Tag: Iruñerria

Euskararen lekukoak: BERRIOBEITI INGURUA (II) (Añezkarko albisteak)

Añezkar 2004

Añezkar 2004an. Duela ehun urteko herriaren aldean, aski eraldatua. Argazkia: www.euskomedia.org

Joan den abenduan ekarri nuen Berriobeiti ingurua blogera, Iruñe ondoko Antsoain zendea zaharrean euskarak XX. mendera arte utzitako lekuko batzuen berri eman nahirik. Interes bereziko eremua iruditzen zait, Txulapain-Olaibar lerroan azken euskaldun zaharrak 1980-90eko hamarkadara arte bizi izan ziren arren —haiek ezagutu eta elkarrizketatzeko parada egon zelarik—, bi haran horiekin mugakide den eskualdean (Berriobeitin, Oltzan, Anotzetik beheitiko Ezkabarten, Atarrabian, Uharten…) puska bat zaharragoa baita hizkuntzaren galera. Iruñetik gertuago eta zaharragoa, segur aski; bai gutxienez azken hiztunen oihartzuna ia erabat ezabatzerainokoa. Oso gutxi dira Berriozar, Ororbia edo Sorauren inguruko XX. mendeko euskaldunek utzitako albisteak, eta merezi du horregatik edozein datu berri plazaratu eta elkarbanatzea, Iruñerriko euskararen galeraren kronologia ahal den neurrian osatze aldera. Añezkarko xehetasun berriak ezagutu ditut uda honetan Juantxo Alemanek topatu eta Luis Mirandak helarazitako albiste interesgarri bati esker eta horiexek jakinarazi asmoz idatzi dut gaurkoa.

ElEcoDeNavarra19061202b

Etxaleku, 1906. Guemberen euskarazko hitzen lekukotasuna (iturria: prensahistorica.mcu.es).

XX. mendearen hasieran argitaratzen zen El Eco de Navarra egunkariak Etxalekuko azokari buruzko ohar labur bezain mamitsua eskaini zuen 1906ko abenduaren 2ko alearen bigarren orrialdean (ikus orrialde osoa hemen): azoka hartako zerri-salmentaren gorabeherak aipatu, eta Añezkarko biztanle batek zerri-tratutan ari zela hantxe botatakoak jaso zituen hitzez hitz, eta baita, zorionez, tratulariaren izena eman ere:

“…el inteligente tratante don Pedro Guembe, de Añezcar, al cual oyósele exclamar: «Yo pagaría algunos cerdos más á «ogueita vos lauco kilobat»”

Autza 1915-1-12

Pedro Guembek Autzan zerria galdu zueneko albistea (1915). Iturria: Añézcar en la red / Añezkar sarean. Egin klik irudian albistea hobeto ikusteko

Etxalekuko berriemaileak jakinarazitako albistea zen, eta ez da oso zalantzan jartzekoa etxalekuarra euskalduna izango zela eta euskaraz entzundakoa ari zela jasotzen (zertarako erabili bestela hizkuntza hura hedabide erdaldun hartan?). XX. mendearen hasieran Imozko Etxalekun salerosketan aise ibiltzeko euskara beharko zela eta hizkuntza nagusia huraxe zela, ez da horretan duda handirik. Eta Pedro Guembe, Etxalekuko azokan ez ezik, zeharo euskalduna zen Autza herrikoan ere ibili bazen —hantxe galdu zuen zerri eme bat hainbat urte beranduago, 1915ean, ordu hartan ere prentsak Añezkarkoa zela jaso zuelarik— ia ezinbestekoa izango zuen euskara halako zereginetarako.

Euskalduna zen beraz, itxura guztien arabera, 1906an eta 1915ean Añezkarren bizi izandako Guembe hura. Añezkarren jaioa ere bai, ordea? Añezkarko euskalduntzat hartu behar al dugu?

Añezkar 2

Añezkarko kale bat (iturria: www.rurismo.com)

Erantzuna baiezkoa da, inolako zalantzarik gabe. Pedro Guembe Aguinaga, Etxalekuko azokan euskara erabili zuen tratulari hura, Añezkarren jaio zen 1852ko urtarrilaren 8an, Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboan dauden datuen arabera [1]. Gurasoak Añezkarren bizi ziren eta aita (Juan Miguel Guembe Berasain), añezkartarra zen gainera; ama, Estefania Aguinaga Erice, ez zen oso urrutikoa: Txulapaingo Untzun sortua zen. Aiton-amonak Añezkar, Untzu, Larunbe (Gulia) eta Larraiotz (Txulapain) herrietan jaioak ziren; eskualdean ongi errotutako familia zen hura. 1852an sortutako haurtxoak Pedro Martin Severino izenak hartu zituen. Erdalduntzen ari zen herria ezagutu zuen noski urteen joanean (Bonapartek, ingurua bisitatzean, Añezkarren castellano y vascuence egiten zirela idatzi zuen 1857an), baina Berriobeitiko aita eta Txulapaingo ama zituen Pedro Guembek euskara jaso zuen etxean eta euskaldun hazi zen.

Eskela PedroGenbe

Añezkarko Pedro Guembe 1929an hil zen (Luis Mirandak eskainitako irudia).

Laboraria izan zen eta bost seme behintzat izan zituen, Añezkarko bertako Benigna Mendiarekin 1880an ezkondu ostean: 1883an jaiotako Saturnino, Pedro, bi urte gazteagoa, Fermin —elizgizona eta herriko apaiz 1925 eta 1927 bitartean—, Angel eta Agapito. Lehen biak behintzat nekazariak izan ziren, aita bezala. Pedro Guembe ez zen beti sorterrian bizi izan: 1897ko hauteskunde-erroldan Oteitzako biztanleen zerrendan dago. Gerora Añezkarrera bueltatu zen antza; halaxe jaso zuen 1911ko erroldak, eta bat dator gainera datu hori arestian aipatu 1906-1915etako albisteekin.

Genbe eta Etxaleku etxeetako jaun izan zena 1929ko ekainaren 6an hil zen, 77 urte zituela. Ezin jakin daiteke bere sorterriko azken euskalduna izan zen ala ez; nolanahi ere den, Pedro Guembe, Baliarraingo Fermin Garciriain bezala, Antsoain zendea zaharrean euskara XX. mendearen bigarren laurdenera arnasestuka baina bizirik heldu izanaren lekuko dugu, izana ziurtatzen laguntzen duen izena. Aldi berean, Guemberi esker jakin dezakegu 1850ean hizkuntzaren transmisioa ez zela Añezkarren oraindik guztiz eten. Hori horrela, litekeen gauza da herriko euskararen hondar lekukoek Gerra Zibil ingurura arte irautea.

Berriobeiti-Antsoain inguruko euskararen iraupenaz 3.0

Antsoain inguruko euskararen galeraren kronologia osatze aldera, abenduko sarreran eman nuen mapa berbera, honakoan Añezkar, Ballariain, Berriogoiti eta Aizoaingo euskaldunei buruzko azken albiste ezagunak zein urtetakoak diren adieraziz.

[1] Añezkar, S. Andres parrokia, Bataiatuen 1. liburua (1732-1882), 1027-6 biribilkia, 64. orr.

El euskera perduró en la Cendea de Ansoáin hasta entrado el siglo XX, al igual que en los restantes municipios de la Cuenca de Pamplona, por más que en buena parte de ella el recuerdo de los últimos hablantes se haya difuminado de tal manera que hoy resulta difícil de recuperar. Como pequeña contribución a esa labor de recuperación aporto aquí —gracias al buen hacer de Juantxo Aleman y del añezkartarra Luis Miranda— el recuerdo de Pedro Guembe, natural de Añézcar (1852-1929), de cuyo ser euskaldún da testimonio un apunte periodístico de su época, y que permite atestiguar que a mediados del siglo XIX  aún no se había interrumpido la transmisión de la lengua vasca en el entorno de Berrioplano, entorno en el cual aún quedaban rescoldos del euskera autóctono incluso después de la Guerra Civil, como mencioné en su día en esta entrada.


Bonaparte eta Broca: Nafarroako euskararen mugak 1870ean (II)

Brocaparte photo

Luis Luziano Bonaparte (1813-1891) eta Paul-Pierre Broca (1824-1880).

Joan den urtean, #KulturaZientifikoa Jaialdiaren 1. edizioaren karietara, Luis Luziano Bonaparte eta Paul-Pierre Broca ikertzaileak izan nituen hizpide, eta garai bertsuan batak zein besteak Nafarroako euskararen hedadura zela eta eginiko azterketa-saioak aipagai, biek eskainitako irudien batura osatze aldera. Sortaldetik sartalderako ibilbidea Iruñerrian eten nuen ordu hartan, galdera bat erantzunik gabe utzita: guztiz galdua ote zen Iruñeko mintzoa 1870eko hamarkadarako?

Iruñeko euskararen jarraipenaz

Bi ikertzaileek utzi zuten Iruñea euskararen eremutik landa; Broca izan zen ezkorrena, iaz adierazi bezala, eta hiriburua ez ezik Iruñerri ekialde eta hegoalde osoa ere jo zituen zeharo erdalduntzat. Hauexek izan ziren girondarraren azalpenak:

Nafarroako hiriburuaren inguruan euskarak egiten duen bihurguneak ideia bat sorraraz dezake berehala: alegia, hizkuntza ofizialera aldatu ondoren, gune garrantzitsu honek aldirietan pixkana-pixkana gaztelania hedatzearen aldeko eragina bideratu duela (Sur l’origine et la répartition de la langue basque, 42. or.).

L. L. Bonapartek 1862ko eskutitz batean aipatu zion Etxenikeri Iruñeko hizkuntza-egoeraz zuen ustea, Arabako zenbait herritan sumatutakoarekin parekatuz:

Guztiz erdalduntzat ditut [Arabako Luko, Ullibarri, Landa, Zuhatzu, Langara Ganboa eta Luiaondo], han denek gaztelaniaz egiten dutela esaten didazunez. Jende askok euskaraz jakiteak ez du nire iritzia aldatuko. Izan ere, banago euskaraz dakiten horiek ez dutela hizkuntza elkarren artean erabiltzen, eta baserrietatik edo beste herri euskaldunetatik joandakoekin baizik ez dutela euskaraz egiten. Arrazoi beragatik ez ditut euskalduntzat Bilbo, Iruñea eta Gasteiz, nahiz eta izan haietan hainbat euskaldun. Izan, badiren arren —berriro esango dut—, hizkuntza elkarren artean ez eta landa eremuetako biztanleekin bakarrik erabiltzen duten heinean, ez da egokia hiri euskaldunak direla esatea, ezta gutxiengo euskaldunekoak ere (1862-6-27an Bonapartek Etxenikeri idatzi eskutitza).

Iruñerria

Bonaparteren iritziz Iruñea ezin zen benetako hiri euskalduntzat jo. Hiriburuari ukatutako berdeaz markatu zituen, ordea, aldirietako herri guztiak; zalantza franko gaindituta baina.

1862an aldarrikatutako Iruñearen euskalduntasunik eza berretsi egin zuen printzeak urte eta erdi beranduago: dans toutes ces recherches il ne s’agit que de ceux qui appartiennent à la localité même de père en fils. Sans cela Pampelune présenterait aussi des Basques; mais nous ne les comptons pas puisque ils ne sont pas de Pampelune (1864-1-9). Laburbilduz, bazen euskaldunik Iruñean, baina ez Bonapartek hiria bera euskalduntzat jotzeko gisakoak: ez, alegia, iruindarrak, euskara gurasoengandik jasotakoak eta beste iruindar euskaldun batzuekin euskaraz aritzen zirenak.

Askoz ere fidagarriagoa ematen du Bonapartek eskaini zuen Iruñerriaren irudiak Brocarenak baino, XX. mendekoak direlako (eta ez XIX.ekoak) Iruñe ekialde eta hegoaldeko euskararen iraupenaz mintzo zaizkigun azken albisteak. Baina asmatu ote zuen Bonapartek hiriburuaren egoerari zegokionez?

XIX amaiera Iruñean

Iruñea XIX. mendearen hondarrean: Gaztelu plaza (ezk.) eta Foruen omenezko monumentua ezarri zuteneko lanak.

Leandro Olivier Insausti

Leandro Olivier Insausti (1862-1947)

Zaila da jakitea; gaztelania nagusituta, eta euskara egunetik egunera geroago eta zokoratzenago, ezin artxiboei eskatu XVII. mendekoa bezalako albiste parrastarik; eta hiriaren tamainak eta aniztasunak (hainbat bailaratako lagunen elkargune zelarik) guztiz konplikatzen dute analisia. 1860ko hamarkadako Iruñea hazten ari zen (23.000 biztanle zituen) baina oraindik harresi barreneko eremura mugaturik bizi zen. Azokagune bat baino gehiago zuen, ingurutik salerostera hurbildutako landako kanpotarren bilgune; eta tratuan aritzera jaitsitako lagun haietako asko euskaldun zirauten Oltza, Ezkabarte, Esteribar, Olaibar eta abarreko seme-alabak izango zirenez, ez da dudan jartzekoa Iruñean alde bateko eta besteko euskara entzun, entzungo zela. Are gehiago Iruñeko biztanle berri asko eremu euskaldunagoetatik hiriratutako jendea izanik: Fernando Mendiolak kalkulatu du (2002) hiriburuan 1860an bizi ziren etorkinen %35 inguru lurralde arront euskaldunetik zetorrela, eta hamarretik beste bi euskarari ahulago eusten zioten bailaretatik. Horrenbestez, 1870eko hamarkadan Iruñean euskara entzuten zela, ezaguna bezain agerikoa da. Sarritan aipatu da Iruñeko Artxiboko arduradun Leandro Olivier ormaiztegiarrak eman zuen lekukotasuna: 12 urterekin hiriburuan bizitzen hasi zenean, etengabe entzuten omen zuen euskara Navarrería, Carmen eta Santo Domingo karriketan, eta denda guztietan euskaldun bat behintzat behar izaten zen lanerako.

Iruñea Sto Domingo3

Iruñeko Santo Domingo karrikako komentua 1905ean.

Besterik da ordea erabakitzea aspaldi luzean erdalduntzen hasi eta erdararen inguruan antolatzen ari zen hiri hartan betidaniko familia iruindar euskaldunen transmisio-katea erabat etenda egongo zen ala ez. Seguru asko ezinezkoa da honezkero puntu horren gaineko argitasunik lortzea. Jimeno Juríoren ustez XIX. mende erdialdera arte izan zituzkeen Iruñeak bertako hiritar multzo euskaldunak. Gogora dezagun gaztetxo erdaldun hutsa zela 1870ean gerora euskalzale handi bihurtutako Arturo Kanpion bera, jaioterriak berezko hizkuntzari zeharo uko egin ziola esatera heldu zena.

Urte haietako beste albiste batzuek ez dute argi handirik ematen:

Los Vascongados

Rodríguez-Ferrerrek idatzi liburuaren azala.

1873ko Los Vascongados lanean, honako hau idatzi zuen Miguel Rodríguez-Ferrer andaluziarrak Bonaparteren sailkapenaz ari zela: deja fuera [printzeak, euskararen eremutik] las poblaciones de Alava, Vitoria, Nanclares y Miranda, donde ya no se habla vascuence alguno, para volverse a escuchar entre Alsasua y Pamplona; aunque en esta última capital, como en la de Álava ya nombrada, y Bilbao, no se advierta sino muy mixturado y sólo en sus últimas capas sociales. Igual sucede con los habitantes de Lumbier y Monreal en Navarra (69. or.). Nire ustez datuak ez du Iruñeko mintzoaren jarraipena frogatzeko balio. Irunberrin, esaterako, aspaldixko galdua zen noski euskara, eta hango karriketan entzuten bazen, inguruko zaraitzuar, itzagaondoar eta bestelakoen joan-etorrien seinale izango zen, Irunberri bertako hizkerak bizirik segitzearena baino gehiago. Ez nuke Rodríguez-Ferrerren aipua Iruñeko aldaeraren iraupenaren argudiotzat hartuko.

Ezta Mañé y Flaquer idazle kataluniarraren El Oasis liburuko lekukotasuna ere (1878). Iruñean izan zenean ostatuko neskameari euskaraz hitz egiten al zuen galdetu zion Tarragonakoak:

…erantzun zidan aiton-amonek ohikoa zutela; gurasoek ulertu bai baina ezinbestean baizik ez zutela erabiltzen; eta berak ez zekiela, eta ulertu ere, ez zuela ulertzen (397. or.).

Baina adibideak, berriro ere, ez du Iruñerako balio. Neskak idazleari jakinarazi zionez, hiriburutik hiru legoatara zegoen herri batean sortua zen. Ez zigun esan zeinetan, baina adierazi zuen hizkuntza-egoeraren arabera lasai asko izan zitekeen Itzarbeibar ekialdekoa, Tiebaskoa, Untzitibarkoa edota itzagaondoarra, adibidez. Lekukotasunak Iruñeko euskaldunen jatorri anitza eta hizkuntzaren gibelatzea bai, baina ezin digu argitu hirian aspaldian errotutako sendiak bertako aldaerari eusten ari ote zitzaizkion ala ez.

Orbaibar eta Izarbeibar: ikuspegi kontrajarriak

Iratxeta

Orbaibarko Iratxeta, doi-doia euskaldun 1860an Bonaparteren arabera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com).

Iruñerria aztertzean bezalatsu, ezin desberdinago jokatu zuten Iruñe hegoaldeko bi eskualde horiei zegokienez aztergai ditudan ikertzaileek. Brocak guztiz erdalduntzat jo zituen bi eremuak —eta nekez esan zezakeen besterik, hiriburu inguru gehiena euskararen eremutik at utzi ostean—. Eguesibar, Aranguren, Elortzibar edota Galar legez, erdara hutsean bizi omen ziren Gares, Untzue edota Oloritz, besteak beste, Brocak jasotako txostenen arabera. Izarbeibar zela eta, Garesen apenas hirurogei urte lehenago familia batzuk euskaraz mintzo zirela idatzi zuen antropologo frantziarrak; besterik ez. Orbaibar aipatu ere ez zuen egin, nahiz eta dezente hegoalderago dagoen Erriberrin XIX. mendearen hasieran haur euskaldunak ba omen zirela adierazi (oso kontu handiz erabiltzekoa dirudien datua, bestalde). Bonapartek, aldiz, Izarbeibar osoa sartu zuen euskararen lurraldean, eta baita Orbaibar zati bat ere: iparraldeko herri gehienak (Leotz eta Uzkita ez beste guztiak) eta erdialdeko bi (Barasoain eta Garinoain). Kolore argiz tindatuta, dena den, hizkuntzaren ahultasuna agerian jarriz.

Orbaibar Brocaparte

Orbaibar ingurua Bonapartek maparatu bezala (ezk.). Brocak (esk.) zuritan utzi zuen eskualde osoa.

Nork jokatu zuen zorrotzen? Brocak irudikatu bezala Izarbeibarko euskara ordurako galdua izatea ez da sinesgarria; geroztikako iturri ugari mintzatu dira baieztapen horren aurka. Hona hemen batzuk: Kanpionek Garesen adinekoak oraindik solasten zirela idatzi zuen 1884an; 1910ean Altadillek ez zuen guztiz iraungitzat jo euskara Garesen bertan (bai aldiz Tirapun edo Ukarren); 1920ko hamarkadan Izarbeibarko Utergan bizi zen Celedonio Azkarate euskal hiztuna, Fernando Perez de Labordaren arabera, eta ikertzaile honek berak ezagutarazi ditu XX. mendeko beste izarbeibartar euskaldun batzuk… Argudio gehiegi, itxuraz, Brocarekin bat egiteko. Sendagile frantziarraren mapak Iruñerrian irudikatzen duen erdararen sargune sakona euskararen ahultasun handiko eremu bat markatzen ari zela iduri luke, baina ez hizkuntzaren desagerpena: Gares aldeko euskara ez zen 1950 baino askoz lehenago zeharo iraungi.

aiesa

Alferrik saiatu zen Bonaparte Ezporogi aldean euskaldunak topatzen. Behar bezainbeste ordaintzeko prest zegoen, bilaketan lagunduko zion norbait bidaltzearren. Irudian, Aiesa (iturria: www.bajamontana.com).

Sortalderago, 1862tik 1864ra bitartean Bonapartek Orbaibar eta Ezporogiko egoera argitzeko eginiko galdeketa guztiak kontuan hartuta, mapan finkatu zuen azken irudiak oinarri sendoak zituela pentsa daiteke. Behin eta berriz estutu zuen printzeak Etxenike Ezporogi eta Aiesa aldean euskara erabiltzen zuen kristaurik topa zezan, halakoak izan bazirela entzuna baitzuen urte batzuk lehenago. Alferrik, ordea. Azkenean etsi eta Bizkaia esaten dioten eskualdea kolorerik gabe utzi zuen mapan. Orbaibar ere behin baino gehiagotan aipatu zion lankide urdazubiarrari eta azkenean, Ezporogi galdutzat eman arren, Orbaibarko dozena bat herri bildu zituen mapara (Bariainek, Untzuek, Orisoainek eta Iratxetak osatu erronbo itxurako eremuan), euskara oraindik erabiltzen ari zirenen eta baliatzeari utzi ziotenen arteko muga zehaztuz. Nire ustez, Izarbeibarrez eta Iruñerriaz dakiguna jakinda, zentzuzkoa da hemen ere Bonaparteren ikuspegia onestea eta Broca baino fidagarriagoa dela uste izatea.

Euskara Lizarrerrian, noraino?

Bi datu ziur har daitezke azken zati honen abiapuntu gisa: batetik, XIX. menderako oso higatua zegoela euskara Lizarrako merinaldean; eta bestetik XX. mendera arte ez zela guztiz itzali, Goñerrin bertan, adibidez, 1930eko hamarkadan zendutako hiztunak ezagutzen direlako.

Hortik aurrera, alde ederra dago Lizarraldeari dagokionez Bonaparte eta Brocaren artean; merezi du aztertzea. Horretarako lau erreferentzia hartuko ditut: Mañeruibar, Gesalatz, Deierri eta Ameskoa ibar biak.

Sorakoitz

Girgillaoko Sorakoitzen ez da egun inor bizi (Argazkia: Gonzalo Parreño)

Mañeruibarren (ondo-ondoko Gares inguruan ez bezala) euskara-arrastoak antzeman zituen Brocak, baina Bonapartek adierazitakoak baino ahulagoak. Girondarrak Etxarren eta Argiñaritz bakarrik jo zituen elebiduntzat. Bonapartek Girgillao eta Artazu ere bai; eta Girgillaoko bi baserri —Orendain eta Sorakoitz, 60 bat biztanle guztira— kolore ilunez aurkeztu zituen, inguruan ez bezala han bizilagun gehienak euskaldunak zirela adierazi nahirik. Gauza batean bederen bat etorri ziren bi ikertzaileak: Mañeru nahiz Zirauki erdaldunak ziratekeen ordurako. Hala ote? Herriotatik hurbil euskarak XX. mendera arte iraun zuela jakinda —eta ondoko Sorakoitzen indarrez gainera— ez litzateke erokeria 1860an Mañerun edota Ziraukin euskararen oihartzun apalen bat behintzat gera zitekeela pentsatzea. Idatzi izan da Mañeruko gudaldira bidalitako inguru hartako gazte batzuek (1873) ez zituztela Brea koronel karlistaren erdarazko sostengu-hitzak oso ongi ulertu eta Garesko apaizaren itzulpena behar izan zutela; oso zalantzazkoa da XIX. mendearen hondarreko gazte euskaldun haiek mañeruarrak izatea; baina Artazun 1930eko hamarkadan hildako hiztun baten berri jakin delarik, horren hurbil dagoen Mañeru 70 urte lehenago guztiz erdaldun imajinatzea ez da hain gauza erraza.

Argiñano-Iruxo

Gesalazko Argiñano —ezkerretara— eta Iruxo, elkarren ondoko baina Bonaparteren arabera hizkuntza aldetik urrun.

Ipar-sartalderantz goazela, Mañeruibarrek Gesalatz du mugakide. Deigarria da Bonapartek ibar hartaz emandako irudia: herrien erdia baino gehixeago bildu zuen hegoaldeko goi-nafarreraren baitara —iparraldekoak eta hego-ekialdekoak— baina  beste inon ez bezalako hizkuntza-eten bortitza irudikatu zuen haranaren barrenean: Iturgoien, Argiñano eta Biguria herriak gehiengo euskalduneko eremuan ezarri, eta ondo-ondoko Iruxo eta Muez guztiz erdalduntzat jo zituen. Argiñanotik Iruxora kilometro eskas dago, eta ez dut ezagutzen horrelako etena esplika dezakeen arrazoi historikorik, ez baita falta XVIII. mendean zehar Gesalatz osoan zehar, Iturgoiendik Irurreraino, euskararen indarrari buruzko albisterik.

Paul Brocaren irudia homogeneotasun handiagokoa da oraingoan: ibar osoa hartu zuen elebiduntzat, hego-muturreko Irurre eta Garisoain izan ezik. Lerate eta Muez izan ziren Brocak mapan euskaldun gisa markatutako herriak:  Bonapartek erdalduntzat jotako bi, hain zuzen ere.

Riezu

1799an Errezuko parrokiaren ardura hartu nahi izan zuten erdaldunak baztertu egin zituzten (argazkia: Julio Asunción).

Gesalazko Iruxo eta Muezen alboan dago Errezu, Deierriko ipar-ekialdeko lehen herria; ibar zabal askoa da hura, Lizarra ondo-ondoraino hedatzen dena. Hegoaldeko goi-nafarreraren azken muga Gesalatzen ezarririk, esan gabe doa Bonapartek ez ziola Deierriri inolako euskalduntasunik aitortu: aipatu ere ez zuen egin Etxenikeri idatzitako eskutitzetan. Errezu bera, ordea, oso euskalduna zen 70 urte lehenago: 1797an zazpi hautagai aurkeztu ziren herriko bikario izateko eta hiru aldez aurretik baztertu zituzten por ser tan solo romanzados que ignoran absolutamente el bascuence. Bonaparte zuzen bazegoen, oldar gaitzak eraman zukeen Deierri iparraldeko euskara hamarkada gutxiren buruan. Errezu bera, bestalde, euskaldun zirauen Argiñanotik bizpahiru kilometrora baino ez dago. Azaldu al dezakete erliebeak edo giza-harremanen bilakaerak bi herrion arteko horrenbesteko hizkuntza-alderik?

El Oasis 1878b

El Oasis (Mañé y Flaquer, 1878).

Beharbada egoera ez zen Bonaparteren mapak erakutsitakoa. Brocak erdalduntzat jo zituen Deierri erdialde eta hegoaldea (Zabal, Eraul, Allotz) baina haran zati handixkoa utzi zuen Nafarroako lurralde elebidunaren barrenean, hiru herritako datuak baliatuz: Ugar, Aritzala eta Ibiriku. Egia izan arren hainbat eskualdetan zorrotzagoa dirudiela Bonaparteren mapak Brocarenak baino, honako honetan gainerako lekukoak Brocaren ikuspegiaren alde ari zaizkigu: Lizarrako biztanle batek XX. mendean jakinarazi zuenez, euskaraz aritzen ziren solasean 1858an Abartzuza eta Eraulgo ikazkinak. Mañé y Flaquerrek, bestalde, aipatu El Oasis liburuan, Deierri aldean euskara pittin bat bazela iradoki zuen Iruñeko neskamea ahotan hartu zuen orrialde berean: si los navarros descienden de los vascones, como yo creo, y si han salido del valle de Yerri, como supone el Sr. Yanguas, allí deberíamos encontrar el tipo del vascón y la lengua en toda su pureza; no obstante, el vascuence se habla muy poco en dicha comarca.

Ibiriku

Lizarrerriko Ibiriku herria. Eguesibarren bada izen bereko beste bat. Argazkia: www.revistacallemayor.es

Eta ez hori bakarrik: Jimeno Juríok azaldu zuenez, Deierriko Ibiriku bera euskalduntzat jo zuen beste iturri batek 1878an: Oltzako berriemaile baten arabera, Iruñetik ezker euskarari ongi samar (‘con bastante generalidad‘) eusten zioten herrien mugan omen zegoen. Azken datu hau oso interesgarria iruditzen zait: 1878ko muga hartan izendatutako gainerako herri / ibar guztiak (Sorauren, Eutsa, Orrio, Makirriain, Ballariain, Larrageta, Elkarte, Oteitza, Itza, Oltza, Azantza, Munarritz eta Argiñano) euskarari sendo eusten zion eremuaren barrenean, ertz-ertzean, irudikatu zituen Bonapartek. Denak, Ibiriku bera izan ezik, hura zeharo erdalduntzat jota. Hala izango zen benetan? Edo printzeak Deierri sakon aztertu ez izanaren ondorio ote da Ibiriku eremu euskaldunean ez agertze hori? 1878ko lerroko gainerako herrietan euskarak XX. mendeak aurrera egin arte iraun zuen; badakigu Azantzan 1930eko hamarkadan iraungi zela guztiz; Soraurenen 1945era arte bederen iraun zuela; Ballariainen ere, 1942ra arte behintzat bai. Ibiriku aldeko herriek ahaztua izango zuten euskara 1865erako, edo atzeratu beharreko data da hori? Ikertzea merezi duen gaia dela uste dut.

Eulate

Ameskoako Eulate Nafarroako lurralde elebidunaren muga-mugan ezarri zuen Paul-Pierre Brocak 1875ean (argazkia: www.eulate.es).

Izan ere, ez du ematen Bonapartek Lizarra iparraldeko eremua bisitatzerik izan zuenik. 1857an Burunda zeharkatzean hurbiltzekotan egon zen, baina ez zuen astirik izan. Horrenbestez, Goñerritik ezker jasotako datu guztiak bestek emanak izan ziren, ez ikertzaileak bertatik bertara frogatuak. Antza denez Etxenike izan zuen iturri nagusi eta Bonaparte haren iritziari lotu zitzaion beste informazioen gainetik. Horixe bera antzeman daiteke Ameskoa ibarrei dagokienez. Ziordian printzeari esan ziotenez, Lizarrerrian euskara zerabilten hiztun apurrak Eulaten eta Ameskoabarreneko herrietan zeuden, eta albiste horiek ziurtatzen saiatzeko eskatu zion printzeak Etxenikeri 1863an:

C’est à Ciordia même, où le basque est très en usage, que l’on m’a assuré que dans tout le partido de Estella il n’y a que les localités suivantes de Amescoa Baja où quelques personnes seulement continuent à parler le basque: Eulate, S. Martin, Ecala, Baquedano, Zudaire, Gollano, Urra, Barindano, Artaza (1863-4-9an Etxenikeri idatzi eskutitza).

Urdazubikoaren txostenek iritziz aldarazi zuten ikertzailea, eta 1864ko abenduko gutunean baztertu egin zuen betiko Ameskoa ibarretako herriak mapan berdez tindatzea. Jakin bazekien, nonbait, euskaldun batzuk gelditzen zirela haietan; baina euskararik erabiltzen ez zutela jaso zuenez, bere maparen zorroztasunaren izenean erdalduntzat jo zuen eskualdea (Je tiens infiniment à la perfection de ma carte linguistique de l’Euscalerria, idatzi zuen aipatu berri dudan eskutitzaren pasarte hartan bertan).

Brocak, oraingoan ere, eskuzabalago jokatu eta eremu elebidunean sartu zuen Ameskoabarren osoa; baita Eulate ere. Larraona, aldiz, kanpoan markatu zuen. Ez zuen bien arteko Aranaratxe mapan ezarri.

Lizarrerria Brocaparte2

Bonaparte eta Brocaren arteko jauzia Lizarrerrian. Berdez, printzeak adierazitako euskararen eremua. Gorriz azpimarratuta, Brocak bere maparen zonalde elebidunean aipatutako herriak (berdez inguratuta dago Deierriko Ibiriku);urdinez, erdalduntzat jo zituenak.

Laburpen gisa

Ekarpen ederra egin zioten Bonapartek eta Brocak euskararen geografia historikoaren ezagutzari; zinez, urrearen balioa dute bien lanek. Horrexegatik, eta sona handiko ikertzaile atzerritarrak izanik euskarazale bihurtu eta hizkuntza haien ikerketaren jomuga bihurtzeagatik esker ona merezi dute betiko. Bonaparte izan zen euskara aztertzen luzeago aritu zena eta itzal handikoa da aspaldi gurean, baina Broca sendagilearen jarduna, apalagoa izan arren, ez da nire ustez merezi bezainbeste azpimarratu.

Euskararen mugak aztertzean atera zituzten ondorioak ez ziren berberak izan, eta horrenbestez ez batak ez besteak ez zuten seguru asko guztiz asmatu. Baina datu garaikideak emanik erkaketarako aukera eskaini digute, eta horrek biderkatu egin du burutu zuten lan handiaren balioa.

Bi jakintsuen ahaleginen emaitzak batuta, eta emaitza horiek XIX. mendearen hondarreko gainerako albisteen argitan irakurrita, 1860-70etako euskara nafarraren hegoaldeko azken muga ondorengo proposamen honetatik hurbil samar egon zitekeela esango nuke:

1) Erronkari guztia euskalduna zen, Burgin euskara galtzen hasia zelarik.

2) Zaraitzu aldean Arrakasgoiti, Galoze eta Izitze ziren euskararen muga-herriak. Azken bietan indartsuago zirauen lehendabizikoan baino.

3) Urrauletan zehar izango zen oraindik euskaldunik Eparotz, Irurozki, Ozkoidi eta Santsoainen; agian baita Urraulgoitiko Gindano-Ezkanitz eta Urraulbeitiko Artieda-Grez-Tabar lerroetan ere; baina nekez hegoalderago, eta aipatu herrietan izatekotan, ez inola ere luzerako. Erromantzatuko herri guztietan (baita Berroia eta Murelu-Berroian ere) ahaztua izango zuten euskara.

4) Itzagaondoko eta Ibargoitiko herrixka guztietan zeudekeen orainik euskal hiztunak, ez ordea Izko mendilerroaz beheitiko Sabaitzan edo Gardelainen. Elon euskara zeharo ahaztua ez bazen, ahaztear izango zen.

5) Orbaibarren bizirik egongo zen oraindik hegoaldeko goi-nafarrera, baina etengabea zen gibelatzea eta litekeena da herri bakar batzuetako azken belaunaldi euskaldunaren ezpainetan baino ez entzutea.

6) Izarbeibarren indartsuago zirauen euskarak Orbaibarren baino; ez ordea sasoiko. Baziren oraindik seguruenik gazte euskaldunak, baina ez ziren asko izango, edo beharbada ez herri guztietan. Euskara egoera batzuetan erabili beharreko tresna zen oraindik, baina ziztu bizian ariko zen gertatzen hizkuntza-aldaketa. Mañeruibarren ere bazerabilten euskara (herri guztietan???) baina Girgillaoko salbuespenak salbuespen, egoera Izarbeibarkoaren gisakoa izango zen, asko jota. Litekeena da Etxauribarko Belaskoain inguruan ere oso antzekoa izatea. Izarbeibarrez beheitiko eremurik aipatu ez dudan arren, ez da ahaztu behar Fernando Maioraren arabera 1876an hil zela euskalduntzat hartu ahal izan duen azken artaxoarra. Agian Artaxoa bera izango zen oraindik, euskara azken hatsetan izanik, hizkuntzaren hegoaldeko azken mugarria.

7) Gesalatz iparraldean indartsuago zebilen euskara erdialdean baino. Iruxo eta Muezen ezaguna izango zuten ziurrenik, baina ez hegoalderago, Irurren edota Garisoainen.

8) Deierri iparraldean ez zuten euskara guztiz ahaztua izango. Abartzuzatik gorako herrietan beharbada, Ibiriku-Errezu-Lezaun parean baino ez akaso; baina Bonaparte ez beste iturriek iradokitako egoera aintzat hartu behar dela uste dut. Nolanahi ere, Deierriko euskararen galeraren kronologia ongi aztertu gabeko gaia da.

9) Ameskoa ibarretan bazen oraindik euskaldunik, hizkuntza bazerabilten ziurtatzerik ez badago ere. Seguru asko Ameskoabarreneko herri guztiek eutsi zioten nola edo hala mendebalde kutsuko nafarrerari 1870era arte bederen. Handik ezker eta Arabako mugarako bidean, Eulaten ere euskara apurtxoren bat geldituko zen beharbada, Larraonan baino errazago. Hala izatera, ez dakit Aranaratxe bietako norekin bildu beharko litzatekeen.

AZKENA

Nafarroako euskararen 1860-70etako balizko hego-muga (proposamena) Bonaparte eta Brocaren ekarpenetan oinarrituta.

                                                  (Mapa hurbilagotik ikusteko, egin klik hemen)

En esta entrada me he referido a los límites de la zona de habla vasca en la Navarra central y occidental alrededor de 1870, con arreglo a los mapas trazados separadamente por el príncipe Luis Luciano Bonaparte y por el médico y antropólogo francés Paul-Pierre Broca entre 1860 y 1875. Ambos investigadores realizaron una labor encomiable que arroja menos similitudes en el occidente navarro que en la zona más oriental, pero que con la ayuda de otros testimonios contemporáneos permite aventurar con cierta aproximación cuál pudo ser el límite de la zona de mínima intensidad del euskera por aquellos días. En mi opinión, la hipótesis más razonable —formulada en los párrafos anteriores— es la de considerar como extremo meridional del euskera los siguientes puntos (de E. a O.): Burgui, Gallués, Racas Alto, Urraúl Alto (Irurozqui, Eparoz), Urraúl Bajo (Sansoáin ¿Artieda, Tabar?), Ibargoiti, Orba (Iracheta, Orísoain, Garínoain), Puente la Reina, Valdemañeru (Artazu ¿Mañeru?), Guesálaz (Lerate), Yerri (Ibiricu ¿Ugar, Arizala?), Amescoa Baja, Eulate.

Sarrera honek 3. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du

2015eko martxoaren 31ra arte iraungo du hirugarren #KZJaia-k.


Euskararen lekukoak: BERRIOBEITI INGURUA

Artika3

Artika zaharra eta berria. Zendeako hiru biztanletik bi bizi da dagoeneko azken honetan.

Hiru Berrio- izan ditu aspalditik Iruñeak ipar-mendebaldean, Arga ibaiaren eskuin ertzean: Berriobeiti (gaztelaniazko Berrioplano), Berriogoiti eta Berriozar; XIII. mendeko agirietan baziren dagoeneko Berrio de Yuso, Berrio de Suso edo Berrioçar. Denen artean 600 biztanle baino ez zituzten duela 60 urte eskas, oraindik ere hirurak Antsoain zendeako herrixkak zirenean; gaur egun laukoiztu egin dute populazioa Berriogoitik zein Berriobeitik eta 10.000 biztanle ingurura heldu da Berriozar; udalerri beregaina da azken hau 1991tik, Antsoain bezalatsu. Hauek biak gainerakoetatik banantzearekin, Berriobeiti udalerrian bildu ziren behinolako zendeako beste hamar herriak: Larrageta, Lotza, Añezkar, Oteitza, Elkarte, Ballariain, Berriogoiti, Berriobeiti, Aitzoain eta hiriburua bertatik bertara duen Artika, azken boladan nabarmen hazten ari dena, hura ere.

Dermioa

Antzinako zendea gaur egun: beltzez, Berriobeiti udalerria. Gorriz, Berriozar. Berdez, Antsoain.

Bestelakotu da giza-jarduera, kanbiatu da paisaia; bi mundu ezberdin dira atzoko zendea eta gaurko udalerriko herririk jendetsuenak. Desberdin askoak, gaur bertan, dermioaren sartalde-mugako Oteitza eta sortalde-muturrean den azken labealdiko Artikaberri, hiriburuaren jarraipen huts.

Aldaketa gaitza hizkuntz paisaian, halaber. XVIII. mendera bitarteko artikarren, elkartearren, berriozarren oihartzuna euskara hutsean ari zaigu, albisteak erdaraz datozenean ere; euskaraz mintzo ziren eta halaxe jakinarazten zizkietan kanpotarren esanak, gehien-gehienek zerbait ulertuko bazuten; agirika ere, euskaraz egin behar elkarri. XIX. mendean irauli zen hainbat mendetan apenas aldatutako egoera: orduan zabaldu zen nonahi gaztelania, euskararen transmisioa eteteraino. Gizaldi hartan zehar sortu ziren zendean gurasoen euskara jaso zuten azken biztanleak, seguruenik ere ipar-mendebalderago eta beranduago; ez ziren gutxi izan XX. mendera arte heldu zirenak. Zoritxarrez, lanbro artean iraungi zen herri haietako euskara, bildu eta ikertzeko aukerarik izan gabe. Antsoain zaharraren iparraldeko Gulibarren, Txulapainen, Ezkabarteko Anotzen, are Olaibarren ere… baziren 1970eko hamarkadan bertako euskara nola edo hala emateko gauza ziren hiztunak. Larri, baina muga-mugako belaunaldi euskaldun hark XX. mende hondarreko ikertzaileen lana aberasteko bezainbeste eutsi zion.

Ez ordea handik beheiti. Hiriburu ondoko eremuetako hondar hiztunei buruzko albisterik ez dago ia, eta badirudi arestian aipatu ibarretan baino hamarkada batzuk lehenago gertatu zela hizkuntzaren galera Irurtzundik Iruñerako bide nagusiaren bazterrean, iparralderago puska batean iraun zuen arren: halako denbora-jauzia dago Txulapaingo euskararen desagerpenaren eta Antsoaingoaren artean. Edo agian ez horrenbestekoa, baina albiste-eza ia erabatekoa da. Ondoren datorrena euskararen XIX. mendera bitarteko nagusitasuna agerian jarri eta XX. mendeko datu apurrak bildu eta pittin bat eguneratzeko ahalegina da.

Berriobeitiko udaletxea

Berriobeitiko udaletxea (argazkia: www.diariodenavarra.es)

XVIII. mendera bitartekoak: elebakartasuna nagusi

XVII. mendeko albiste batzuetan agerikoa da Berriobeiti inguruko gizon-emakumeek, salbuespenak salbuespen, ez zutela euskara beste hizkuntzarik (ongi) ulertzen; egoera beraren isla lirateke ondorioz horren esplizituak ez diren gainerakoak ere. Esan gabe doa bascongadotzat jo zituztela 1587ko zerrenda ezagunean otei cauallaryayn, berrio de suso, elcarte, berrioçar, aynçoayn, anezcar, berno plana (sic), ansoayn edo articaGasteizko Apaizgaitegiko zerrenda beti erabat fidagarria ez den arren, ez litzateke harritzekoa aipatu herrietako bizizaleak, oro har, euskaldun elebakarrak izatea.

Hori iradokitzen du, bete-betean esan gabe, 1607ko albiste batek. Artikan, sarde bat eskatzeko aitzakiaz, zirikatu asmoz hurbildu omen zitzaizkion larrainera Martin Etulain eta Beltran San Martin izeneko bi gizaseme Catalina Ibiricu zeritzon andrazko bati: el dicho Martin de San Martin le torno a dezir sin causa y ocasion alguna, para efecto de buscar ocasión de riñas, si el dicho abiento [sardea] le dio y presto con buena voluntad y la dicha Catalina respondiendole, que si, le torno a replicar con amenaças de muerte en su lenguaje bascongado, deçiendo, baybada, que propiamente denota pronostico de algun grave y cruel delito. Bistan da elkarrizketa hura euskaraz izan zutela; baina, horretaz gain, gorriz markatutako hitzek euskara Catalinaren hizkuntza bakarra zela iradoki dezakete. XVIII. mendeak are argiagoak diren elebakartasun irudiak utzi dizkigu, gero ikusiko den bezala.

Berriozarko alde_zaharra2

Berriozarko alde zaharra (iturria: Berriozarko Udala)

Harreman hizkuntza euskara zela eta herri-agintariek ere bazerabiltela, Berriozarko ondorengo adibideak ager dezake. 1660ko Mendekoste meza ondorean istilua sortu zen San Esteban elizaren kanpoaldean. Ospakizunetan ohikoa zen bakea lehenbizi eliztarrik adinekoenari ematea, eta horren ardura izanik halaxe egin zuen sakristau gazteak, inorengana baino lehen Juan Sanz izeneko batengana hurbilduta. Herriko alkateak ez zuen begi onez ikusi bakea hartutako lehenengoa bera ez izatea, eta kontu eske joan zitzaion elizatik irtendakoan sakristauari. Alkatearen jokabidea ikusita, Juan Sanz bera gerturatu eta honela esan omen zion: ero gucios gure ayde que en lenguaje castellano quiere decir, todos los locos nuestros parientes. Martin Berriozar izan zen honen guztiaren lekuko; abizenaren herrikoa zen hura ere.

Are makurragoak ere bota bide zizkion Sanzek alkateari: ‘muturzikin’, ‘ero zikin’, eta halako beste zenbait. Zoritxarrez gaztelaniaz iritsi zaizkigu euskaraz esandako haiek guztiak. Iruñeko biztanle Joan Garrizek entzun (eta ulertu) zituen gainerako irain haiek, eta lekukotasuna eman. Ez da harritzekoa, edonor asetzekoak baitira XVII. mendeko iruindar askoren euskaltasuna islatzen duten albisteak.

Berriobeiti aldera itzulita, XVIII. mende hasierako lekukotasunetan apaldu beharrean are nabarmenago ageri da Iruñe ondoko nafar haien elebakartasun ia erabateko hura. Lehen mende-erdian bederen, alferrikakoa zen euskaraz ongi moldatzen ez zen apaizaren ahalegina. Hori salatu zuten Berriozarko herritarrek 1713an, erretore Lizarrako José San Román izan zuten garaian. Kexu agertu ziren berriozartarrak, gaztelaniaz ez zekitenez ez ziotelako bikarioari behar bezala ulertzen: hark ba omen zekien euskaraz, baina tirriki-tarraka bakarrik. Zekienari aski iritzita Iruñean azterketa egin ziezaiotela eskatu zuen San Romanek, eta domingotar batek aztertuta oniritzia eman zioten, nahiz eta onartu ez zuela behar adinako etorririk: le falta la expedición para poder hablar corriente el dicho vascuenz. Nolanahi ere, Berriozarren jarraitu zuen Lizarrakoak, eta ez du ematen euskara hobetzeko agindurik eman ziotenik. Herrikoen hizkuntza oso kontuan ez hartzen hasi izanaren seinale?

Eta, hala ere, berriozartarren jarrera hura ez zen salbuespena izan. Añezkarren —Iruñerako bidean bertan— eta Oteitzan aritzeko San Adriango erdalduna izendatu zuten hurrengo hamarkadan. Bertakoek ez zuten hori eta horrenbestez onetsi: euskaraz trebatu beharra ezinbesteko zuela esan zioten (versado en la lengua bascongada, ydioma natural), argudio argia erabiliz: de inmemorial tiempo a esta parte se an seruido de vicario que a entendido la lengua bascongada; gehienek ez omen zuten besterik ulertzen. Herritarrei arrazoia emanda ordezko iruindarra izendatu zuten, baina San Adriangoak auzia atzerarazi, bitarte hartan euskara-azterketa prestatu eta behar zuen “nahikoa” lortu ahal izan zuen azkenik (1729). Nekez hartuko zuen horrenbesteko lanik bere helburua erdiesteko guztiz ezinbestekoa izan ez balitz. Elkarte eta Lotzan ere, besteak beste, euskara erabili zuten erretoreek gizaldi osoan zehar herritarrei katekesia irakatsi eta gotzain-aginduak adierazteko.

Elkarte

Elkarte erabat euskalduna zen XVIII. mendean (Argazkia: www.enciclopedianavarra.com)

Ez dira erretore-aukeraketaren inguruko auziak herri haietako hizkuntza-egoeraz mintzo zaizkigun bakarrak. 1716an, kaparetasun-frogak behar zituen eneriztar batek bi ordezkari erdaldun bidali zituen Berrio herrira (zeinetara, ordea?) datu-bilketa egitearren. Gaztelaniaz hitz egin zezaketen lau lekuko aurkitu, eta handik harat, no haviendo allado otros [= erdaraz zekien besterik] para continuar este examen determinamos examinar testigos vascongados. Euskaldun elebakarrak, alegia. Horretarako, herriko abadea izan zuten itzultzaile. Bazen beraz elebidunik Berrioetan eta haien inguruan, baina XVIII. mende hasieran gutxi zirela ematen du.

Ondorengo hamarkadetan ere gehiengoa edo giza-talde handi askoa biztanle (ia) elebakarrek osatuko zutela pentsa daiteke, baina urteen joan-etorria, ezinbestean, kalterako izan zuen egoera hark. Nahiz eta XVIII. mende erdialdeko Libro de repartimientos delako zerrendan Elkarte euskaraz mintzatzen ziren herrien zerrendan ageri (horrela, zeharka, han euskaraz besterik solasten ez zela iradokiz), zendeako herrietan hainbatek gaztelaniaz ere nola edo hala bederen jakitea ohikoago bihurtzen hasiko zen pixkanaka-pixkanaka. Gaztelaniaren zabalkunde hura ez zen izango, segur aski, Elizbarrutiko zein Erret-Kontseiluko komisari erdaldunek 1760ko eta 1770eko hamarkadetan irudikatu adinakoa (“los más saben y todos entienden el castellano”), baina ez da ahaztu behar haien lan-interesek eraginda eman zituztela datu haiek.

Aipatu auziak eraginik komisari erdaldunek 1778an sortutako zerrendan, Antsoain zendeako herri guztiak ezarri zituzten erdaldundutakoen multzoan. Alegia: haietan gehienak gaztelania hainbestean ulertzeko gauza zirela aldarrikatu zuten zerrendaren egileek, eta ia denak berez euskaldun izan arren bazegoela herri haietako auziak argitzeko datu-biltzaile erdaldunak bidaltzerik ere.

Ez du ematen, haatik, baieztapen haiek errealitatearekin bat zetozenik; ez gutxienez 1768an Berriogoitin jaiotako Felix Sarasa Aldaregia eredutzat hartuz gero. Artikako Txolinena etxeko alabarekin ezkondu zenetik Txolin ezizena egokitu zioten; XIX. mende hasieran gerrillari ibili zen frantsesen aurka beste zenbait nafarrekin batera (horien artean, Ibargoitiz aritzean zeharka aipatu nuen Javier Mina elortzibartarrarekin) eta horri esker jaso dute berriogoitiar hura historia-liburuek eta dakigu guk haren berri. Sarasak euskara zuen lehen hizkuntza; hizkuntza bakarra, ia. Francisco Espoz Mina idotzindarrak bertatik bertara ezagutu zuen eta idatzizko lekukotasuna eman zuen: No sabia escribir, leer, ni hablar castellano [Sarasak]; comprendía sí la lengua castellana, mas nunca pudo decir en ella una expresión enteramente ajustada. Era el vascongado mas cerrado que habia existido en Navarra. Azken esaldia gehiegikeriatzat jo behar den arren, Nafarroako komisariek 1778ko zerrenda osatu zutenean hamar urteko mutil koskorra zena ez bazen sekula gaztelaniaz ongi aritzera heldu, nekez moldatuko ziren hobeto bera baino zaharragoak zirenak. Eta hori hala izatera, ez dirudi XVIII. mende amaierako hizkuntza-egoera hartan atarramendu handirik aterako zuenik euskaraz ez zekien batek.

berriosuso2

Berriogoiti, gaur egun. Argazkia: santaeulaliadeberriosuso.org

XIX. mendea: hizkuntza aldaketa eta euskararen gainbehera

Azkar aldatu zen egoera handik aitzin. 1800 aldera askotxo izango ziren oraindik erdara makestua baino ez zekiten helduak (1833ra arte gutxienez bizi izen zen Txolin bera, esate baterako), baina gizaldi hasiera hartan hasi zen noski eteten euskararen transmisioa Iruñe ondoko herrietan —Artika, Antsoain, Berriozar, Berriobeiti eta Aitzoainen bederen?— Bonapartek mende erdi beranduago emandako albisteak ontzat hartuz gero. Zendearen sartaldeak euskaldunago zirauen, baina gaztelania nonahi ari zen hedatzen: 1857an ‘castellano y vascuence’ idatzi zuen printzeak bere notetan Añezkartik igaro ostean, herrian biak zerabiltzaten seinale.

Ikertzaileak zendea gehiena euskararen ustezko sendotasun eremuan sartu bazuen ere —Añezkar bera, Lotza, Larrageta, Oteitza, Elkarte, Berriogoiti eta Ballariain— eremuaren ertz-ertzean utzi zituen herriok, gaztelania iparralderantz eta mendebalderantz ziztu bizian nagusitzen ari zela iradokiz. Beharbada urte haietan bertan munduratu zen aipatu herrietan hondar belaunaldi euskalduna; nik ezagutzen ditudan transmisio-kasurik berantiarrenak 1870 ingurukoak dira. Koldo Artolak 1865ean-edo jaiotako berriogoitiar euskaldun baten aditzea izan zuen duela 30 bat urte, semeak berak kontatuta. Ez da kasu bakarra, laster ikusiko dugun bezala. Euskaradun haziko al zen 1869an jaiotako Tiburcio Osacar kazetari eta politikari berriogoitiarra, familiarekin Iruñera jo aurretik? Ez dut Osacarren biografian horri buruzko erreferentziarik aurkitu; jasotzeko moduko datua litzateke egun, baina ordu hartan interes handirik gabeko xehetasuna zen hizkuntzarena.

Asociación Éuskara delakoaren ekimenez Nafarroan euskarari ongi samar eusten ari zitzaion lurraldea zehazteko egin inkesta (1878) bat etorri zen funtsean Bonapartek adierazitakoarekin Berriobeiti inguruari zegokionez: orduko Antsoain zendearen iparraldea bildu zuten eremu barrenera: Ballariain, Elkarte, Oteitza eta Larrageta. Printzeak aipatutako herri berberak, Lotza eta Berriogoiti izan ezik. Ez du ematen, beraz, honako honetan Broca iturririk fidagarriena denik: frantziarrak eskatutako txostenek Artika euskararen eremutik guztiz at zegoela omen zioten, eta elebidun zirela, aldiz, hurraneko Orkoien, Zuasti eta Otxobi. Horren arabera irudikatu zuen bere mapa, Iruñerri gehiena euskararen lurraldetik aterata. Bistakoa da euskararen ahulgune zabal bat ari zela ordurako hiriburu inguruan hedatzen; baina ez zen oraindik —ematen du— hizkuntza bertatik desagertzerainokoa.

aizoain

Bonaparteren garaian ahul egonagatik, XX. mendera arte iraun zuen euskarak Aitzoainen. Irudian, eliza (iturria: http://www.euskomedia.org/aunamendi/7633)

1878ko haiek dira Antsoain inguruko euskarari buruzko hondar erreferentzia zuzenak. XX. mendeak aurrekoa ordezkatu eta jarraipenik izan ez zuen belaunaldi euskalduna adinean gora joan ahala —hizkuntza gero eta zokoratuago utziz— iluntasunak irentsi zuen, ohi bezala, hiztun berantiar haiek ikasitako euskararen oihartzuna. 1904ko Guía Eclesiásticaren arabera ez zen Antsoaingo ezein herritan euskararik mintzo. Ez, nonbait, prediku eta katekesi-lanean kontuan hartu nahi izateko adina; baina baziren euskaldunak, jakina, ikusi bezala 1865 inguruan sortutako elebidunik ere izan baitzen. Eta ez da ahaztu behar Antsoain parean eta Larrageta nahiz Añezkartik gertu den Itza zendeako Aritzen, esaterako, Bai erantzun ziotela Guíako itaunari. Zenbateraino eragingo zuen 1904ko erantzunetan, bestalde, abade haien profilak berak, euskara hurbil ala urrun izateak? Zendean zerbitzatzen ari ziren hamarretarik lau Iruñe-Burlata-Atarrabiakoak ziren, bat Lizarrakoa, beste bat Zaragozakoa, eta beste bi oraindik erabat erdaldunduta ez zeudekeen herrietakoak (Legarda eta Arazuri) baina oso gazteak eta, horrenbestez, seguruenik jaioterrian euskara ezin ikasitakoak. Ez du ematen horretaz Antsoaingo bikario gehien-gehienek euskararen bizipen handiegirik izango zutenik. Dena den, hipotesi hutsa baino ez da hau; eta bestalde, Añezkarko apeza herriko semea zen eta ongi ezagutuko zuen bertakoen egoera. Antsoain herriko abade lakuntzarra, aitzitik, bere eliztarrak baino are euskaldunagoa izango zen ziurrenik.

Baziren oraindik Guíak bildu ez zituen euskal hiztunak XX. mendeko zendean… baina gaur arte behintzat ez da azken labealdiko hiztun haietaz gauza handirik jaso. Euskararen galera Nafarroan liburuko egileek (1987) 1920an Berriogoitin euskaldun bat bederen geratzen zela adierazi zuten (93. or,). Dena den albistearen iturria, haiek idatzitakoaren arabera, Koldo Artolak 1985ean Ezkabarteko euskara zela-eta idatzitako artikulua da; eta artikulu horretan, oso oker ez banago, ez da horrelako daturik, Berriogoitin 1865 inguruan jaiotako euskaldunaren aipamenaz landa. Nolanahi ere den, arestian esandakoaren arabera pentsatzekoa da 1910-20ko hamarkadetan izan zitekeela han euskal hiztunik. Eguneratze honetan ikusi ahal izango duzunez, irakurle, 1920ko hamarkada amaieran bazen oraindik Añezkarren ere euskaldun zaharrik; Juantxo Aleman eta Luis Mirandari zor diet datua.

Hiztun haiei buruzko datu bat jakinarazi berri dute aurten argitara emandako Euskara Berriobeti zendeako eguneroko hizkeran lanaren egileek. Irailean Euskalerria Irratian eginiko elkarrizketan (entzun 13’55″etik aurrera), Aitzoaingo euskaldun zahar bat 1939an hil zela adierazi zuten. Albistea Kike Diez de Ulzurrunek jaso zuen, eta hala izatera interes handikoa da, 70 urte lehenago ahulduta zegoelako bertan euskara Bonaparteren arabera eta herri batzuetan hizkuntza uste baino beranduago iraungi zela adieraziko lukeelako.

ballariain02

Baliarraingo elizaren ondoko etxean jaio zen Mikaela Zubillaga 1842an (argazkia: Berriobeitiko Udala)

Dena den, ematen du zendeako euskararen azken habia ez zela Aitzoain izan. Litekeena da Txulapainera begira dagoen ipar-sartaldeko txokoan puska bat gehiago irautea, gainerako herrietan galdu zelarik; batez ere Iruñerako errepidean bertan ez zirenetan. Ballariain da horietako bat, eta hantxe jaiotako Fermin Garciriain Zubillaga [1] euskal hiztuna zela jakin ahal izan dut nik. Ferminen ama, Micaela Zubillaga Aldaz ballariaindarra (1842-1918) 1833an sortutako Manuel Garciriain Leranoz zildoztarrarekin ezkondu zen 1863an; euskaldunak izango ziren bata zein bestea [2], eta gurasoei Antsoain eta Ezkabarteko mintzoa entzunik haziko ziren Manuelek eta Micaelak izandako zortzi seme-alabak: batzuk oso gazte hil baziren ere, Fermin bera (1867) eta Francisca Benita (1874) zahartzarora heldu ziren. Sendia etxejabea ez zelarik haurtzaroa Ballariain, Oteitza eta Añezkarren eman ostean, Fermin Txulapaingo Untzura ezkondu zen Juana Orozekin XIX. mende amaieran. Zaila da 1877an Añezkarren jaiotako emaztea euskalduna izatea, baina Ferminek behintzat eutsi egin zion etxeko hizkuntza zaharrari. Izan ere, biloba baten esanetan nahiago omen zuen euskara gaztelania baino, eta konponketak-eta egiteko esku trebeak izanik nonbait, gusturago egiten bide zizkion halakoak euskaraz hurbiltzen zitzaionari [3].

Ezin izan dut jakin zazpi urte beranduago munduratutako Francisca ere euskara jasotzera heldu zen edo, hainbat aldiz gertatu bezala (Bidankozeko Fuertes etxean, adibidez, urte haietan bertan), hizkuntzaren jarraipenaren etena anaia-arreben arteko aldea sortzera heldu ote zen. Francisca Garciriain 1937an hil zen; Fermin anaia euskalduna, aldiz, 1942ko irailaren 26an, Untzun. Ez dut uste zendeako azken euskaldun zaharra izango zenik, baina sarrera honetan jasotako beste datu batzuei begira zentzuzkoa dirudien zerbait frogatuko luke: Iruñe ondo-ondoko Antsoaingo euskara 1940ko hamarkadara arte behintzat bizi izan zela, gehiago ez bada. Euskara horrek gaztelanian utzitako arrastoak biltzen hasi zen 1980ko hamarkadan Elkarte herrian Joseba Gil, eta lan horren azken fruitua, interneten eskuragarri dagoen Berriobeiti inguruko euskal hitzen altxorra da, mendez mende erabilitako hizkuntzaren oihartzun interesgarria gordetzeko balioko duena.

Amaitzeko, eta hipotesi huts gisa, dauden datu apurren interpretazio-saioa egin nahi izan dut goiko irudian, Berriobeiti ingurumariko euskararen desagerpenaren kronologiara hurbildu nahirik. Laranja ilunez, 1940ra arte behintzat euskarari nola edo hala eutsi zion Baliarrain ageri da; laranja argiz adierazi nahi izan ditut 1940ko hamarkada hasieran Baliarrainek bezala hiztunen bat izateko aukera handiena zuketen herriak: Berriogoiti (1865ean-edo jaiotako euskaldunik bazuena), eta Elkarte, Oteitza eta Larrageta (haien kokapenagatik eta Bonaparteren mapan oraindik ere arront euskaldunak omen zirelako). Argiago laga ditut Loza eta Añezkar, 1878ko txostenean ez baitzituzten herri euskaldunenen zerrendan aipatu; beharbada Añezkar izango zen bietan azkarren erdaldundu zena, Iruñetik Irurtzunerako bidean bertan egonda (badakigu 1860 baino lehen bi hizkuntzak entzuten zirela han). Azkenik, grisez eman dut Aitzoain, dirudienez ez zuelako euskal hiztunik 1940rako baina 30eko hamarkadan galdu zituzkeelako azkenak. Ez dut gainerako herriei buruzko albiste zuzenik, baina hiriburutik hurbilago eta lehenago erdaldunduko ziren noski. Nolanahi ere, eta esan bezala, hurbilketa-ahalegina besterik ez da hau eta zoritxarrez ugariagoak ditu itzalak argiak baino.

[1] XIX. mendeko agirietan Gaciriain eta Gaziriain itxuraz dator abizena. Gaur egun -r- batez idazten dute ondorengoek.

Berriozar

Berriozarko erdigunea, gaur egun.

[2] 1870 inguruan Argentina eta Uruguaira alde egin zuten Micaelaren hiru anaiak euskaldunak zirela jaso dute etxean ondorengo belaunaldi hegoamerikarrek.

[3] Ballariaingo aitonaren izen-abizen bereko Ferminen Garciriain biloba untzutarrari esker izan nuen familia euskaldun honen aditzea. Datu gehienak Ferminek berak, beste biloba batek (Labianoko Javier Idaretak) eta Micaela Zubillaga zenaren senide den Carlos Zubillaga argentinarrak eman dizkidate. Mila esker haiei!

El euskera de la antigua cendea de Ansoáin (la cual ha dado lugar hoy al municipio de Berrioplano tras constituirse Ansoáin y Berriozar como entidades independientes) gozó de gran vitalidad durante los siglos XVII y XVIII, según se desprende de diferentes testimomios recogidos en esta entrada del blog que muestran a una comunidad en buena medida monolingüe vascófona. Probablemente la interrupción de la transmisión de la lengua se produjo a lo largo de un mismo siglo (el XIX) si bien fue más tardía cuanto más al occidente, y no anterior a 1870 en lugares como Berriosuso o Ballariáin. En relación con esa última localidad, he mencionado al vascoparlante Fermín Garciriain Zubillaga, nacido en 1867 y fallecido en 1942, cuya existencia testimonia la pervivencia del habla vasca de esta cendea vecina de Pamplona al menos hasta mediado el siglo XX. En Aizoáin se ha documentado la existencia de vascófonos hasta el final de la década de los 30, y no parece que en Berriosuso la pérdida completa de la lengua vasca se produjera antes.


Ziorditik Uztarrozeraino (Koldo Artola)

Arantzadi Zientzia Elkartearen ekimenez karrikaratu da Artolaren lana.

Joan den asteartean Iruñean aurkeztu eta egunotan plazaratu dute Aranzadi Zientzia Elkarteak eta elkartekide den Koldo Artola ikertzaileak Ziorditik Uztarrozeraino izeneko lana, etnologo gipuzkoarrak hainbat urtez Nafarroako euskararen muga-herrietan egindako bilketa-ahalegin eskergaren erakusgarri.

Txoko honetan sarritan aipatu dut Koldo Artola; ezinbestekoa da Nafarroa eta euskara ardatz dituen blog batean. Beragatik ez balitz, bildu gabe geratuko ziren berezko euskal mintzoa azken hamarkadetan galdu duten nafar herri askotako hondar euskaldunen lekukotasun baliotsuak, direla Urritzola, Anotz, Inbuluzketa edota Ilurdozkoak, beste askoren artean. Azken hatsetan ziren zenbait hizkera ezagutzera heltzeko aukera Artolak eta 1971n hasi zuen bilketa-saio nekaezinak eman digute. Nabarmena da, esaterako, azken urteotan donostiarrak Zaraitzu edota Artzibar aldeko euskararen inguruan argitara emandako artikulu-sorta oparoa.

Orain, Burundatik Erronkarirainoko dozenaka herritan bildutakoa batera karrikaratu du ohorezko euskaltzainak, hamarkada hauetan ereindakoak eman dituen fruitu aberatsak luze-zabalean ekarriz denon aurrera. Artolari eta bera bezalako beste zenbait euskalzaleri esker ez da oihartzunik gabe iraungi Nafarroako erdialdeko eremu zabalean azken hiztun izan zirenen belaunaldi hura, aurreko hainbesteri, tamalez,  gertatu bezala.

koldo artola

Koldo Artola

BERRIA egunkariak gaur bertan plazaratu du Koldo Artolaren argitalpenari buruzko artikulu hau. Horrekin batera, Ignazio Etxarren urritzolarra elkarrizketatu dute, Arakilgo azken euskaldun zaharra, iaz Nafarroako euskal mintzoen hego-mugak aztertzerakoan blog honetan aipatutakoa. Lekukotasun ederra da, gutxitan heltzen delako azken hiztun hauen ahotsa publiko zabalera, sarritan aldizkari espezializatuetako orrialdeetara mugaturik, nahiz eta denon ondare ez-materiala aberasteko ezin baliotsuagoak diren.


Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran

IMG_20141031_204308

Berriobeitiko Euskara Zerbitzuak argitara emandako liburua.

Blogean behin baino gehiagotan mintzagai izan den Iruñerriko euskal mintzoa azken hamarkada hauetan itzali da. Euskalkiaren transmisioarena agorturik, mende luzeetan zeharrekoak ez bezalako beste bide batzuk baliatu behar izan ditu euskarak Iruñe inguruan bizirik jarraitzeko; baina egungoari sustrai sendoagoak ematearren balio handiko lana da aldi berean behinolako hura ahal den bezainbat, ahal bezain sakon aztertu eta ezagutzea. Ezagutza horretan aitzinatzeko urrats txalogarria egin du gaurko sarreran aipatu nahi dudan liburuak.

Captura4

Berriobeitiko udaletxea.

Joan den irailean aurkeztu zuten Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran izeneko lana. Berriobeitiko Udalaren Euskara Zerbitzuak eman du argitara eta, izenburuan adierazi bezala, zendeako hamar herriak ditu aztergai: Aitzoain, Añezkar, Artika, Ballariain, Berriobeiti, Berriogoiti, Elkarte, Larrageta, Lotza eta Oteitza; Iruñe ondokoak guztiak ere. Lau lagun izan dira liburuaren eragile nagusiak: Joxe Manuel Aleman, Joseba Gil, Luis Miranda eta Raul Urbeltz. Hauen helburua zendeako euskara iraungiak egungo erdaldun adinekoen hizkeran utzitako arrastoa jaso eta agerian jartzea izan da, Berriobeiti inguruko herrien ondare baliotsu hori urteen joan-etorriak ezinbestean desitxuratu baino lehen.

Esan daiteke liburua, zeharka bada ere, aspaldi hasi zela gorpuzten: duela 30 urte ekin zion egileetako batek, Elkarten bizi den Joseba Gilek, bertakoen ezpainetatik ateratako berba esanguratsuak jasotzeari. Orduko bilketa-lan haren fruitua —500 bat hitz— izan da gaurko liburuaren oinarria; hitz horiek galbahetu egin ditu lantaldeak (euskaratik zetozenak baino aintzat ez hartzeko), eta hasierako multzotik 350 bat aukeraturik, herriz herri ibili dira Elkarten hartutako haiek gainerakoetan ere ezagunak ziren eta leku batzuetatik besteetara alderik ba ote den jakiteko. Zendeako hamar herrietako hogeita sei berriemaile baliatu dituzte guztira: 92 urte ditu zaharrenak, baina 60 eta 80 urte bitartekoak dira gehienak.

Hiztegi gisa karrikaratu dute lan luze eta neketsu horren amaitza: 353 hitz, haietako asko oraindik ere biztanle batzuen ezpainetan bizirik dirautenak. Ez da dialektologia lana, baina noiz edo behin zendearen mendebaldea eta ekialdea bereiziko lituzkeen isoglosa lexikoren bat antzematera iritsi dira; esaterako, ‘intxaur-azala’ aditzera emateko Elkartetik ezker txakarin eta Ballariain-Berriobeititik eskuin txukaran jaso dute. 

Añezkar2

Añezkar (Berriobeiti).

Arestiko bi horiek bezala, Berriobeitiko euskararen oihartzun eder ugari erakutsi dituzte egileek: ezin garbiagoak dira hainbat (ardua, auxilik & ixilkonai, baztarreko, aundi, makarra, mingorri, mozkor, tximista...) eta hizkuntza berriarekin nahasita iraun dute beste askok: otamenar ‘goizeko bigarren janaldi arina egin’, zikiñar ‘molestatu’, zampar ‘indarrez kolpatu edo zapaldu’, matatxerri… Bildutako berba bakoitza orokorra den edo zein herriri dagokion adierazteaz gain, berriemaileen esaldi ugari ere bildu dituzte egileek hitz asko testuinguru egokian txertatzearren.

64 orrialde ditu liburuak, argitalpena elebiduna delarik; aitzinsolasa Sagrario Aleman euskaltzainak idatzia da, eta hiztegiarekin batera hainbat azalpen, mapa eta bibliografia erreferentzia ere badakartza. 3000 ale eman dira argitara eta herritarren artean banatu, azken aldi honetan hainbeste hazi zen zendearen ondarea zendeatarrengana beraiengana itzul dadin eta haiek jaso ahal izan dezaten. Liburua ez dago salgai, baina sarean dago eskura eta hemen irakur daiteke.

Euskararekin loturiko lan zintzo eta serio guztiak dira aberasgarriak; baina are aberasgarriagoak bihar posible izango ez direlako gaur egin beharrekoak zirenak. Nire ustez, horietako bat da liburu eder hau.

Hemen entzun dezakezue liburua dela-eta Luis Miranda eta Raul Urbeltzi Euskalerria Irratian eginiko elkarrizketa

Antsoain3

Egungo zendea (berdez inguratua) antzinako Antsoainen mapa baten gainean. Azpimarratutako herrietan hartu dituzte libururako hitzak.

Menciono en esta entrada un interesante libro bilingüe presentado en fecha reciente: se trata de El euskera en el habla cotidiana de la Cendea de Berrioplano, publicado por el Servicio de Euskera de dicha cendea y fruto de la estrecha colaboración entre Jose Manuel Alemán, Joseba Gil, Luis Miranda y Raúl Urbeltz. En sus páginas presenta a modo de diccionario más de 350 palabras euskéricas que han pervivido en el habla castellana actual de los habitantes de la cendea, palabras todas ellas recogidas durante los últimos años y acompañadas en la obra de su significado, etimología y distribución a lo largo del término municipal.  A través del libro aflora nítidamente el euskera del entorno de Berrioplano, patrimonio inmaterial extinguido como lengua de uso durante el siglo XX pero cuyo sustrato sigue presente aún décadas más tarde y ha podido ser recogido y preservado gracias al esfuerzo de los autores antes mencionados. La versión castellana de la obra puede consultarse aquí.


Hizkuntzaren lekukoak: EZKABARTE

Ezkaba Ip

Ezkabarte ibarra Ezkaba menditik.

Ezkaba He

Iruñerria Ezkaba menditik. Argazkiak: Julio Asunción.

Azken aldi honetan San Cristobal ere esaten dioten Ezkaba mendiak eman dizkio izena eta izana magalean sortutako haranari. Mikel Belaskoren iritziz ‘Ezkabako haitzartea’ izan liteke Ezkabarte toponimoaren esanahia, eta Iruñetik zetozenek ibarrera jotzeko baitezpada igaro beharreko tokiari egingo zion erreferentzia. 900 metro inguruko tontor hau ez da haraneko garaiena (hemen Jose Mari Pastor eutsatarraren azalpena), baina udal-dermioaren hegoaldea alderik alde zizelkatzeaz gain, ahazten zailak diren gogorapen garratzak sortarazi ditu XX. mendeko nafar askorengan, 1878an eraiki eta Gerra Zibil inguruko urte ilunetan heriotza gune bilakatutako gotorlekuagatik. San Cristobal izena nagusitu zen orduan, baina XIII. mendetik bederen ezagutzen ditugu escaua edo ecquaua bezalako toponimoak.

Erdi Aro urrun hartan euskaraz mintzatuko ziren noski Arre, Orikain, Sorauren, Eutsa, Makirriain eta abarreko biztanle gehien-gehienak, denak ez baziren. Baita historiaren zurrunbiloan itotako Eguntzun edo Elegi bezalako herrietakoak ere. Eremu zinez interesgarria da Ezkabarte Nafarroako euskararen iraupen-galeren begiekin aztertuta. Izan ere, nahiz eta berez Iruñerrikotzat ez jo ondo-ondoan du haran hegoaldeak hiriburua (Arre Iruñetik 5 kilometrora besterik ez dago), eta, bestetik, ipar-muturrean den Anotzek askoz hurbilago du Odieta harana -bertako euskarari XXI. mendera arte eutsi diona- Ezkabarteko gainerako herrixkak baino.

Hartara, Ezkabarteko euskararen gainbehera aztertzea ia bi mendetan zehar gertatu den prozesuaren kronika egiten saiatzea da. Azken berrehun urte horietako xehetasun batzuk ematen ahaleginduko naiz, datu zaharragoren batzuk bazterrean utzi gabe.

XIX. mendera arte: euskara nonahi

Zildotz

Zildotz. XVII zein XVIII. mendeetako lekukotasunak utzi ditu bertan euskarak.

Erdi Aroko leku-izenetan argi eta garbi antzeman daitekeen euskara bizi-bizirik zegoen XVI. mendean ere Ezkabarten barrena. Gizaldi hondarreko nafar herrien zerrenda ezagunean macaryayn, sorauren, acoz edota ezcaba bildu zituen eskribauak; esan gabe doa guztiak sartu zituela bascongadoen zerrendan. Euskaldun hutsak ziren Iruñe inguruko herrixka haiek. 

Zildozko 1629 eta 1631ko bi lekukotasuni esker badakigu zamuka esaten zietela ezkabartearrek korkoinak-eta garraiatzeko erabiltzen zituzten kakoei, eta isun, aldiz, lur-eremuren batean ezarritako debekuari: …a oydo decir que se suele poner vedado o ysun, que asi lo llaman de bascuençe / que en su lenguaje llaman ysun… (1631).

Arre2

Arre eta Arga ibaia. Ezkabarteko irudirik ezagunenetako bat.

XVII eta XVIII. mendeetan zeharreko toponimo askok eta askok hurbilduko gaituzte ezkabartearrek euren etxalde, alor edo mendiak izendatzeko zerabilten hizkuntzara. Hara, besteak beste, Aranbidegaña (Zildotz, 1699), Askapea (Orikain, 1777), Azotzaldea (Eutsa, 1718), Elizgibela (Azotz, 1777), Euntzebidea (Orrio, 1796), Orriobidea (Makirriain, 1678), Zabaldikaldea (Sorauren, 1741) edo Zokoa (Arre, 1782). Erret-Kontseiluko komisari erdaldunek Arre, Orikain, Sorauren, Ezkaba edo Azotz ordura arte bezala euskaldun huts ez, eta haientzako lan-eremutzat ere jo zitzatela eskatu zutenean (1767), zeharka eta haien asmoaren kontra ibarraren ordura arteko euskalduntasun osoa ari ziren aitortzen.

Urte haietako altxor eder bat utzi digu gainera Ezkabarteko euskarak: Zildotzen (1773), herriaren mintzoa baliatuz idatzi zuten kontzejukoek arma eta neurri zenbaiten inbentario bat. Udal agiri itxurapean idatzia dator Aingeru Irigaraik ezagutzera emandako dokumentua; gutxi dira euskarak eman dizkigun tankera beretsuko idazki zaharrak. Lerro hauen azpian duzue testua.

Zildotz 1773b

“Milla eta zazpitan eun eta yrutan oguei eta amiru guaren vrtean; celaric ReJidore Juan de Suescun, Gostunbrazen zen Bezala entreguatu zizaizquio vrte beri egunarequi Auzoco Armac: eta artuzitue por Inmentario; Zerenguatic Alziñeco urte zenbaites faltatu ziren zenbait paper…” (handitu irudia klik eginez)

XIX. mendea. Jarraipenaren etena.

Asko dira Iruñerrian zehar euskararen hondamendia XIX. mende hasieran gorpuzten hasi zela erakusten duten lekukotasunak (hemen, esaterako, Jimeno Juriok Egues harana dela-eta argitara eman zuena). Orduantxe abiatuko zen noski hizkuntzaren higatzea Iruñera begira dagoen Ezkabarte hego-ekialdean ere (Arre, Orikain, Azotz). Bonaparteren mapan berde argiz ageri da eremu hura; 1860ko hamarkadan euskaraz aritzen ziren hiztunak bazirela, baina ordurako gutxiengo zirela esan nahi du horrek. Euskararik gabeko lehen belaunaldia ez zen, nonbait, hiru herri horietan Lehen Karlistaldia baino beranduago jaio. Duela 150 urte Atarrabia, Burlata eta Iruñe atari-atari hartan euskararik bazela behintzat badakigu, nolanahi ere, mapari esker.

Haranaren erdialdean gehixeago iraun zuen euskararen transmisioak; XIX. mende hasieran hizkuntzak oraindik bazuen bizitasunaren seinale da, esaterako, Juan Francisco Goñi maisuak Makirriaingo eskolan idatzitako euskarazko doktrina (1828). Hainbat urte beranduago, 1860 inguruan, ez zen oraindik euskararen jarraipena eten Ezkabarte mendebaldean; baina aldatze bidean zen egoera. Sasoi hartan jaio zen Orrion urteen joanean Olaibarko azken euskaldun zahar bihurturiko Jose Maria Makirriainen aita. Orrioko seme hark ba omen zekien euskaraz, baina ez biribil. Ama (Etsaingo anuetarra) euskaldunagoa izango zen noski. Makirriain jauna muga-hiztuna zen, beraz. Zildotzekin batera Txulapain euskaldunagora begira zegoen Orrion euskararen jarraipena urte haietan ari bazen higatzen, ez zen bestela gertatuko ibarrean barrenerago dauden Makirriain, Garrues edo Eutsan. Zildotzen, nolanahi ere, 1860 inguru hartan bertan jaiotako emakume euskaldun baten aditzea dago Koldo Artolari esker, eta Pedro Diez de Ultzurrun sendagile euskaltzalearen aitona zildoztarra ere urte hartan sortua zen. Ekialdean dagoen Soraurenen, aldiz, gauza ezaguna da Antonio Atondo Arraiza euskal hiztuna 1872an jaio zela, baina nik behintzat ez dut herri hauetan bera baino beranduago sortutako inongo euskaldunen berri jakin.

Bonapartek mapa prestatu zuen urteetan, beraz, euskara zen nagusi Zildotz-Sorauren lerroan eta euskaldunak eremu hartako (ia) biztanle guztiak; baina herri gehienetan euskararik gabeko lehendabiziko belaunaldia orduantxe sortzen ari zela ematen du. Dena den, euskara ezinbesteko hizkuntza zen oraindik erlijio betebeharretarako: 1878an Aita Isidoro Zildozkoak idatzitako prediku bat arestian aipatu Diez de Ultzurrun sendagile iruindarraren eskuetara heldu zen.

Ibarraren hego-muturreko Azotz, Orikain eta Arreren ondotik, badirudi Garrues eta Ezkaba izan zirela erdaldundu ziren hurrengoak. Litekeen gauza da haien kokapena kontuan harturik. 1878an bertan, Asociación Éuskara delakoaren ekimenez eta euskararen orduko egoera zehaztu nahian hainbat eskualdetako bazkideek galdetegi bati erantzun ziotelarik, Oltzako bizilagun batek ia Ezkabarte osoa bildu zuen euskara ‘con bastante generalidad’ gordetzen omen zuen eremuaren baitan. Sorauren, Eusa, Orrio eta Makirriain zonalde horretan sartu zituen. Ez, ordea, Ezkaba eta Garrues, Bonapartek hamarkada bat lehenago haiexek ere berde ilunez margotu zituen arren. Bi herriotan euskara gainbehera zihoala pentsatu daiteke.

XX. mende hasiera. Ezkabarte erdialdeko euskararen azken hatsak.

makirriain

Makirriaingo txoko bat

Ezkabarte erdialdean euskarak 1900 inguruan bizi zuen egoera traketsa hainbat iturriri esker azter daiteke. Ez dira guztiz koherenteak, baina nahikoa irudi argia eskaintzen dutela uste dut.

1904an Elizbarrutiko Guía estadística-rako ¿Se habla vasco? galdera egin zutenean, Orrio, Zildotz, Eutsa, Makirriain eta Garruesen erantzun zuten baietz (baita gaur herri ez diren Aderitz, Nagitz eta Elegin ere). Hauetan guztietan, euskara oraindik hitz egiten zela erantzuteko bezain pixkor zegoen, antza. Gainerako herri guztietan ezezkoa eman zuten ordea; guztiz galdua izango zen agian ordurako Arre eta Orikain inguruan. 1904ko datu horiek, alabaina, ezin dira beti egia ziurtzat jo; 1878an euskaldun samartzat jo ez zuten Garruesen 26 urte beranduago baiezkoa eman eta Sorauren herria, ostera, ez zuten 1904koan aipatu, artean euskalduna zela beste iturri bati esker dakigun arren: arestian aurkeztu dudan Jose Maria Makirriain euskaldun olaiztarra 1888an jaioa zen, eta zahartzaroan adierazi zuenez bere gazte denboran ‘en Sorauren hablaban [euskaraz] hasta los gatos’. Litekeen gauza da ordurako haur soraurendarrak erdaldunak izatea, baina euskara indarrean egotea 30-40 urtetik gorako askoren ahotan. Garbi dago hizkuntza bizia zela oraindik, nekez eragingo baitzuen bestela aipatu pertzeptzio hura olaibartarraren gogoan; baina galtzen hasia zen Soraurengo euskara.

Transmisioaren etena agerikoa zen ordurako Ezkabarte erdiguneko herrietan. 1865an-edo Berriogoitin jaiotako antsoaindar euskaldun bat Ezkabartera ezkondu eta 1903-5 aldera jaio zitzaion semea Makirriainen. Aita ez bezala, erdaldun hazi zen seme hura. Koldo Artolak bildu zuen albistea semearen ahotik 1980ko hamarkadan. Zeharkako beste hainbat datuk berretsirik pentsa daiteke XX. mendean ez zela Zildotz eta Sorauren artean euskaldun zahar alerik ere jaio.

sorauren

Sorauren

1935ean Aingeru Irigarai Nafarroako euskal mintzoen hego-muga finkatzen ahalegindu zenean, doi-doia heldu ziren bere galdeketa ahaleginak eremu hartara. Sorauren izan zen zerrendaratu zuen Ezkabarteko herri bakarra, eta VII. multzoan egokitu zuen: adinekoren bat baino ez bide zen euskal hiztun, eta mintzo zaharra erabili ere egin gabe, nonbait. 30 urte lehenago katuak ere euskaldun omen ziren herri hartan desagertzear zen beraz euskara. Egun 77 urte dituen Jose Luis Borda Arraiza soraurendarrak gogoan duen herriko euskaldun zahar bakarra lehen aipatu dudan Antonio Atondo Arraiza bera da, bere aitona. Antonio Atondo 1944an edo 1945ean hil zen. Beste lekukotasunik agertu ezean, herriko euskara berarekin joan zela pentsa daiteke.

Urte haietan itzali bide zen euskara Zildotzen ere. 1925 inguruan jaiotako zildoztar batek adierazia da gaztetxoa zelarik amona entzuten zuela euskaraz, adin handiko beste zenbait herritarrekin ari zenean. Albistea 1935-40 ingurukoa izan liteke, eta amona 1865ean-edo jaioa zen, Diez de Ultzurrunen aitona euskalduna baino apurtxo bat beranduago, ausaz. Litekeena da pentsatzea hondar euskaldun zildoztar hauen belaunaldia ere, Soraurengoa bezalatsu, 1945-50 inguruan desagertu zela.

Ordurako, arrunt erauzia egongo zen euskara hegoalderago. Garruesen 1944an-edo ia 90 urte zituela hildako emakume batek ez zekien euskaraz. Halaxe adierazi zion Tomas Andueza garruestarak Koldo Artolari.

Diez de Ultzurrun sendagileak 1960an ezagutarazi zuen Makirriaingo 1828ko katixima Euskera agerkarian. Artikuluan adierazi zuenez, Zildotzen ez zegoen ordurako euskal hiztunik. Ezkabarteko euskara itolarrian zen eta iparraldean, Anotzen, bilatu behar ziren halabeharrez azken kondarrak.

Ezkabarte euskararen galera

Ezkabarteko euskararen galera-prozesua (hurbilpena). Koloreek gutxi gorabeherako mugak adierazten dituzte.

1950etik aurrerakoak. Anozko hondar hiztunak.

Anotz, esan dudan bezala, Odieta aldera dago begira, eta errepidez ere Odietako Anozibarrekin baino ez dago lotuta. Herri txiki-txikia da: 10 biztanletik beherakoa egun. XIX. mendean ere, ez ziren 60 baino gehiago. Gainerako herrietan euskara gainbehera zetorrelarik puskatxo batez iraun zuen han, Motxal izeneko etxean gutxienik: bertan XX. mende hasierara arte munduratu ziren haur euskaldunak. Odietako Erripetik Anotzera ezkondu eta gaztelaniarik jakin ere ez zekien Josefa Artzeren bi seme-alaba behintzat, euskaradun hazi ziren etxe hartan: 1908an jaiotako Celedonia Zenotz Artze, eta honen anaia Andres (1914). Hauek izan ziren Ezkabarteko azken haur euskaldunak. Beste anaia bat ere izan zuten, Manuel, baina ez du ematen euskara jasotzera heldu zenik.

IMG_20140519_093639

Anotz, 2014ko udaberrian

IMG_20140519_093719

Harri horien gainean egon zen eraitsi zuten arte Anozko Motxal izeneko etxea.

Celedonia Beltranenako Julian Artazkozekin ezkondu zen; erdalduna bera, Motxal ez beste etxe guztietako anoztar adinkideak bezalaxe. Horixe adierazi dit ezkontza hartatik jaiotako Maria Artazkozek; 76 urte ditu gaur. 1962ra arte Anotzen bizi izan zen eta ez zuen herrian beste etxe euskaldunik ezagutu; gogoan du, aldiz, ama eta osaba Andres euskaraz aritzen zirela elkarrekin. Maria gaztearen zeregina amona Josefa zaintzea izan zenez, eta hark asko egiten baitzion euskaraz -gaztelania trakets baino jakin ez-eta!- euskara pindartxo batzuk jasotzera heldu zen biloba gazteena, ahizpa ez bezala: nongoa zara? Egun on! Bai zuri’re!. Penaz esaten ditu gaur Mariak hitz horiek, haraneko euskaldun zahar bakarren altzoan hazi eta gehiago erakutsi ez ziotelako. Diez de Ultzurrunen esanetan 50 urtez gorakoak ziren euskaldun herrian 1960an; Erripeko amonarekin batera, beharbada Motxal etxeko Celedonia eta Andres baino ez.

Urte batzuk beranduago jaiotetxea utzi (errentan bizi ziren bertan) eta Iruñera egin zuten anoztar haiek. Horrexegatik ez zuen Sánchez Carrionek euskaldunik aurkitu 1970ean, nahiz eta Anozko euskara eman eta Ezkabarteko mintzoaren kolorea antzematen lagun zezaketen azken lekukoak izan baziren, oraindik.

Beste haran askotakoak bezain isil-isilik joango zitzaizkigun Koldo Artola nekaezinaren pazientziagatik izan ez balitz. Ikerle gipuzkoarrak ere, jakina, ez zuen Anotzen euskaldunik topatu 1980ko hamarkadan herria bisitatu zenean. Hala ere, hiriburura alde egindako anoztarren arrastoari segi eta Motxaleko Celedonia aurkitzeko gauza izan zen. Ez, ordea, anaia, Andres 1976an hila baitzen; baina Ezkabarteko azken euskaldun zaharra elkarrizketatu, 1981ean eta 1982an hainbat grabazio egin eta lekukotasun ederra bildu ahal izan zuen Artolak. 1985ean eman zuen argitara Ezkabarteko azken euskaldun zaharrari buruzko lana.

Maria Artazkozen esanetan fede handiko emakumea izan zen Celedonia, euskaraz baino ez zekien Erripeko Josefaren alaba. 1993ko irailaren 24an hil zen, bihotzez maite omen zuen Maria Auxiliadora egun batez. Hona hemen, amaiera gisa, emakume hark Koldo Artolari Ezkabarteko euskaraz kontatutako pasadizo ttiki bat, Olaizko artzaia topatu zuenekoa.

Aldi bétez… Oláizko… artzái bét… yoàn tzén… gúre… gùre erriko…oyanéra; falta zuén… fálta zituén ardí betzuk, eta… billetzéra, ayén billátzera; ta ni, nindabillén án, beyéki te… biórreki(n)… álde batétik, kártzen bèrtze aldéra… ta ník, ikúsi nuénian… múletaki(n)…zábillèla …! útzi béyek eta biórrak án, eta laixtérka yoán nitzén… neré anáie béstze eskín batián tzén, billátzera (barrez), ikerátuik!

Nafarroako udalerriak TxulapainEncajado entre los arrabales de Pamplona y valles de muy reciente pérdida del euskera, el desgaste de la lengua vasca a lo largo del municipio de Ezkabarte se ha propagado desde el sur hacia el norte a lo largo de los últimos dos siglos, de tal manera que mientras en localidades como Arre u Oricáin no queda ya recuerdo alguno ni memoria de sus vascohablantes, en el extremo septentrional del valle ha sido posible llegar a conocerlos e incluso recoger los últimos rescoldos del habla en la que se expresaron los ezkabartearras desde que existe memoria histórica de sus tierras. En el eje E-O que vertebra el valle desde Sorauren a Cildoz la desaparición completa del euskera autóctono no parece haberse producido antes de 1950.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko abuztua
    A A A A O I I
    « maiatza    
     123456
    78910111213
    14151617181920
    21222324252627
    28293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu