Tag: Iruñerria

Euskararen lekukoak: TXULAPAIN

 

Txulapain Iruñerrian

Txulapain, gorriz, Iruñerri iparraldean

Iruñerriko hainbat ibar eta herri -azken urteotan hiriburuaren arrimoan  jendetsu bihurtu direnak batik bat- ezagunak dira oso Iruñeko edozein biztanlerentzat: Antsoain, Burlata, Barañain… ez dago izen horiek horiek aldez edo moldez bereganatu ez dituenik. Atarrabia toponimoa bera ere ezaguna da egun, euskaldun askoren artean bederen, Villava nagusi den arren. Zenbatek jakingo lukete ordea gaur egun, Iruñean bertan, Txulapain zer den edo non dagoen? Gutxik, seguru asko, eta erdaldunen artean are gutxiagok. Gaztelaniazko ‘Juslapeña’ nagusitu da, nagusitzearekin batera txulapaindarren euskara XX. mendean zehar iraungi den bezala.

Alabaina, ‘Txulapain’ euskalduna izan da (erdarazko Juslapeña forma euskal fonetikara egokiturik, Mikel Belaskok azaldu duenez) hainbat mendetan zehar haran ttipi honetako biztanleek jaioterria izendatzeko erabili zuten hitza. Txulapain bera bi zatitan banatzen omen zuten euskaldun haiek, Koldo Artolak jaso eta Yrizarren Morfología del verbo auxiliar vasco lanean irakur daitekeenez:

Txulapain Ollakarizketa

Ollakarizketa (Elbarrena, Txulapain)

«Txulapain, Txulapein, Txulapañe … era batez baino gehiagoz aditu dudala esango nuke …; Txulapañe hau, bestalde, bitan banatzen da: mendebaleko sei herriek (Osinaga, Aristregi, Beorburu, Osakar, Nuin eta Larraiotz) ERGOIENA osatzen dute eta gainerako zazpiek (Markalain, Gartziriain, Ollakarizketa, Usi, Beltzuntze, Nabatz eta Untzu) ELBARRENA, Beltzuntzeko Felix Ekiza jaunak adierazi zidanez».

Datuok 1988an eman zituen Felix Ekiza beltzuntzearra bera ez zen euskalduna, tamalez, azken belaunaldiko euskal hiztunen seme baizik. Dena den, Txulapainen eta ondoko Gulian bizi izan ziren Iruñerriko hondar nafarrera hiztunak, Iruñe ondoko berezko euskara XX. mendearen akaberara arte iraunarazi zutenak. Lekuko ederrak ditu Txulapain ibarreko herrietan aspaldiko euskalki nafarrak. Azken labekadakoak batzuk; iturria, ziurrenik, oraindik agortu ez den seinale. Juslapeña zaharrean barrena euskarak utzitako arrasto sakonaren erakusgarri duzue ondoren datorrena.

Antzinatetik XVIII. mendera arte: euskararen nagusitasuna

XVI. mendekoak dira txulapaindarren hizkuntzari buruzko lehendabiziko albiste zuzenak, eta ezin garbiago mintzo zaizkigu ibarrekoen euskalduntasunaz.

Txulapain Beorburu

Beorburu, elurretan

Ohikoa izan zen ordura arte -Erdi Aroan zehar bezala- bikote ugari apezik gabe ezkontzea; hau da, bi lekuko edo gehiagoren aitzinean, ezkongaiek elkarri ezkontitzak esan eta haientzat erabateko balioa zuen eliz erritoez kanpoko lotura gauzatzea. Aro Modernoan gainbehera etorri zen, Trentoko Kontzilioko erabakiek betiko desagertarazita, agintaririk gabeko elkarketa hura. Sortu zen bezala heriotza baino lehen baliogabetzea ere bazegoenez, ezkontza mota hark zenbait liskar eta salaketa eragin zuen, eta bide batez Nafarroako bikote batzuek elkarri emandako euskarazko ezkontitzak ezagutzeko parada eman digu. Txulapaingo Beorburun, 1536an, Maria izeneko bertako andrazko batek auzitara eraman zuen Belaskoaingo Martin Beltzuntze; antza denez, bederatzi urte lehenago elkarri ezkontitzak esan, eta beranduago Belaskoaingo beste emakume batekin espostu zen Beltzuntze, elizaren bidetik. Beorburutarraren salaketak eragindako auziaren latinezko testuetan, behin eta berriz jaso zuten 1527an Mariak eta Martinek euskaraz batak besteari eman zioten fedea. Nafarroako Elizbarruti-Artxiboan dago testua. Martinen hitzak doaz aurretik, Mariarenak ondoren, prozesuan bertan dauden-daudenean (hemen zabalago nahi izanez gero):

nyc Martin ematen derauçut neure fedea

çurj Maria vici naycen artean

çuçaz verce emazteric ez egujtegujteco

eta ez çuri vici naycen artean faltaceco

nyc Maria çuri Martin ematen derauçut ene fedea

vici naycen artean

çuçaz  verce senaric ez egujtego egujteco

eta çuri ez faltaçeco

Txulapaingo emakumearen aldekoa izan zen epaia; bazuen oraindik indarrik 1536an elizaz kanpoko ezkontzak. Ez luzerako, ordea.

1572an, Osinagan, Martin Aginaga ibar-jaunordeak preso hartu zuen Martin Garcia izeneko herritarra etxean sartzera zihoanean. Preso çara, esan zion Aginagak: preso sois, agirian bertan itzuli zutenezNay dut çergatic, izan omen zen Garciaren erantzuna. Fernando Maiorak topatu du lekukotasuna Nafarroako Artxibo Orokorrean. Xehetasunak Reino de Navarra. Euskera. Insultos, coplas, frases izeneko liburu interesgarrian aurkituko ditu irakurleak.

txulapain larraiotz

Larraiotzen, XVII. mendean, bazen euskaldun elebakarrik.

Aurreko albisteak ikusirik, inor ez du harrituko 1587ko Nafarroako herrien zerrenda ezagunean ageri diren Txulapaingo izen guztiak Bascongado atalean egoteak: Ollacarizqueta, Nabaz, Unçu, Vssy, Mayquelayn, Osinaga.

XVII. mendeko albisteak ildo berekoak dira: 1615ean inor aitonen seme bazen ala ez zen erabakitzeko ikerketa bat egin zuten Larraiotzen; Juan Etxeberria apaiza itzultzaile aritu behar izan zen herriko Juanes Larraioz lekukoaren hitzak jasotzeko, por ser bascongado. Juanesek ez zuen, nonbait, erdararik menderatzen.

Gaztelaniaren hedapenerantz

XVIII. mendearen bigarren zatian Nafarroako Auzitegietako komisari erdaldunek eragindako auzi luze bezain ezagunean ez dago Txulapainen aipamenik; zeharka, ordea, susma daiteke komisari haiek Txulapain ere erdalduntzen hasitako ibarren artean sartu zutela, Iruñerriko beste hainbat lekutan horixe baitzen haien esanetan gertatzen hasia zena: puede reputarse por pueblos romanzados (…) los valles de Egues, Ansoain, Aranguren, Cendea de Galar, Echauri, Ezcava y otros de la Cuenca y redondez de esta Ciudad (1767). Komisari erdaldun eta euskaldunak gaztelaniaren balizko agerpenari zegokionez bat etorri ez arren, ez da dudarik euskara zela oraindik ere txulapaindarren hizkuntza nagusia.

Txulapain Santazilia

Ekaitz Santaziliak ezagutarazi duen Txulapain inguruko euskarazko testuaren hasiera

Euskararen nagusitasun horren lekuko dira Txulapainekin lotura duten eta azken urteotan ezagutzera eman diren 1800 inguruko bi eliz testu. Horietako bat, XVIII. mende amaierakoa (edota, asko jota, XIX.aren hasierakoa), Untzuko edo inguruko herri bateko parrokiako liburuak Iruñeko Elizbarrutiko Artxibora eramatean agertutako euskarazko eskuizkribu anonimoa da. 2013an eman zuen argitara Ekaitz Santaziliak Fontes Linguae Vasconum aldizkarian. Ordu hartan Espainian indarrean zegoen errituaren arabera ezkontzera zihoazen bikoteei eman beharreko oharren bilduma dela esan daiteke, laburzurrean Rituale Romanum esan ohi zioten liburuaren gaztelaniazko bertsiotik apezen batek moldatua eta euskaraz paratua.  Ezconcera doacinei eman daquioqueten aviso gaia da idazkiaren izenburua. Urte batzuk beranduago, 1826an, Nuingo parroko zen Pedro Larraiozek liburu bertsuaren 1818ko edizioa erosi eta antzeko euskal moldaketa prestatu zuen. Duela hainbat urte argitaratu zuen Aita Franzisko Ondarrak Nafarroako beste euskal testu batzuekin batera. Txulapaindar zenbaitek gaztelania ezagun izan ala ez, XIX. mende hasieran parroki lanerako euskara ezinbestekoa zela erakusten diguten testuak dira hauek.

Txulapain Bonaparte

Txulapain inguruak Bonaparteren mapan. Antsoaingo Berriogoiti eta Ezkabarteko Ezkabatik beheiti gutxiengoaren mintzoa omen zen euskara.

Zalantzan jartzekoa da beraz XVIII. mende amaieran Txulapain ingurua komisari erdaldunek iradoki bezain erdalduntzen hasia ote zen; 1860-70erako, ordea, bistakoa da egoera aldatzen ari zela. Bonapartek hegoaldeko goi-nafarreraren ipar muturrean ezarri zuen ibar osoa. Gehienak euskaraz mintzo zirela adierazten duen kolore ilunaz markatu zuen Txulapain, baina ondo-ondoko Antsoain bailarako zenbait herritan gutxi omen ziren ordurako mintzo zaharra erabili ohi zutenak. Bonapartek emandako informazioaren osagarri, hara Paul Brocak garai bertsuan bildutakoa: Txulapaingo herri frankotan -erdialde eta hegoaldekoetan, eskuarki- euskara ez ezik gaztelania ere bazerabiltela adierazi zuen frantziarrak. Beorburu-Nuin-Otsakar-Osinaga ingurunea utzi zuen eremu horretatik at. Gainerako herrietan bi hizkuntzak entzuten omen ziren ordurako. XVIII. mende amaieran agian ez, baina XIX.enaren lipar hartan behintzat erdara haranean barrena zabaltzen ari zeneko irudia osatzen dute Bonaparte eta Brocaren lekukotasunek. Yrizarren ustez, 680 bat euskal hiztun izango zituen ordu hartan Txulapainek, biztanleen % 90-edo. Euskararen jarraipena ez zen artean eten, seguru asko, baina litekeena da etetear egotea. Hala ere, kontuan hartu zuen Arturo Kanpionek Txulapain 1880an Orreaga baladaren Nafarroan zeharreko itzulpenak eskatu zituenean. Osinagako Bernardo Etxeberriak isuri zuen Txulapaingo mintzora iruindarraren lana. Hegoalderagoko euskararik ez zuen Kanpionek  bilduma hartan jaso.

1900-1970: transmisioaren etena eta euskararen gainbehera

1904an Iruñeko Elizbarrutiak argitara eman Guía estadística delakoan Txulapaingo apaiz guztiek erantzun zioten baietz “¿Se habla vasco?” galderari. Irudi okerra eman dezake, ordea, jokabide bateratu horrek. Baiezko erantzunen hego-muga zen berriro ere Txulapain; Antsoainen baiezko bakar bat ere ez zen jaso. Eta euskararen jarraipena urte haietan bertan ari zen eteten ibar osoan zehar, ordurako etena ez bazen. Oso txulapaindar gutxik jaso zuten gurasoen euskara 1900. urteaz haraindi.

Txulapain mapa 2

Txulapaingo dermioa. Zenbait herriren ondoan, bertako euskararen azken lekukoen jaiotza-urtea. Egin klik hobeto ikusteko.

1923-25 bitarteko Erizkizundi Irukoitzean, dena den, bildu zen Txulapaingo daturik. Hirugarrenez, albiste-iturri batek iradokitako hizkuntza-eremuaren muga dugu Txulapain; ez zen hegoalderagoko daturik bildu. 71 urteko Miguel Elcano Lazterrak erantzun zien Angel Madariaga inkestatzailearen galderei. Nabazkoa zen.

Aingeru Irigaraik 1935ean bere ikerketa burutu zuenean ere, Txulapaingo herriak izan zituen ikertutako eremuaren muga. Berriemaileek sendagile nafarrari adierazi ziotenez, Beorburu zen ibarreko herririk euskaldunena: 30 urtetik gorakoak aritzen omen ziren euskaraz; gazteagoak, aldiz, ez. Nabaz, Beltzuntze, Larraioz  eta Osinagan 50 urtetik gorakoak baino ez ziren euskaldun; baina euskara erabiltzeko ohiturarik ere ez zuten, antza. Litekeena da egoera Irigarairi esan baino pittin bat hobea izatea. Irigarairen zerrendan ageri ez den haran hegoaldeko Ollakarizketa herrian, Antsoaingo mugan, euskaraz aritu ohi ziren oraindik adinekoak elkarren artean elizatik ateratzean-eta; egun 93 urte dituen Felipe Subizak ikusia da hori; Usin inork ez zekiela esan zioten Irigarairi (ikusiko dugun bezala, nekez izan zitekeen hori egia), eta gainerako herriak aipatu ere ez zituen egin. Nolanahi ere, ordurako Txulapaingo euskararen higadurak ez zuen atzerabiderik. Yrizarrek haranean 100 bat euskal hiztun izango zirela kalkulatu zuen; erdia baino gehiago galdu ziren ondorengo hiru hamarkadetan.

1970etik aitzina: azken hiztunak

1970erako ba omen ziren Txulapainen euskara guztiz galdutako herriak; Nabazko hondar hiztuna, esaterako, 1967an zendu zela jakin zuen Irizarrek. Ikerle honek 17 euskaldun zahar edadetu topatu zituen ibarrean zehar -erabili ez izanaren ondorioz gero eta euskara maiztuagoa zutenak- eta hiztun oso izatera ere helduko ez zen beste andanatxo bat. Azken horien lekuko, Koldo Artolarenak diren 80ko hamarkadako hitzok:  ‘Ezagutzen dut, aurreko horiez gainera, zertxobait ulertzen duen Osinaga, Nabatz eta Untzuko pertsona bakanen bat, hala nola guraso biak nuindarrak zituen Otsakarko beste bat; guzti hauek, alabaina, ezin ‘pronuntzia’ dezaketela diote…’. Zaku berean sartu beharko genuke lehen aipatu Felipe Subiza ollakarizketarra bera, Beorburuko aita eta Ollakarizketa bertako ama elkarren artean euskaraz aritzen entzutera ohitua, eta aitak euskaraz egiten zionean ulertu bai baina gaztelaniaz erantzuten zuena, euskaraz ‘pronuntziatu’ ezinik. Subiza jauna euskara etxean entzutera iritsi bai, baina behatzen artean ihes egin zion belaunaldi galduaren adibide da. Ollakarizketako ama, Josefa Vidart, herriko azken euskaldun zaharretako bat, 1970eko hamarkada hasieran hil zen.

Txulapain Untzu 2014

Untzu (Txulapain) 2014ko udaberrian

Galbide gorrian zegoen Txulapaingo mintzoa betiko desagertu aurretik informazioa biltzeko azken aukera izan ziren beraz urte haiek. Osinaga, Gartziriain, Nabatz edota Beltzuntzen, adibidez, ordurako hiztunik ez eta desagertutako azken haien seme-alabak baliatuz zenbait esapide, aditz edo kanta jaso ahal izan ziren. Beste batzutan, aldiz, gaztaroan euskaraz mintzatu baina ordurako zeharo ihartua eta erdi ahantzia zuten adinekoak izan ziren, etsi-etsian, berriemaile; horren adibide da Txulapain hegoaldean, Ezkabarteko dermioaren mugan, euskarari doi-doia eutsi zion Untzuko Bernardina Latasa Gindano (1893-1991), Joxemari Satrustegik elkarrizketatua. Garrantzitsuagoa izan zen, dudarik ez, euskaraz sikiera ongiska moldatzen ziren azken hiztunen ekarpena; Txulapain ekialdeko mintzoaren lekukotasuna Usi herrian 1890ean sortutako Urbana Aginaga Azkaratek eman zuen 1980an, hil baino bi urte lehenago. Hondar euskaldun zahar txulapaindarrak, nolanahi ere, Atetz eta Guliara begira dauden ibar iparraldeko herrixketan bizi izan ziren:

  • Artola eta Tellabideren esanetan 1980 inguruan oraindik dozena erdi bat euskaldun zeuzkan Beorburun, Esteban Garbisu Aranguren izan zen seguru asko euskarari eutsi zion azken biztanlea. Atezko Zigandara ezkondu den Garbisu, eta hantxe hil zen 1992an, 81 urte zituela. Hauxe izan zen, ausaz, Txulapainen euskaraz txukun mintzatzeko gai izan zen azken pertsona (izenean klik eginez gero Esteban bera entzun ahal izango duzue euskaraz; hemen, aldiz, hura hil ostean Mikel Belaskok Nafarkarian eskainitako artikulua dago, 4. orrialdean).
  • Beorbururekin mugakide den Otsakar herrixkan sortua zen Fermina Goldaraz Zubieta 1902an. Muga-hiztuntzat har daiteke Goldaraz anderea; Artolak ‘Euskaraz mintzatzeko larri xamar’ topatu zuen 1988an, haren ahotik Otsakarko euskara eta hainbat aditz bildu zituenean. Ultzamako Gerendiain herriko Ormitxa etxera ezkonduta, bertan hil zen Fermina 1993ko urrian, Iruñerriko euskal hizkeraren azken kondarrak XXI. mendearen atariraino eramanik.

 

N.B. Irakurlearentzat interesgarria izan daitekeelakoan, hona hemen Labrit Multimedia prestatzen ari den TNafarroako udalerriak Txulapainxulapaingo ondare ez-materialaren bilketaren aurrerapena. Gaztelaniaz ezinbestean (Etxalekun jaioak diren Miguel Astiz eta Micaela Aranoren lekukotasuna izan ezik), baina haranean hitz egin zen euskarari buruzko erreferentziarik baduena (ik. Ollakarizketako Felipe Subiza, sarrera honetan zehar aipatua, 1,49″-tik aurrera)

 

Juslapeña / Txulapain, pequeño municipio situado al norte de Pamplona, a apenas un puñado de kilómetros de Iruñea, fue junto con el antiguo valle de Gulina el último reducto del euskera en la Cuenca. Todo parece indicar que la transmisión natural de la lengua se resquebrajó en las postrimerías del siglo XIX y se interrumpió definitivamente en los albores del XX. Donde hace menos de 200 años los párrocos se valían de textos vascos adaptados por ellos mismos para hacer comprensibles los preceptos de la doctrina católica a sus feligreses frecuentemente monolingües, hace apenas 30 un puñado de personas se esforzaban por rescatar del olvido la mayor cantidad posible de palabras y flexiones del habla local antes de que esta desapareciera definitivamente, hecho que se materializó en la década de los 90 con el fallecimiento de los úlimos hablantes de Osácar o Beorburu.

 


Bonaparte eta Broca: Nafarroako euskararen mugak 1870ean (I)

Bada zenbait aste agertu zirela blog honetan Bonaparte eta Broca zientzialari atzerritarrak, eta euskara ikertu nahiak bultzatuta burutu zituzten ikerketa ederrak. Garai berean egin zuten lan, nork bere aldetik eta euskara zaletasuna akuilu, hizkuntza mintzatuaren orduko mugak ikergai zituztela, besteak beste. Luze eta zorroztasunez aritu ziren biak, eta euskararen hego-mugei dagokienez behintzat ondorio berberetara heldu ez baziren ere, behinolako hizkuntza-egoera ezagutzeko urrearen balioa duten lekukotasunak utzi zizkiguten; ezin inola ere haien ekarpena merezi bezainbeste eskertu. 

Broca 1875 Nafarroa

Nafarroako euskararen mugak Paul Brocaren mapan (1874). Hurbilagotik ikusteko egin klik irudian.

Bonaparte Nafarroa

Nafarroa ingurua Bonaparteren mapan (c. 1870). Hurbilagotik ikusteko egin klik irudian.

Erabateko luxua izanik (eta gauza berria ordura arte euskararen historia ezagunean) horren maila handiko bi aditu une berean euskararen mugen inguruan jardun izana, galdera bati erantzun nahi dio sarrera honek: zer nolako irudia osatzen dute, bata besteari gehituta, Bonapartek eta Brocak Nafarroako euskararen orduko mugak ezagutzeko utzi zizkiguten argiek? Ekialdetik hasita, Iruñerrira bitarteko eremuan jaso eta erregistratu zutena aipatuko dut lehendabiziko zati honetan.

Nafarroako ekialdea: Erronkari-Zaraitzuetan euskara atzeraka (Eta are ekialderago?)

Burgui - Vista del pueblo.preview

Burgi

Ez ziren bat etorri Bonaparte eta Broca Erronkari haranaren egoera deskribatzerakoan. Napoleonen ilobak euskalduntzat jo zuen beti ibar osoa 1860ko hamarkadan zehar, bere laugarren bidaian lurraldea ezagutu aurretik; baina bazekien erronkariera higatzen hasia zela ere. 1864an Burgiri buruzko iritzi kontrajarriak jaso zituela idatzi zion Etxenikeri: ez zekien euskara burgiar gutxi batzuen mintzaira zen edota herritar askotxorena. Bazekien, bestalde (1865), Erronkariko herri batzuetan behintzat euskara gaztelania bezainbeste mintzo zela. Baina derrigorrezkoa zuen printzeak harana bisitatzea, Nafarroako hainbat eskualdetako doktrina-itzulpenak eskuratu ahala lehentasun bihurtu zitzaiolako lortu ezinik zebilen erronkarierazko bertsioa. Bruno Etxenike bera eta Claudio Otaegi lagun hartuta, beraz, horrenbeste erakartzen zuen euskara hura mintzo zen lekuan bertan ikertzeko aukera izan zuen printzeak 1866ko martxoan.

Bidankozen, hotzaren hotzez, Erronkarirako neguak Bonaparte gaixotu ere egin omen zuen arren, “elurrez betea, eta amildegi, hartz eta otsoek inguratua, baina gutxitan ikusi bezain jende abegikor eta adimentsukoa” zen lurralde hark ikaragarri aberastu zuen, bere eskutitzetan antzeman daitekeenez. Entzun zuen euskararik Burgin; baina gazte ez zirenek osatu gutxiengo bati bakarrik. Ohiko zorroztasunez irudikatu zuen hori bere mapan; euskaldunak, ziren, artean, ibarreko herri guztiak.

Erronk mapa

Erronkari ibarra

Bestelako albisteak utzi zizkigun Brocak. Bere mapan erabat erdaldunduta ageri dira Burgi eta Garde, euskararen mugatik at. Gaztelania baino ez zen han mintzo jaso zituen txostenen arabera; gainerako herrietan, aldiz, bi hizkuntzak omen zekizkiten.  Euskara apalduta egon arren printzeak are Burgin ere bertatik bertara entzun ahal izan zuenez ez du ematen Brocaren datua kontuan hartu beharrekoa denik.

uscarres01

Uskartze, Zaraitzuko hego-muturrean

Zaraitzun ere, nahiz eta bi ikerleek itxuraz antzeko mugak ezarri,  bada Bonaparteren ondorioak hobesteko argudiorik. Hala eta guztiz ere, okerreko albisteak jaso zituen hasiera batean: 1864an Sartzetik Uskartzerainoko herri guztiak erdaldunak zirela uste zuen, eta aldiz, euskaldunak ziratekeela handik hegoalderako guztiak Bigotzari eta Gazteluberrira bitartean. Ez zekien, artean, aspaldi erdaldundutako eremua dela hura. 1866ko bidaian ikusi ahal izan zuen egia bere begiez; Arrakasgoiti, Galoze eta Izitze ziren euskararen hego-muga, lehendabizikoan euskara gibelera zihoalarik. Uskartze (Zaraitzuko azken herria) ez zen ordurako euskaldun; hizkuntza umetan ikasi eta ordurako norekin hitz egin ez eta ahaztuta zuen adineko emakumearen lekukotasuna utzi zigun Bonapartek; ez zuen beraz herria euskalduntzat jo. Horregatik ez da sinesgarria Brocaren bertsioa: girondarrak, euskararen muga handik oso gertu ezarri arren -hiruzpalau kilometro baino ez- Uskartze eta are Ustaize ere jo zituen euskalduntzat. Nekez izan zitekeen egia, badakigulako 1605ean, ia hiru mende lehenago, herri erdalduna zela Ustaize, eta hiru kilometro eskasera dagoen Uskartzeko biztanleek nola-halako gaztelania zerabiltela -baina gaztelania, azken batean- hegoaldeko auzoekin harremanetan jartzeko.

anso

Anso (Huesca). Brocarentzat aspaldiko mendeetan erdaldun.

Zaraitzu eta Erronkariz haratago, hegoaldera eta eguzki aldera, Salvatierra eta Anso inguruak daude. Oso gutxi dakigu eremu horien balizko euskalduntasunaz. Toponimiaren nondik norakoak euskara Anson Aro Modernora heldu bide zela iradoki arren, hori ziurta dezaketen toponimiaz landako frogak falta zaizkigu. Brocak zein Bonapartek pausatu zuten begirada Huesca eta  Aragoiko lurrotan, baina ez modu berean. Honako hau idatzi zuen girondarrak Sur l’origine et la répartition de la langue basque lanean: Ez dago inolako frogarik gurearen aurreko mendeetan Anso ibarra nafarra izan dela edota euskara mintzatu dela erakusten duenik. Euskararen muga hau, beraz [Erronkari-Anso] oso aspaldikoa da; zilegi da pentsatzea erromatar garaikoa dela. Ez zen printzea horren ziur egongo: 1864an Huesca edo Zaragozako mutur horretan euskaldunik geldituko ote zen galdetu zion Etxenikeri. Bistan da, mapari begira, urdazubiarrak ez zuela horrelakorik topatu.

Brocnaparte 1

Pirinio aldea: Bonaparteren muga (1870, gorriz) vs. Brocarena (1874; urdinez; hurbilketa proposamena). Berdez inguraturik, euskal eremuan sartu-ez sartu zalantzazko direnak. Brocak muga finkatzeko ustez aztertu zituen herriak, azpimarratuta. Hurbilagotik, irudian klik eginez.

Irunberri-Agoitz ingurua: hizkuntza gero eta makaltzenago.

Irurozki

Irurozki (Urraulgoiti): bazuen oraindik euskara pixarrik Brocaren arabera; Bonapartek, hala izatera, ez zuen aintzat hartu.

Mendebalderago, eta Irati arrorantz goazela, Urraul-Longida ingurua dugu. Hego-mendebaldera, aldiz, Itzagaondoa eta Ibargoiti. Eskualde honetan ere nahikoa bat etorri ziren Bonaparteren eta Brocaren ondorioak. Ez guztiz, ordea. Bonapartek adierazi zuenez ihesian zihoan euskara Urraulgoitin barrena, eta Adoain-Ongoz-Lareki lerroan ezarri zuen hizkuntza-muga. Jakina den bezala, herri batean euskara zekiten apurrek erabili ere ez bazuten egiten (s’il ne conserve même pas un souffle de basque, esango zuen berak), mugatik kanpo utzi ohi zuen ikerle handiak herri hura eta ez zuen aintzat hartzen. Egon zitezkeen beraz euskara galtzear ziren herrixka zenbait hegoalderago ere. Bat letorke hori Brocaren datuekin, honek Bonaparteren muga-ertzean baina kanpoaldean zeuden Eparotz, Irurozki eta Santsoainen oraindik euskaraz bazekitela jaso zuelako. Zabaltza eta Imirizaldun, ordea, ez; ezta are urrunago diren Berroia eta Ripodasen ere. Irudi koherentea eskaintzen digute bi irakurketek: higatzen ari zen zeharo euskara Urraulgoitin, hegoaldetik iparralderantz. Urraulbeitin, aldiz, Bonapartek kontuan hartu ere egin ez zituen pixarrak geratu zitezkeen Santsoain-Artieda-Grez inguruan: horiexek ageri zaizkigu Brocaren 1874ko mapan. Itzagaondoari dagokionez pentsa liteke Brocaren iturriek Izanotz eta Indurainen euskara entzun zutela; bi herri horiek ezarri zituen Sainte-Foy-la-Grandekoak euskararen eramu ertzean; ez dakit hego-muturreko Gergitiain ere haiekin batera bildu behar ote den. Bonapartek argitasun handiagoa utzi zuen Itzagaondoari dagokionez: Claudio Otaegi bidali zuen herriz herri 1871n ibarreko herri guztietara joan eta euskaldunik ba ote zen aztertzera. Denetan aurkitu zuen gipuzkoarrak hiztun zenbait, asko ez baina. Ibargoiti ere euskalduntzat jo zuen Bonapartek, eta esan bezala jakina da horri dagokionean zorrotz samarra izan ohi zela. Brocaren berriemaileek, ordea, erabat erdalduntzat jo zituzten Ibargoitiko Idozin nahiz Zabaltza.

izko

Ibargoitiko Izko zen Bonaparteren ustez Zangozako merinaldeko euskararen hego-muturra 1870ean. Brocak ez zuen euskalduntzat jo.

Iruñerria: euskaldun, ala erdaldun?

Broca eta Bonaparteren lanen alderdirik interesgarrienetako bat Iruñerriari buruz emandako informazioa da. Agitz emaitza ezberdinak bildu zituzten biek, baina Iruñe inguruan euskara sufritzen ari zen higadura bortitzren irudi ederra eskaintzen du bien lanaren baturak.

Oso deigarria da Nafarroako erdialdean bi mapen arteko aldea: Brocak Iruñerri zati handi bat utzi euskararen eremutik kanpo: hiriburuaren ekialde eta hegoalde osoa, eta baina Iruñe iparralde-mendebaldeko hainbat auzo herrixka ere. Ezkabarteko Azotzen, Orkoienen eta Zizur nagusian euskararik oraindik bazela jaso zuen. Ez ordena Eguesko Elian eta Esteribarko Irotzen (!), Uharten, Artikan eta Barañainen. Horren arabera finkatu zuen Iruñerri inguruko hizkuntza-muga, hiriburuari itzulinguru egiten ziona.

Ez da dudarik gibelka zihoala euskara Iruñerri hegoaldean, baina Brocaren datu horien zuzentasunaren aurkako argudio franko eman daiteke Bonaparte baliatu gabe: Lázaro Ilundain noaindar euskalduna (1810-1890), Eguesen euskaraz sermoi esaten ibilitakoa; Irigaraik Eguesen bertan, Elian, bildutako euskara apurrak (1935); Badostaingo Aramendia etxera ezkondutako Francisco San Martin ibirikuarraren seme zaharrenak (24 urte 1821ean) euskara baino erabiltzen ez zuela, biztanle gehienek ordurako gaztelania bazekiten arren; 1943an hildako Faustino Erro, Joxemiel Bidador zenaren esanetan Zizurko hondar euskalduna izan zena… Bazen oraindik euskararik Iruñe inguru osoan 1870eko hamarkadan, Brocaren mapak jaso ez bazuen ere.

arre

Arre (Ezkabarte): Ultzama ibaia. Hasiera batean ez zuen Bonapartek uste herrian euskara entzuten zenik. Iritziz aldatu zen beranduago.

Ez zen alabaina erraza izango hiriburu inguruaren egoera konplexua behar bezala argitzea (12.000 biztanle 1850ean; 30.000 1900ean) eta euskara edonon berezko ba ote zen ala ez erabakitzea; lanak eman zizkion Bonaparteri ere Iruñe inguruko euskararen irudia osatzeak. Hainbat aldiz aipatu zion Etxenikeri bere kezka. 1860ko hamarkada hasieran hiri buruzagiaren ondo-ondoko herri-auzoak erdaldun zirela uste izan zuen, ez zela haietan euskararik erabiltzen eta ez zutela horrenbestean inolako kolorerik merezi. Berriozabal edo Sorauren zeuzkan salbuespentzat, haietan biztanle batzuek oraindik euskara egiten zutelakoan. Halaxe jaso zuen, nonbait, 1857ko bidaian: Berriozabalen gaztelania zela nagusi, baina bazela oraindik euskararik ere.

Antza denez, Orikain eta Olabe ere artean euskaldunak zirela iritzita amaitu zuen printzeak 57ko itzulia. Baina Arre, Atarrabia eta Burladan euskararik entzuten ez zela uste izan zuen luzaroan.

Auzia, nolanahi ere, ez zegoen erabat argi ikerlearentzat, eta 1864an zehar behin baino gehiagotan estutu zuen Bonapartek Etxenike leiala datu zehatzak eskura ziezazkion. Bistan da bazuela euskarak bizitasun arrastorik behintzat aurrez aipatu herrietan, eta baita Iruñerriko gainerakoetan ere, azkenean eskualde oso-osoa bildu baitzuen ikerleak bere mapara, uharte moduan erdaldun utzitako hiriburua alde guztetatik inguratuz. Iruñea bera guztiz erdaldun ote zen horrenbestez ordurako?

(bigarren zatian jarraitzeko)

Broca & Bonaparte - Nafarroako erdialde eta Iruñerria

Nafarroako erdialdea: Bonaparteren muga (1870, gorriz) vs. Brocarena (1874; urdinez; hurbilketa proposamena). Berdez inguraturik, euskal eremuan sartu.ez sartu zalantzazko direnak. Brocak muga finkatzeko ustez aztertu zituen herriak, azpimarratuta. Hurbilagotik, irudian klik eginez.

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

                                                                    Sarrera honek 1. #Kultura Zientifikoa Jaialdian parte hartzen du


Euskararen lekukoak: ZIZUR

Iruñea ia oso-osorik inguratuz eta Iruñerriaren gorputza hein handi batean osatuz, zendea izena daramaten bost udalerri zabal daude gaur Nafarroan: Zizur, Itza, Oltza, Galar eta Antsoain. Aspaldi azpimarratu da euskarazko zendea izenak latinezko centena(m) hitzarekin izan lezakeen lotura. Iruñerrian daude Nafarroako zendea guztiak; Zizurkoa hamaika herri eta herrixkak osatzen dute egun, Zizur Nagusia udalerri beregaina baita 1992tik.

Iruñea inguru osoan gertatu bezala, XIX. mendean ahuldu zen euskara Zizurren, eta XX. mendean zehar ito, isilik ito ere, ordurako erdaldundutako hiriburuaren babesa eta erreferentzia galdurik. Hala ere, bazen oraindik duela ehun urte Iruñerriko hegoalde hartan arbasoen hizkuntza emateko gai zenik. Zizurko euskararen historia oparo baina emeki-emeki iraungi horrek utzi du, nahi baino gutxiago izan arren, aipatzeko moduko aztarna zenbait.

Zizur 1923-2013

Zizur 1923an eta 2013an: hamaika gauza aldatu dira.

1587.  Esan gabe doa urte hartako herrien zerrendan bascongado-tzat jo zituztela bai Zizur Nagusia, baita gaur Zizur osatzen duten gainerako herrixkak ere, Iruñea bera erdaldunen multzoan aipatu arren.

XVII. mendean zehar, GAZOLAZ, LARRAIA eta MURU-ASTRAINgo parroki-artxiboetan bederen, ikustariaren aginduak herritarrei euskaraz jakinarazi zizkietela dago adierazita.

sagues

Saguesko eliza 80ko hamarkadan

LARRAIAko apaizak, mende hartan bertan, itzultzaile lana egin behar izan zuen inor aitonen seme izateari buruzko ikerketa prozesu batean, informazioa eman behar zuten larraiarrek ez baitzekiten gaztelaniarik. Inguruko herriren batean ez bezala (Etxaurin, esaterako), Larraian den-denek behar izan zuten itzulpena gaztelaniaz galdetzen zietena ulertzeko.

1744.  SAGUES herrixka Pueblo Bascongado izendatu zuten auzietan datu hartzaile aritzen ziren komisarien izenak, ibilitako tokiak eta datak biltzen zituen Libro de repartimientos delako liburuan. Kontuan hartu behar da bascongado hitzaren adiera ‘euskaldun huts‘ izan ohi zela.

1765-67. Erret-Kontseiluko komisari erdaldunek Nafarroako hainbat herri euskaldunetan lan egiten utz ziezaieten idatzitako txostenetan, gehiengo euskalduna izan arren gaztelania ere den-denek ezagutu edota ulertzen zuten herrien multzoan sartu zuten zendea, honako hau adieraziz: la mayor parte de personas hablan la lengua vascongada (…) los más saben y todos entienden el castellano, por haberse introducido este idioma generalmente con la plausible providencia de enseñarlo los Maestros en las escuelas que se han puesto, no sólo a los niños, prohibiéndoles el hablar bascuence, sino es también a las demás personas del pueblo. Hamarkada haietan behin baino gehiagotan azaleratutako auzia izan zen ea Nafarroako herri askotan ba ote zegoen gaztelania ulertzeko gai zen biztanle kopuru handixkorik. Komisari hauek behin baino gehiagotan puztu omen zuten erdararen benetako ezagutza beren interesen mesederako.

1804. ZIZUR NAGUSIA.  Juan Antonio Sagues ollotar euskalduna izendatu zuten apaiz lagunkide. Euskaldun izanik, gaztelaniaz azaldu nahi izan zien doktrina eliztiarrei. Apaiz nagusiak adierazi zuenez, ha esplicado la doctrina [Saguesek], ha sido en romance, con poco o ningún fruto de los feligreses que se hallan habituados al bascuenz. Gaztelania erabili zuen Ollokoak, antza denez, porque, aunque es bascongado, se ha entorpecido para producirse en bascuenze y le es más cómodo y más fácil darse a entender en castellano. Apaiz lagunkideak honako hau esan zuen zizurtarrei buruz: poseen perfectamente el ideoma castellano, de suerte que nadie lo ignora.

1858. Urte hartan Estadística de Navarra lana eman zuen argitara Florencio Sanz y Baeza idazle iruindarrak. Ez zuen hitz atseginik erabili Iruñerriko biztanleez ari zela, eta Zizurren mediku zebilen Francisco Lacave zangozarraren berehalako erantzuna izan zuen: 36 orrialdetako Defensa de los aldeanos de la cuenca de Pamplona liburuttoa. Lacavek Zizurko euskararen bizitasunaren testigantza eman zuen, berak ere bere gaixoen euskaraz hitz egiten bazekiela idatzi baitzuen.

Julien_Vinson

Julien Vinson, zizurtarren ezusteko bisitari 1875ean.

1863. Bonaparteren mapak galbidea hasita irudikatu zuen zendeako euskara: Zizur euskararen eremuaren baitan zegoen (Orbaibarrera bitarteko eskualde guztia bezala) baina hizkuntzaren ahultasuna eta ordurako nagusi ez izatea salatzen zituen kolore argiaz baliaturik. Bazen oraindik, antza, haur eta gazte euskaldunik; baina salbuespena izango ziren. Ondorengo albisteak berretsi egingo luke hori.

1875. ZIZUR NAGUSIA-GAZOLAZ. Martxoaren 29an, ustekabean, globo handi batek hartu zuen lurra zendean; Zizur Nagusi inguruan edo Gazolaztik hurbil, iturriaren arabera. Lau bidaiari frantziar zekartzan, Baionatik Ezpeletara joateko asmoz abiatu, ibilbidea hegoalderantz luzatzea erabaki, eta azkenean, globoa gobernatu ezinik, bidaia nola edo hala Zizurren bukatu behar izan zutenak. Julien Vinson zen bidaiari haietako bat. Ia hamar urte zeramatzan ordurako Baionan lanean Indian jaiotako euskalari frantziarrak; Bonaparterekin harremanetan jarri, euskarari buruzko materialak bildu eta lanak argitara ematen hasteko beta izan zuen. Euskara ongi ezagutzen zuen beraz Vinsonek, eta baita Bonaparteren mapa ere, eta lur hartu ostean inguruko zenbait biztanle laguntzera joan zitzaizkienean euskaraz ba ote zekiten aztertzeko parada izan zuen, printzeak bere mapan ezarritako mugak zuzenak ote ziren ikusteko. Bidaiariengana hurbildu ziren berrogeita hamar pertsonen artean euskaraz aise mintzo ziren bi besterik ez omen zituen aurkitu Vinsonek; bi emakume. Ez zuen haur euskaldunik ikusi. Euskara gibelka zihoan, argi eta garbi, Zizur inguruan.

trilla_zizur_comprimida

Zizur, 1943ko argazki batean.

1943. ZIZUR NAGUSIA. Urte horretan hil zen Faustino Mariano Erro Zabaltza, Joxemiel Bidador zenaren esanetan zendeako azken euskaldun zaharra izan bide zena. Faustino Erro 1865eko otsailaren 2an jaio zen Zizur Nagusian. Bertakoa zuen aita ere; ama, berriz, are hegoalderago dagoen Muru-Astrainen jaioa. 1894an ezkondu zen jaioterrian bertan Dionisia Galarrekin. XX. mende hasieran ahituz joan zen eskualdeko hondar belaunaldi euskalduna dakarkigu gogora Errok (Uterga edo Garesko albisteek bezala), eta Gerra Zibil inguruko urte haietan bertan euskararen azken txinpartak Iruñerri hegoaldean bizirik ziratekeela iradoki ere bai.

Nafarroako udalerriak ZizurLa cendea de Cizur, tan fuertemente vinculada a lo largo de los siglos a modos de vida tradicionales como profundamente transformada y urbanizada durante las últimas décadas, ha visto también cómo su variedad propia del euskera ha pasado de ser lengua prácticamente única a quedar primero arrinconada y desaparecer finalmente de los pueblos e incluso de la memoria de gran parte de sus habitantes, aunque no de los nombres de casas, montes o terrenos que recuerdan cómo se expresaba Cizur antes de perder su lengua vasca. Esa pérdida definitiva, fraguada en gran medida a lo largo del siglo XIX, es sin embargo más reciente de lo que cabría pensar. Los últimos depositarios del euskera tal y como se habló en la cendea vivieron hasta el siglo XX y aún hace 75 años no se había extinguido del todo el habla que conservaron y del que esta entrada aporta algunos pequeños testimonios.


Ezkabarteko Euskararen Eguna, larunbatean

arre

Arre (Ezkabarte)

 

Apirilaren 27an, larunbatarekin, Ezkabarteko Euskararen Eguna ospatuko da estraineko aldiz, bailarako zenbait euskaldunek bultzatuta. 11:00etatik aurrera elkartuko dira Arren, baina heldu diren urteetan haraneko beste herri batzuetan egiteko asmoa dute. Egitarau zabala prestatu dute antolatzaileek: joaldunak, txistor jatea, dantzari txikiak, herri-kirolak, puzgarriak… Bazkaria ere izango da, Arreko plazan, eta bada oraindik bertako tabernetan txartelak eskuratzerik.

Ezkabarte hainbat herrik osatutako Iruñerriko dermioa da, 2000 bat biztanlekoa, hiriburuaren iparraldean dagoena. Arre eta Sorauren dira haraneko herririk jendetsuenak. Bertako euskara XX. mendearen bigarren erdian itzali zen arren, Anoz herriko azken hiztunaren heriotzarekin, haziz doa pixkanaka hizkuntza berreskuratu dutenen kopurua.


Lizarraga, Joakin (1748-1835)

Elizgizon nafarra, euskarak izan duen idazle zaharretan oparoenetakoa eta Iruñerriko euskararen lekuko idatzi nagusia.

Izugarri egile emankorra izan arren, urte askotan zehar zabala bezain ezezaguna izan da Lizarragaren lana. Funtsezkoa da ordea hainbat hutsune betetzeko; idazle garaikide gutxi daude Nafarroan, eta ia alerik ere ez Iruñea inguruan mintzo zen euskalkira hurbildu nahi izanez gero. Ez da harritzekoa  Nafarroako euskararen erraldoi bakartitzat jo izana. Juan Apezetxea euskaltzain urgazle goizuetarraren interesari eta ahaleginari esker atera da ilunpetik, hein handi batean, Eguesibarrekoa.

Elcano Migelena

Elkanoko Migelena duela hainbat urte

Zangozako Merinaldean dagoen Elkano herrixkako Migelena etxean munduratu zen Joakin Lizarraga Iragi 1748ko irailean, Iruñetik kilometro gutxitara, baina gaurkoaren antzik ere ez zuen Iruñerri hartan. Elkanon bertan jaioa zen aita eta Anue haraneko Egozkuen ama. Bost seme-alabatan zaharrena izan zen Joakin; arreba bat izan ezik, ordea,  umetan hil ziren anaia-arreba guztiak.

Laurogeita sei urte betetzera iritsitako Lizarragak oso gutxi eman zituen jaioterritik kanpo, eta gaztarokoak izan ziren. Iruña inguruko beste nekazari askoren semeak bezala, gaztetxotan Elkanoko eskola ttikia utzi eta hiriburuko La Anunciadara jo zuen, jesuitengana (1760). Hiru urte eman zituen humanitate ikasten Aita Sebastian Mendiburu bera irakasle ibilitako ikastetxe hartan, handik Valladolid aldera egin aurretik, sona handikoa zen Villagarcía de Campos-eko nobiziatura. Ez zen han ere itzal handiko jesuitarik falta: Aita Francisco José Islak Villagarcían zela idatzi berria zuen 1760ko hamarraldian Historia del famoso predicador Fray Gerundio de Campazas obra famatua. Bertutetsu eta zintzo iritzi zion Islak Elkanoko gazteari.

Valladoliden nobizio zebilela aldarrikatu zuen Carlos III.ak Pragmática Sanción izeneko legea (1767), Jesusen Lagundiko kide guztiak erbesteratzera behartu zituena. Iparralderantz abiatu behar izan ziren Villagarcíako nobizio gazteak, esku hutsik ia-ia; Italiarako bidean haietako asko. Baina Elkanokoa, jesuita bihurtu ezean elizgizon behintzat izateko erabakia sendo hartuta, erbesteratzeari -eta, horrenbestez, Lagundiari- une hartan uko eginda herrira itzuli zen. Filosofia eta Teologia ikasketak amaitu eta 1771n apaiztu zen Donostian.  Handik bi urtera sorterriko bikario izendatu zuten eta heriotzara arte bizi izan zen Migelenan, parroki-zereginari emana. Hainbat urte beranduago Iruñeko Apaizgaitegiko humanitate ikastegiaren ardura eskaini bazioten ere, ez zen Elkanotik mugitu; hil arte eutsi zion jaioterriko bikariotzari. Ia hirurogeita lau urtez, beraz.

Mende erditik gorako lan luze, etengabe eta ixil horren fruitu dira apaizgintza urtetik 1821ra arte Joakin Lizarragak idatzitako euskarazko testuak. Fruitu horiek denak Elkanokoaren asmo didaktikoaren argitan ulertu behar dira, Trentoko Kontzilioak bi mende luze lehenago egindako gomendioak guztiz bereganatu baitzituen. Lizarragaren ustez ez zaio aski kristauari meza entzutea; heziketarako behar-beharrezkoa da katekesia, eta eliztiarrek katekesi horretatik ahal duten probetxurik handiena ateratzea. ‘Probetxu’ horrek kezkatzen zuen batez ere bikario eguesibartarra; horregatik, alferrikakotzat zituen entzuleak aspertzeko moduko prediku luze-lehorrak eta testuak ondo egituratzearen garrantzia aldarrikatu zuen:

 “Ala aisago delaríc, aguián izánen ere dá próchu yágo, cerén ezi predícu lúcea baiño lenágo aca­batzendá comunquiró adizaleén aténcioa, ta devócioa, eta génde comúnac artáic guti entendátzen, ta gutiágo daráma echéra, ezpadá choil claro eta seguída onéan”

Lizarraga sermoia

Lizarragaren sermoi-hasiera bat (‘Bidegileak’ bildumatik ateratako irudia)

Ez zituen beraz gogoko irakurketa hutsera lerratutako sermoi (eta sermolari) hotzak eta bai, aitzitik, nork bere erara eta entzuleen beharretara egokitutakoak. Berak idatzi zuena ere, unearen arabera moldatu eta eraldatzeko moduko oinarritzat zeukan, nonbait. Eta horrela, alez ale, egunez egun eta igandez igande, bost mila foliotik gorako uzta bikaina bildu zuen Joakin Lizarragak. Ez zuen bere idazkirik inprentara eraman; hil eta hamaika urtera, 1846an, argitaratu zen Ramon Barojarenean Urteco igande guztietaraco platicac edo itzaldiac, Elkanokoaren obraren lehendabiziko ataltxoa; XX. mendearen bukaerara arte asko ziren artean argitan eman gabe zeuden idazkiak, eta azken urteotako ahaleginak bete du hutsune hori.

Elkanoko Lizarragaren ekoizpen mardularen erdia katekesi-irakaspena da; heren bat-edo betetzen dute homilietarako gaiek, eta gainerakoa 187 santuren biografiak eta erlijio gaiko hainbat kopla dira. Balio handiko lekukotasuna utzi zuen, XX. mendean itzalitako Eguesibar inguruko euskarara hurbiltzeko biderik baliagarriena baita.

Hona hemen San Ferminen bizitzari dagokion Lizarragaren pasartetxo bat, egungo grafiara moldaturik:

Andik pasatu ze Anbiano deitzen den ziudadera, non berrogei egunes konbertitu zitue irur milla persona. Bi Presidente Lonjinos ta Sebastian deituak, jakinik ziertoki, anitz erri ta ziudadeetan despreziaturik idolo banoak, beneratzen zela Jesu Kristo Jangoiko-gizon egiaskoa, S. Ferminen predikatzearen medios, etorri zire arara prisaka, ta fuerteki erreprehenditurik, zeren plantatzen zuen errelijione berri bat enperadoreen manamenduen kontra, sarrarazi zute karzelean: eta beldurrak libra zezan jendeak len bekala, ilarazi zute ixilkias presondegian. Presidenteetaik bata il zute jendeek orgatik: berzeas oroat inen zute, ezpaze eskapatu. Sanduaren gorputza orziarazi zue honratuki Faustiniano Sendadoreak, zeñen semea Firmio izan ze Amiensko Obispo, ta ala deitua, zeren S. Ferminek bataiatu zuen bere Aitareki bateo. Pasatus denborak, ia niork etzekie non zegon ortzirik sandua, ta guziek naiak: alik eta Teodoriko erregeren denboran S. Salbiok Amiensko Obispo zenak asko baru, ta orazioen kostus logratu zuenerrebela zezan Jangoikoak non zeuden altxaturik sandu gonen errelikiak.

Lizarragaren sermoiak, Literaturaren Gordailuan

Joaquín Lizarraga (1748-1835), párroco durante más de 63 años del lugar de Elcano, en el valle de Egüés y anexo a Pamplona, es una de las figuras más interesantes de la literatura navarra en lengua vasca desde un punto de vista lingüístico y filológico. Movido por su propio celo eclesiástico, compuso una producción enteramente catequética que abarca unos cinco mil folios (sermones, vidas de santos, coplas…) y que supone prácticamente la única muestra de la variedad de la lengua hablada durante siglos en la comarca de Pamplona y desaparecida a lo largo del siglo XX.

Erantzunak desaktibatuta daude Lizarraga, Joakin (1748-1835) sarreran more...

  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2019(e)ko abuztua
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1234
    567891011
    12131415161718
    19202122232425
    262728293031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu