta berriemaile egokiak aurkitzen saiatuta gainerakoetan [testimonios de personas enteradas y competentes]. Huescako mugatik Arabakora bitarteko 130 herritik gora aztertu zituen beratarrak guztira, eta haietan euskaraz ba ote zekiten jakitearekin konformatu gabe, euskararen bizitasuna ere neurtu nahi izan zuen, herri bakoitza ondorengo zazpi maila hauetako batera bilduz:

I. Haurrek ere bazekiten euskaraz, eta erabili egiten zuten gainera.

II. 30 urtetik gorakoek bazerabilten, baina haurrek ez.

III. 30 urte ingurukoek bazekiten euskaraz, baina ez zuten erabiltzen.

IV. 50 urtetik gorakoek egiten zuten euskaraz; 30ekoek, aldiz, ez.

V. 50 urte ingurukoek eta 30ekoek bazekiten, baina ez batzuek ez besteek ez zuten euskararik erabiltzen.

VI. 50 urte ingurukoek eta hortik gorakoek bazekiten, baina erdara hutsean aritzen ziren.

VII. Adinekoek bakarrik zekiten, eta haiek ere ez ziren euskaraz mintzo.

RIEV

RIEV aldizkarian argitaratu ziren Irigarairen lanaren lehendabiziko emaitzak

1935ean bertan eman zuen Irigaraik bere ikerlanaren aurrerapena RIEV aldizkarian (XXVI), ‘Documentos para la Geografía Lingüística de Navarra’ artikuluaren baitan. XVIII. mendea izan zuen aipagai nagusi, mende hartan Iruñeko Elizbarrutiko komisari datu-hartzaile euskaldun eta erdaldunen artean izandako auzi eta ika-mikak argitara eman baitzituen; baina horrekin batera, Elizbarrutiko agiriek iradokitako XVIII. mende amaierako muga Bonaparteren 1863ko datuekin erkatzen zuen mapa aurkeztu zuen, eta mapa horretan 1935eko bere datuak ere txertatu zituen.

Irigarai 1935

Irigarairen 1935eko mapa. Egin klik irudian antzeko bertsio bat gertuagotik aztertzeko.

Aurrerapen hartan ez zuen bestelako xehetasun handirik eman, baina herri gutxi batzuk aipatu zituen alboko mapa azaltzearekin batera: ‘La línea más septentrional [maparena] marca la frontera actual del vascuence. que la forman los siguientes: Ciordia, Lizarraga, Urrizola, Aristregui, Marcalain, Navaz, Osacain, Zuriain, Galduroz, Gurpegui, Artozqui, Azparren, Güesa, Isaba-Uztarroz.

Gerraosteko datu zabalagoak.

1936ko sarraskia berehala hasita, itzaletan geratu ziren urte luzez Irigaraik bildutako gainerako datuak, harik eta 1956an Euskera aldizkarian argitara eman zituen arte. Ordu hartan, mapa ez ezik, aztertutako herri guztien zerrenda ere eskaini zuen,  Ietik VIIrako aipatu eskalan  bakoitzaren egoera nolakoa zen zehaztuz.

Artikuluaren arabera, hauek lirateke 1935ean Nafarroako euskararen hego-muturreko herriak eta beraien egoera, ekialdetik mendebalderantz goazela, eta herriak zein haranetakoak diren esanik:

Elia

Eguesko Elian ba omen zen euskaldunik 1935ean.

Erronkari (VII. taldekoa) – Bidankoze (Erronkari, VII) – Gorza (Zaraitzu, VII) – Azparren (Artzibar, III) – Lakabe (Artzibar, VI) – Uriz (Artzibar, IV) – Saragueta (Artzibar, IV) – Gurpegi (Artzibar, VI) – Urrizelki (Arriasgoiti, III) – Galduroz (Arriasgoiti, euskal hiztun bakarra) – Elia (Egues, VII) – Ilurdoz (Esteribar, II) – Iroz (Esteribar, VI) – Idoi (Esteribar, V) – Sorauren (Ezkabarte, VII) – Osabide (Olaibar, VII) – Ostiz (Odieta, VI) – Anozibar (Odieta, IV) – Eguaras (Atetz, V) – Nabaz (Txulapain, V) – Amalain (Atetz, II) – Beorburu (Txulapain, II) – Larraioz (Txulapain, VI) – Osinaga (Txulapain, VI) – Larunbe (Itza, VI*) – Gulia (Itza, VI) – Aizkorbe (Arakil. VI) – Etxeberri (Arakil, VI) – Errotz (Arakil, VI**) – Urritzola (Arakil, III) – Ekai (Arakil, VI) – Zuhatzu (Arakil, VI) – Satrustegi (Arakil, IV) – Hiriberri (Arakil, VI) – Ihabar (Arakil, IV) – Irañeta (I).

VI*  – Herriko lau etxetan denek zekiten euskaraz. Beste 20 etxeei zegokien VI. multzoa, /  VI** – Iturri guztiak ez zetozen bat.
Galduroz 2

Galduroz (Arriasgoiti), 1935eko hizkuntza-muga. Argazkia 80ko hamarkadakoa da.

Irañeta bezala beratarrak I. multzoan sailkatu zituen herrien zerrenda mapa batean aztertuz, 1935ean Nafarroako euskararen bizitasunaren hego-ertza zein zen ere itxuratu dezakegu, alegia, hegoaldera gindoazela neska-mutiko euskaldunak zituzten azken herriak zein izango ziren: Irañeta; Imozko Muzkiz; Atezko Ziganda eta Berasain; Ultzamako Iraizotz eta Eltso; Odietako Latasa; Anueko Arizu, Leazkue, Egozkue eta Etulain; Esteribarko Iragi, Eugi, Leranoz eta Usitxi; Erroibarko Lintzoain eta Mezkiritz; Aezkoako Aria, Hiriberri, Orbara, Abaurrepea eta Abaurregaina; eta Zaraitzuko Jaurrieta eta Espartza. 24 herri orotara. Hauetan denetan 1935eko haurrak ere euskaraz mintzo omen ziren. 80 urte beranduago, haietarik bostetan ez da bertako mintzoa dakienik gelditzen, eta dozena erdi bat kenduta gainerakoetan esku bateko hatzez konta daitezke.

Irigaraik emandako datuen arabera, euskara galdua zuen Erronkari hegoaldeak, eta Uztarrozen baino ez zirauen indartsu. Han bezala Zaraitzuko Jaurrieta eta Ezkarozen ere haurrek euskaraz zekiten, baina Espartza hegoaldean gainbeherera zihoan zaraitzuera eta Galozen ez zen ordurako euskaldunik. Urraulgoitiko mintzoa guztiz iraungia zen, antza, eta Artzibarkoa galbidean hasia zen iparraldean eta ahaztua zuten hegoaldean. Ahul zegoen euskara Arriasgoitin eta azken pindar batzuk baino ez ziren gelditzen Eguesen eta Ezkabarten. Higatzea nabarmena zen Esteribar hegoaldean ere: Zubiritik behera herri bakar batean ez ziren umetxoak euskaraz mintzatzen.

Iruña mendebaldeari dagokionez, iheska irudikatu zuen Irigaraik euskara Olaibarren, pitzatzen hasia Odietako hego-muturrean, maldan behera Txulapainen eta Gulian, desagertua Itzako zendea zaharrean, eta aski ahul Irañetara bitarteko Arakilgo herrietan.

IRIGARAI 1935 - 2

1935eko euskararen muga, Irigarairen herri-zerrendako datuen arabera. Egin klik gertuagotik ikusteko.

IRIGARAI 1935 - 1

Egin klik gertuagotik ikusteko

 

 

 

 

 

 

Lanaren zailtasuna

sorauren-sorauren-2001

Kontraesanak omen zituzten Sorauren herriaz Irigaraik jasotako datuek.

Ez zen samurra ikerlan hari ekinda Irigaraik bizkarrean hartutako erronka; egilearen beraren hitzetan, ‘por el estado de inestable transición de la lengua vasca en muchos lugares y por la diferente apreciación de los informadores: hasta darse el caso reiterado de vascófonos que se habían olvidado de esa su condición’. Azken hauek ez dira edonolako kontuak. Ikerleak berak zuzenean hartu ahal izan ez zituen datuetan berriemaile ezberdin askoren irizpide eta ikuspegiak nahasiko ziren noski. Hainbat lekutan isil-isilik galtzen ari zen hizkuntzaren azken hiztunen lotsa ere bai, beharbada. Nolanahi ere den, Berakoak aitortutako zailtasun horiek hainbat zalantza eragin bide zioten, eta ez da oso nekeza duda-muda horien arrastoari jarraitzea: esate baterako, Erronkarin Izaba eta Uztarroze bakarrik bildu zituen bere mapako eremu euskaldunean, nahiz eta Urzainki, Erronkari eta Bidankozen ere adineko euskaldunen berri jakin. Ezkabarteko Soraurenen jasotako txostena eta berak zeuzkan datuak bat ez zetozela aitortu zuen 1956ko lanean; hala ere, ez zuen haraneko beste herririk izendatu, baina Anotzen izan zen hiztunik 80ko hamarkadara arte behintzat. Urraulgoiti ez zuen aipatu Euskera aldizkarian; 1966ko Geografía Histórica de la lengua vasca liburuan, ordea, (72-73. or.) Ariztu eta Elkoaz ageri dira ‘Línea extrema del Euskera en 1935’ delakoan. Txulapaingo Aristregi eta Markalain ere adierazi zituen aurreko biekin batera; baina Aristregin euskaraz inork ez zekiela idatzi zuen 1956ko herri-zerrendan, eta Markalain ez da zerrendan ageri, muga inguruko Urdiroz, Gendulain eta beste herriren bat bezala. Eguesko Elia herrixka, ibarreko euskararen azken gordeleku nonbait, mugatik beheiti marraztu zuen mapan, bestetik adinekoek euskaraz bazekitela adierazi arren.

1935eko mugez haraindi euskal hiztunik bai?

Zailtasunak zailtasun, informazio zabala bezain baliotsua eman zuen Irigaraik Nafarroako euskararen ertzak hizpide hartuta. Gaur egun, ondoren ezagutu diren hainbat albisteri esker abantailaz jokatuz, susma daiteke Irigaraik markatutako mugaren hegoaldean 1935ean bertan edo are beranduago euskara erabat ahaztu gabeko herriak eta hiztunak izan, bazirela. Urraulgoiti ibarra Irigarai berarentzat izan ote zen zalantzazko? Arestian agertu zaigun Elkoazen euskara 1945-50era arte gorde zutela argitu zuen Juan San Martinek hainbat urte beranduago, eta Ozkoidiko hiztun bat 1935ean bizi zela ere bai, haranari buruzko sarreran aipatu nuen bezala. Zizur Nagusiko azken euskal hiztuna izan bide zena 1943ra arte bizi izana deigarria da, Zizur Iruñea bera baino hegoalderago egonik. 1934-37 urteetan desagertu ziren Goñerriko Goñi eta Azantza herrietako senar-emazte euskaldunak, edota 1940an oraindik bizi zen Ollarango Manuela Goikoetxea esaten ari naizenaren adibide garbiak direla ematen du.

geohisto

Auñamendi argitaletxeko ‘Geografía Histórica de La Lengua Vasca’ obran plazaratu zen, besteak beste, Irigarairen ikerlana.

Honek ezin dio Aingeru Irigarairen lanari balio apurrik ere kendu. Izatekotan, horrelako lanak duela ia mende beteko baliabideekin eta orduko egoeran burutzea zenbateraino zen erronka gaitza erakusten du; are gehiago, Irigaraik berak ere kontraesanak topatu zituen 1930eko hamarkadan bildutako datuak Bonapartek 70 urte lehenago emandakoekin konparatzean. Hainbat herritan jaso zuenak (Arakilgo Errotz eta Izurdiagan, Oltzako Ororbian edota Itzako Aldaban) auzitan jarri zuen printzeak 1863an herri horiek euskararen bizitasun eremuaren barrenean sartu izana. Irigarai eta Bonaparte bezalako ikerleek bete-betean asmatuko zuten batzutan eta kale egingo zuten tarteka, edonork bezala; baina haien lekukotasuna eta ahalegina ezinbesteko zaizkigu zer izan garen eta nolako bidea egin dugun hobeto ulertzeko.

Azken hitza: Morales de Radaren ikerlana (1961)

Aingeru Irigarairen 1935eko ikerketak ondorengo hamarkadetan izandako oihartzuna gogora ekartzeko aski litzateke hemen dagoeneko hizpide hartu dudan Sanchez Carrionen lana aipatzea, granadarrak behin eta berriro alderatu baitzuen Nafarroako herrietan berak topatutako egoera Irigaraik 35 urte lehenago eratutako zazpi multzoekin. Baina 1970 baino lehen beste norbaitek ere oso kontuan hartua zuen sendagile beratarraren ekarpena: Joaquín Morales de Radak, hain zuzen. Ikerle honek Munibe aldizkarian aurkeztu zituen 1963an bi urte lehenago Irigarairen zerrendako hainbat herritan egindako inkestaren emaitzak. 1935 inguruko egoera zenbat eta nola aldatu zen jakitea zuen helburu.  ‘El resultado de nuestro sondeo es desconsolador’, adierazi zuen ondorio gisa, euskararen atzera egitea atsedenik gabea zela ikusirik. Irigarairen laneko 17 herri eraman zituen Munibe aldizkarira. Denetan zen euskararen egoera gerra aurreko urteetan baino okerragoa. Horietako 11tan galdutzat eman daiteke gaur egun bertako hizkera.

 

El navarro Aingeru Irigaray, médico a la par que hombre de letras y eminente vascófilo (1899-1983), fue el autor del intento más destacado de determinar los límites del euskera en Navarra que vio la primera mitad del siglo XX. La ‘Noticia del Estado Lingüístico de Navarra en 1935’, apenas dada a conocer antes del estallido de la Guerra Civil y que no vio la luz convenientemente sino dos décadas después, recoge una encuesta realizada a lo largo de más de un centenar de localidades del viejo reino desde Ciordia hasta Roncal, mediante la cual Irigaray pretendió fijar la frontera meridional de las hablas vascas de Navarra por aquel entonces, conocer los cambios operados en dicha frontera desde los estudios del príncipe Bonaparte, explorar la situación real de conocimiento y uso del idioma en aquella zona límite y -según sus propias palabras- ‘sentar las bases de un estudio geográfico lingüístico más exacto’. Los resultados del esfuerzo de Irigaray, de gran valor para el lector interesado, muestran el imparable retroceso al que se encontraba sometido el euskera hacia 1935 en los valles de Arakil, Iza, Juslapeña, Odieta, Olaibar, Esteribar, Arriasgoiti, Arce, Salazar o Roncal, entre otros.

 

 


Nafarroako euskararen inguruko ikerlanak sarean (I)

Twitter sare sozialean #KulturaZientifikoa traolaren inguruan sortu den korrontearen haria eteten utzi gabe,  internetek denon eskura Estekakjarri dituen Nafarroako euskararen inguruko ikerlanen zerrenda bat proposatuko dut blogean gaurtik aurrera. Zerrenda horretan euskarazko ahozko zein idatziko testuen lekukotasuna dakartzaten edota herri-eskualderen bateko mintzoa deskribatzen duten lanen estekek izango dute lehentasuna. Nola edo hala mugatu beharrak eraginda, azken 25 urteotako artikulu eta antzekoak aipatuko ditut batez ere, salbuespenak salbuespen (gaurko sarrera honetan bertan, adibidez, lehenengotik azkenekora arte daude bilduta Juan Apececheak Elkanoko Lizarragaren Tratado sobre el matrimonio delakoari buruz argitaratu zituen lanak, hasierako seiak ez bezala zazpigarrena azken mende laurden honetan plazaratu delako).

Zerrenda osatugabe eta akastuna izango da ezinbestean; baina azken urte hauetan euskararen inguruko ikerketan ere kultura zientifikoak eman duen aurrerapauso ukaezinaren isla izan daitekeela uste dut.

 

A

Aldai, Gontzal:  ‘Hegoaldeko Goinafarrera zaharra: aditz laguntzaileekiko ezaugarri zenbait’, FLV 81 (1999).

_____________, ‘Sobre el origen de Martín Portal, autor de la poesía premiada en Pamplona en 1610’, FLV 114 (2012)

Altuna, Fidel: ‘Nafarrerazko “Romance Bazquence a la deuocion de Maria Santissima” (1656)’, ASJU 40/1-2 (2006).

Apalauza, Amaia: ‘Imotz, Basaburu Nagusia, Larraun eta Araitz-Betelu ibarretako lexikoaren azterketa’, ASJU 41/1 (2007).

_______________,  ‘Nafarroako ipar-mendebaleko euskara: Imotz, Basaburu Nagusia, Larraun eta Araitz-Betelu’, FLV 107 (2008).

_______________, Nafarroako ipar-mendebaleko hizkeren egitura geolinguistikoa (Gasteiz, 2010).

Apecechea, Juan‘Tratado sobre el matrimonio, de Joaquín de Lizarraga (año 1782). (I)’, FLV 29 (1978).

_______________,  ‘Tratado sobre el matrimonio, de Joaquín de Lizarraga (año 1782). (II)’, FLV 31 (1979).

_______________, ‘Tratado sobre el matrimonio, de Joaquín de Lizarraga (año 1782). (III)’, FLV 37 (1981).

_______________,  ‘Tratado sobre el matrimonio, de Joaquín de Lizarraga (año 1782). (IV)’, FLV 40 (1982).

_______________, ‘Tratado sobre el matrimonio, de Joaquín de Lizarraga (año 1782). (V)’, FLV46 (1985).

_______________,  ‘Tratado sobre el matrimonio, de Joaquín de Lizarraga (año 1782). (VI)’, FLV 50  (1987).

_______________,  ‘Tratado sobre el matrimonio, de Joaquín de Lizarraga (año 1782). (VII)’, FLV 56 (1990).

Arakama, Josemari: ‘Uharte-Arakilgo dotrina’, ASJU 28/2 (1994).

Artola, Koldo: ‘Fidela Bernat anderea, euskal hiztun erronkariarra (I)’, FLV 58 (1991).

____________, ‘Fidela Bernat anderea, euskal hiztun erronkariarra (eta II)’, FLV 85 (2000).

____________, ‘Hegoaldeko goi-nafarreraren azentua dela-ta (hurbiltze-saiakera)’, FLV 60 (1992).

‘____________, ‘Olaizko euskal eskuizkribuak’, FLV 88 (2001).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. 1 – Eaurta (hasiera)’, FLV 91 (2002).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. (2 – Eaurta: jarraipena)’, FLV 92 (2003).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. (3 – Eaurta: bukaera)’, FLV 93 (2003).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. (4 – Otsagi: esaldiak)’, FLV 94 (2003).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. (5 – Otsagi: ahozko testuak)’, FLV 95 (2004).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. (6 – Ezkaroze)’, FLV 96 (2004).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. (7 – Orontze)’, FLV 97 (2004).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. (8 – Espartza: taulak/esaldiak)’, FLV 98 (2005).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. (9 – Espartza: ahozko testuak)’, FLV 99 (2005).

____________, ‘Zaraitzuera aztertzeko ekarpen berriak. (eta 10 – Ibiztako apurrak / gehigarriak)’, FLV 102 (2006).

____________, ‘Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (1 – sarrera eta lehen galdera-sortak)’, FLV 103 (2006).

____________, ‘Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (2 – inkestaren azken galdera-sortak)’, FLV 104 (2007).

____________, ‘Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (3 – Ipar-Artzibarko laginak: Hiriberri)’, FLV 112 (2010).

____________, ‘Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (4 – Ipar-Artzibarko laginak: Arrieta)’, FLV 113 (2011).

____________, ‘Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (5 – Hego-Esteribarko laginak: Ilurdotz I)’, FLV 114 (2012).

____________, ‘Artzibarko aldaera deitu izanaren inguruan (6 – Hego-Esteribarko laginak: Ilurdotz II)’, FLV 115 (2012).

____________, ‘Ziorditik Uztarrozeraino. Euskararen hegoaldeko mugetan barrena, 1983an’, Aranzadiana 129 (2008), 258-263. orr.

____________, ‘Hego-Erroibarko euskararen lagin batzuk’, Aranzadiana 130 (2009), 214-215. orr.

Artola, Koldo & Tellabide, Josu:Euskararen muga 1980. urtean’, FLV 56 (1990).

 

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2019(e)ko maiatza
    A A A A O I I
    « maiatza    
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    2728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu