Tag: Izarbeibar

Bonaparte eta Broca: Nafarroako euskararen mugak 1870ean (II)

Brocaparte photo

Luis Luziano Bonaparte (1813-1891) eta Paul-Pierre Broca (1824-1880).

Joan den urtean, #KulturaZientifikoa Jaialdiaren 1. edizioaren karietara, Luis Luziano Bonaparte eta Paul-Pierre Broca ikertzaileak izan nituen hizpide, eta garai bertsuan batak zein besteak Nafarroako euskararen hedadura zela eta eginiko azterketa-saioak aipagai, biek eskainitako irudien batura osatze aldera. Sortaldetik sartalderako ibilbidea Iruñerrian eten nuen ordu hartan, galdera bat erantzunik gabe utzita: guztiz galdua ote zen Iruñeko mintzoa 1870eko hamarkadarako?

Iruñeko euskararen jarraipenaz

Bi ikertzaileek utzi zuten Iruñea euskararen eremutik landa; Broca izan zen ezkorrena, iaz adierazi bezala, eta hiriburua ez ezik Iruñerri ekialde eta hegoalde osoa ere jo zituen zeharo erdalduntzat. Hauexek izan ziren girondarraren azalpenak:

Nafarroako hiriburuaren inguruan euskarak egiten duen bihurguneak ideia bat sorraraz dezake berehala: alegia, hizkuntza ofizialera aldatu ondoren, gune garrantzitsu honek aldirietan pixkana-pixkana gaztelania hedatzearen aldeko eragina bideratu duela (Sur l’origine et la répartition de la langue basque, 42. or.).

L. L. Bonapartek 1862ko eskutitz batean aipatu zion Etxenikeri Iruñeko hizkuntza-egoeraz zuen ustea, Arabako zenbait herritan sumatutakoarekin parekatuz:

Guztiz erdalduntzat ditut [Arabako Luko, Ullibarri, Landa, Zuhatzu, Langara Ganboa eta Luiaondo], han denek gaztelaniaz egiten dutela esaten didazunez. Jende askok euskaraz jakiteak ez du nire iritzia aldatuko. Izan ere, banago euskaraz dakiten horiek ez dutela hizkuntza elkarren artean erabiltzen, eta baserrietatik edo beste herri euskaldunetatik joandakoekin baizik ez dutela euskaraz egiten. Arrazoi beragatik ez ditut euskalduntzat Bilbo, Iruñea eta Gasteiz, nahiz eta izan haietan hainbat euskaldun. Izan, badiren arren —berriro esango dut—, hizkuntza elkarren artean ez eta landa eremuetako biztanleekin bakarrik erabiltzen duten heinean, ez da egokia hiri euskaldunak direla esatea, ezta gutxiengo euskaldunekoak ere (1862-6-27an Bonapartek Etxenikeri idatzi eskutitza).

Iruñerria

Bonaparteren iritziz Iruñea ezin zen benetako hiri euskalduntzat jo. Hiriburuari ukatutako berdeaz markatu zituen, ordea, aldirietako herri guztiak; zalantza franko gaindituta baina.

1862an aldarrikatutako Iruñearen euskalduntasunik eza berretsi egin zuen printzeak urte eta erdi beranduago: dans toutes ces recherches il ne s’agit que de ceux qui appartiennent à la localité même de père en fils. Sans cela Pampelune présenterait aussi des Basques; mais nous ne les comptons pas puisque ils ne sont pas de Pampelune (1864-1-9). Laburbilduz, bazen euskaldunik Iruñean, baina ez Bonapartek hiria bera euskalduntzat jotzeko gisakoak: ez, alegia, iruindarrak, euskara gurasoengandik jasotakoak eta beste iruindar euskaldun batzuekin euskaraz aritzen zirenak.

Askoz ere fidagarriagoa ematen du Bonapartek eskaini zuen Iruñerriaren irudiak Brocarenak baino, XX. mendekoak direlako (eta ez XIX.ekoak) Iruñe ekialde eta hegoaldeko euskararen iraupenaz mintzo zaizkigun azken albisteak. Baina asmatu ote zuen Bonapartek hiriburuaren egoerari zegokionez?

XIX amaiera Iruñean

Iruñea XIX. mendearen hondarrean: Gaztelu plaza (ezk.) eta Foruen omenezko monumentua ezarri zuteneko lanak.

Leandro Olivier Insausti

Leandro Olivier Insausti (1862-1947)

Zaila da jakitea; gaztelania nagusituta, eta euskara egunetik egunera geroago eta zokoratzenago, ezin artxiboei eskatu XVII. mendekoa bezalako albiste parrastarik; eta hiriaren tamainak eta aniztasunak (hainbat bailaratako lagunen elkargune zelarik) guztiz konplikatzen dute analisia. 1860ko hamarkadako Iruñea hazten ari zen (23.000 biztanle zituen) baina oraindik harresi barreneko eremura mugaturik bizi zen. Azokagune bat baino gehiago zuen, ingurutik salerostera hurbildutako landako kanpotarren bilgune; eta tratuan aritzera jaitsitako lagun haietako asko euskaldun zirauten Oltza, Ezkabarte, Esteribar, Olaibar eta abarreko seme-alabak izango zirenez, ez da dudan jartzekoa Iruñean alde bateko eta besteko euskara entzun, entzungo zela. Are gehiago Iruñeko biztanle berri asko eremu euskaldunagoetatik hiriratutako jendea izanik: Fernando Mendiolak kalkulatu du (2002) hiriburuan 1860an bizi ziren etorkinen %35 inguru lurralde arront euskaldunetik zetorrela, eta hamarretik beste bi euskarari ahulago eusten zioten bailaretatik. Horrenbestez, 1870eko hamarkadan Iruñean euskara entzuten zela, ezaguna bezain agerikoa da. Sarritan aipatu da Iruñeko Artxiboko arduradun Leandro Olivier ormaiztegiarrak eman zuen lekukotasuna: 12 urterekin hiriburuan bizitzen hasi zenean, etengabe entzuten omen zuen euskara Navarrería, Carmen eta Santo Domingo karriketan, eta denda guztietan euskaldun bat behintzat behar izaten zen lanerako.

Iruñea Sto Domingo3

Iruñeko Santo Domingo karrikako komentua 1905ean.

Besterik da ordea erabakitzea aspaldi luzean erdalduntzen hasi eta erdararen inguruan antolatzen ari zen hiri hartan betidaniko familia iruindar euskaldunen transmisio-katea erabat etenda egongo zen ala ez. Seguru asko ezinezkoa da honezkero puntu horren gaineko argitasunik lortzea. Jimeno Juríoren ustez XIX. mende erdialdera arte izan zituzkeen Iruñeak bertako hiritar multzo euskaldunak. Gogora dezagun gaztetxo erdaldun hutsa zela 1870ean gerora euskalzale handi bihurtutako Arturo Kanpion bera, jaioterriak berezko hizkuntzari zeharo uko egin ziola esatera heldu zena.

Urte haietako beste albiste batzuek ez dute argi handirik ematen:

Los Vascongados

Rodríguez-Ferrerrek idatzi liburuaren azala.

1873ko Los Vascongados lanean, honako hau idatzi zuen Miguel Rodríguez-Ferrer andaluziarrak Bonaparteren sailkapenaz ari zela: deja fuera [printzeak, euskararen eremutik] las poblaciones de Alava, Vitoria, Nanclares y Miranda, donde ya no se habla vascuence alguno, para volverse a escuchar entre Alsasua y Pamplona; aunque en esta última capital, como en la de Álava ya nombrada, y Bilbao, no se advierta sino muy mixturado y sólo en sus últimas capas sociales. Igual sucede con los habitantes de Lumbier y Monreal en Navarra (69. or.). Nire ustez datuak ez du Iruñeko mintzoaren jarraipena frogatzeko balio. Irunberrin, esaterako, aspaldixko galdua zen noski euskara, eta hango karriketan entzuten bazen, inguruko zaraitzuar, itzagaondoar eta bestelakoen joan-etorrien seinale izango zen, Irunberri bertako hizkerak bizirik segitzearena baino gehiago. Ez nuke Rodríguez-Ferrerren aipua Iruñeko aldaeraren iraupenaren argudiotzat hartuko.

Ezta Mañé y Flaquer idazle kataluniarraren El Oasis liburuko lekukotasuna ere (1878). Iruñean izan zenean ostatuko neskameari euskaraz hitz egiten al zuen galdetu zion Tarragonakoak:

…erantzun zidan aiton-amonek ohikoa zutela; gurasoek ulertu bai baina ezinbestean baizik ez zutela erabiltzen; eta berak ez zekiela, eta ulertu ere, ez zuela ulertzen (397. or.).

Baina adibideak, berriro ere, ez du Iruñerako balio. Neskak idazleari jakinarazi zionez, hiriburutik hiru legoatara zegoen herri batean sortua zen. Ez zigun esan zeinetan, baina adierazi zuen hizkuntza-egoeraren arabera lasai asko izan zitekeen Itzarbeibar ekialdekoa, Tiebaskoa, Untzitibarkoa edota itzagaondoarra, adibidez. Lekukotasunak Iruñeko euskaldunen jatorri anitza eta hizkuntzaren gibelatzea bai, baina ezin digu argitu hirian aspaldian errotutako sendiak bertako aldaerari eusten ari ote zitzaizkion ala ez.

Orbaibar eta Izarbeibar: ikuspegi kontrajarriak

Iratxeta

Orbaibarko Iratxeta, doi-doia euskaldun 1860an Bonaparteren arabera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com).

Iruñerria aztertzean bezalatsu, ezin desberdinago jokatu zuten Iruñe hegoaldeko bi eskualde horiei zegokienez aztergai ditudan ikertzaileek. Brocak guztiz erdalduntzat jo zituen bi eremuak —eta nekez esan zezakeen besterik, hiriburu inguru gehiena euskararen eremutik at utzi ostean—. Eguesibar, Aranguren, Elortzibar edota Galar legez, erdara hutsean bizi omen ziren Gares, Untzue edota Oloritz, besteak beste, Brocak jasotako txostenen arabera. Izarbeibar zela eta, Garesen apenas hirurogei urte lehenago familia batzuk euskaraz mintzo zirela idatzi zuen antropologo frantziarrak; besterik ez. Orbaibar aipatu ere ez zuen egin, nahiz eta dezente hegoalderago dagoen Erriberrin XIX. mendearen hasieran haur euskaldunak ba omen zirela adierazi (oso kontu handiz erabiltzekoa dirudien datua, bestalde). Bonapartek, aldiz, Izarbeibar osoa sartu zuen euskararen lurraldean, eta baita Orbaibar zati bat ere: iparraldeko herri gehienak (Leotz eta Uzkita ez beste guztiak) eta erdialdeko bi (Barasoain eta Garinoain). Kolore argiz tindatuta, dena den, hizkuntzaren ahultasuna agerian jarriz.

Orbaibar Brocaparte

Orbaibar ingurua Bonapartek maparatu bezala (ezk.). Brocak (esk.) zuritan utzi zuen eskualde osoa.

Nork jokatu zuen zorrotzen? Brocak irudikatu bezala Izarbeibarko euskara ordurako galdua izatea ez da sinesgarria; geroztikako iturri ugari mintzatu dira baieztapen horren aurka. Hona hemen batzuk: Kanpionek Garesen adinekoak oraindik solasten zirela idatzi zuen 1884an; 1910ean Altadillek ez zuen guztiz iraungitzat jo euskara Garesen bertan (bai aldiz Tirapun edo Ukarren); 1920ko hamarkadan Izarbeibarko Utergan bizi zen Celedonio Azkarate euskal hiztuna, Fernando Perez de Labordaren arabera, eta ikertzaile honek berak ezagutarazi ditu XX. mendeko beste izarbeibartar euskaldun batzuk… Argudio gehiegi, itxuraz, Brocarekin bat egiteko. Sendagile frantziarraren mapak Iruñerrian irudikatzen duen erdararen sargune sakona euskararen ahultasun handiko eremu bat markatzen ari zela iduri luke, baina ez hizkuntzaren desagerpena: Gares aldeko euskara ez zen 1950 baino askoz lehenago zeharo iraungi.

aiesa

Alferrik saiatu zen Bonaparte Ezporogi aldean euskaldunak topatzen. Behar bezainbeste ordaintzeko prest zegoen, bilaketan lagunduko zion norbait bidaltzearren. Irudian, Aiesa (iturria: www.bajamontana.com).

Sortalderago, 1862tik 1864ra bitartean Bonapartek Orbaibar eta Ezporogiko egoera argitzeko eginiko galdeketa guztiak kontuan hartuta, mapan finkatu zuen azken irudiak oinarri sendoak zituela pentsa daiteke. Behin eta berriz estutu zuen printzeak Etxenike Ezporogi eta Aiesa aldean euskara erabiltzen zuen kristaurik topa zezan, halakoak izan bazirela entzuna baitzuen urte batzuk lehenago. Alferrik, ordea. Azkenean etsi eta Bizkaia esaten dioten eskualdea kolorerik gabe utzi zuen mapan. Orbaibar ere behin baino gehiagotan aipatu zion lankide urdazubiarrari eta azkenean, Ezporogi galdutzat eman arren, Orbaibarko dozena bat herri bildu zituen mapara (Bariainek, Untzuek, Orisoainek eta Iratxetak osatu erronbo itxurako eremuan), euskara oraindik erabiltzen ari zirenen eta baliatzeari utzi ziotenen arteko muga zehaztuz. Nire ustez, Izarbeibarrez eta Iruñerriaz dakiguna jakinda, zentzuzkoa da hemen ere Bonaparteren ikuspegia onestea eta Broca baino fidagarriagoa dela uste izatea.

Euskara Lizarrerrian, noraino?

Bi datu ziur har daitezke azken zati honen abiapuntu gisa: batetik, XIX. menderako oso higatua zegoela euskara Lizarrako merinaldean; eta bestetik XX. mendera arte ez zela guztiz itzali, Goñerrin bertan, adibidez, 1930eko hamarkadan zendutako hiztunak ezagutzen direlako.

Hortik aurrera, alde ederra dago Lizarraldeari dagokionez Bonaparte eta Brocaren artean; merezi du aztertzea. Horretarako lau erreferentzia hartuko ditut: Mañeruibar, Gesalatz, Deierri eta Ameskoa ibar biak.

Sorakoitz

Girgillaoko Sorakoitzen ez da egun inor bizi (Argazkia: Gonzalo Parreño)

Mañeruibarren (ondo-ondoko Gares inguruan ez bezala) euskara-arrastoak antzeman zituen Brocak, baina Bonapartek adierazitakoak baino ahulagoak. Girondarrak Etxarren eta Argiñaritz bakarrik jo zituen elebiduntzat. Bonapartek Girgillao eta Artazu ere bai; eta Girgillaoko bi baserri —Orendain eta Sorakoitz, 60 bat biztanle guztira— kolore ilunez aurkeztu zituen, inguruan ez bezala han bizilagun gehienak euskaldunak zirela adierazi nahirik. Gauza batean bederen bat etorri ziren bi ikertzaileak: Mañeru nahiz Zirauki erdaldunak ziratekeen ordurako. Hala ote? Herriotatik hurbil euskarak XX. mendera arte iraun zuela jakinda —eta ondoko Sorakoitzen indarrez gainera— ez litzateke erokeria 1860an Mañerun edota Ziraukin euskararen oihartzun apalen bat behintzat gera zitekeela pentsatzea. Idatzi izan da Mañeruko gudaldira bidalitako inguru hartako gazte batzuek (1873) ez zituztela Brea koronel karlistaren erdarazko sostengu-hitzak oso ongi ulertu eta Garesko apaizaren itzulpena behar izan zutela; oso zalantzazkoa da XIX. mendearen hondarreko gazte euskaldun haiek mañeruarrak izatea; baina Artazun 1930eko hamarkadan hildako hiztun baten berri jakin delarik, horren hurbil dagoen Mañeru 70 urte lehenago guztiz erdaldun imajinatzea ez da hain gauza erraza.

Argiñano-Iruxo

Gesalazko Argiñano —ezkerretara— eta Iruxo, elkarren ondoko baina Bonaparteren arabera hizkuntza aldetik urrun.

Ipar-sartalderantz goazela, Mañeruibarrek Gesalatz du mugakide. Deigarria da Bonapartek ibar hartaz emandako irudia: herrien erdia baino gehixeago bildu zuen hegoaldeko goi-nafarreraren baitara —iparraldekoak eta hego-ekialdekoak— baina  beste inon ez bezalako hizkuntza-eten bortitza irudikatu zuen haranaren barrenean: Iturgoien, Argiñano eta Biguria herriak gehiengo euskalduneko eremuan ezarri, eta ondo-ondoko Iruxo eta Muez guztiz erdalduntzat jo zituen. Argiñanotik Iruxora kilometro eskas dago, eta ez dut ezagutzen horrelako etena esplika dezakeen arrazoi historikorik, ez baita falta XVIII. mendean zehar Gesalatz osoan zehar, Iturgoiendik Irurreraino, euskararen indarrari buruzko albisterik.

Paul Brocaren irudia homogeneotasun handiagokoa da oraingoan: ibar osoa hartu zuen elebiduntzat, hego-muturreko Irurre eta Garisoain izan ezik. Lerate eta Muez izan ziren Brocak mapan euskaldun gisa markatutako herriak:  Bonapartek erdalduntzat jotako bi, hain zuzen ere.

Riezu

1799an Errezuko parrokiaren ardura hartu nahi izan zuten erdaldunak baztertu egin zituzten (argazkia: Julio Asunción).

Gesalazko Iruxo eta Muezen alboan dago Errezu, Deierriko ipar-ekialdeko lehen herria; ibar zabal askoa da hura, Lizarra ondo-ondoraino hedatzen dena. Hegoaldeko goi-nafarreraren azken muga Gesalatzen ezarririk, esan gabe doa Bonapartek ez ziola Deierriri inolako euskalduntasunik aitortu: aipatu ere ez zuen egin Etxenikeri idatzitako eskutitzetan. Errezu bera, ordea, oso euskalduna zen 70 urte lehenago: 1797an zazpi hautagai aurkeztu ziren herriko bikario izateko eta hiru aldez aurretik baztertu zituzten por ser tan solo romanzados que ignoran absolutamente el bascuence. Bonaparte zuzen bazegoen, oldar gaitzak eraman zukeen Deierri iparraldeko euskara hamarkada gutxiren buruan. Errezu bera, bestalde, euskaldun zirauen Argiñanotik bizpahiru kilometrora baino ez dago. Azaldu al dezakete erliebeak edo giza-harremanen bilakaerak bi herrion arteko horrenbesteko hizkuntza-alderik?

El Oasis 1878b

El Oasis (Mañé y Flaquer, 1878).

Beharbada egoera ez zen Bonaparteren mapak erakutsitakoa. Brocak erdalduntzat jo zituen Deierri erdialde eta hegoaldea (Zabal, Eraul, Allotz) baina haran zati handixkoa utzi zuen Nafarroako lurralde elebidunaren barrenean, hiru herritako datuak baliatuz: Ugar, Aritzala eta Ibiriku. Egia izan arren hainbat eskualdetan zorrotzagoa dirudiela Bonaparteren mapak Brocarenak baino, honako honetan gainerako lekukoak Brocaren ikuspegiaren alde ari zaizkigu: Lizarrako biztanle batek XX. mendean jakinarazi zuenez, euskaraz aritzen ziren solasean 1858an Abartzuza eta Eraulgo ikazkinak. Mañé y Flaquerrek, bestalde, aipatu El Oasis liburuan, Deierri aldean euskara pittin bat bazela iradoki zuen Iruñeko neskamea ahotan hartu zuen orrialde berean: si los navarros descienden de los vascones, como yo creo, y si han salido del valle de Yerri, como supone el Sr. Yanguas, allí deberíamos encontrar el tipo del vascón y la lengua en toda su pureza; no obstante, el vascuence se habla muy poco en dicha comarca.

Ibiriku

Lizarrerriko Ibiriku herria. Eguesibarren bada izen bereko beste bat. Argazkia: www.revistacallemayor.es

Eta ez hori bakarrik: Jimeno Juríok azaldu zuenez, Deierriko Ibiriku bera euskalduntzat jo zuen beste iturri batek 1878an: Oltzako berriemaile baten arabera, Iruñetik ezker euskarari ongi samar (‘con bastante generalidad‘) eusten zioten herrien mugan omen zegoen. Azken datu hau oso interesgarria iruditzen zait: 1878ko muga hartan izendatutako gainerako herri / ibar guztiak (Sorauren, Eutsa, Orrio, Makirriain, Ballariain, Larrageta, Elkarte, Oteitza, Itza, Oltza, Azantza, Munarritz eta Argiñano) euskarari sendo eusten zion eremuaren barrenean, ertz-ertzean, irudikatu zituen Bonapartek. Denak, Ibiriku bera izan ezik, hura zeharo erdalduntzat jota. Hala izango zen benetan? Edo printzeak Deierri sakon aztertu ez izanaren ondorio ote da Ibiriku eremu euskaldunean ez agertze hori? 1878ko lerroko gainerako herrietan euskarak XX. mendeak aurrera egin arte iraun zuen; badakigu Azantzan 1930eko hamarkadan iraungi zela guztiz; Soraurenen 1945era arte bederen iraun zuela; Ballariainen ere, 1942ra arte behintzat bai. Ibiriku aldeko herriek ahaztua izango zuten euskara 1865erako, edo atzeratu beharreko data da hori? Ikertzea merezi duen gaia dela uste dut.

Eulate

Ameskoako Eulate Nafarroako lurralde elebidunaren muga-mugan ezarri zuen Paul-Pierre Brocak 1875ean (argazkia: www.eulate.es).

Izan ere, ez du ematen Bonapartek Lizarra iparraldeko eremua bisitatzerik izan zuenik. 1857an Burunda zeharkatzean hurbiltzekotan egon zen, baina ez zuen astirik izan. Horrenbestez, Goñerritik ezker jasotako datu guztiak bestek emanak izan ziren, ez ikertzaileak bertatik bertara frogatuak. Antza denez Etxenike izan zuen iturri nagusi eta Bonaparte haren iritziari lotu zitzaion beste informazioen gainetik. Horixe bera antzeman daiteke Ameskoa ibarrei dagokienez. Ziordian printzeari esan ziotenez, Lizarrerrian euskara zerabilten hiztun apurrak Eulaten eta Ameskoabarreneko herrietan zeuden, eta albiste horiek ziurtatzen saiatzeko eskatu zion printzeak Etxenikeri 1863an:

C’est à Ciordia même, où le basque est très en usage, que l’on m’a assuré que dans tout le partido de Estella il n’y a que les localités suivantes de Amescoa Baja où quelques personnes seulement continuent à parler le basque: Eulate, S. Martin, Ecala, Baquedano, Zudaire, Gollano, Urra, Barindano, Artaza (1863-4-9an Etxenikeri idatzi eskutitza).

Urdazubikoaren txostenek iritziz aldarazi zuten ikertzailea, eta 1864ko abenduko gutunean baztertu egin zuen betiko Ameskoa ibarretako herriak mapan berdez tindatzea. Jakin bazekien, nonbait, euskaldun batzuk gelditzen zirela haietan; baina euskararik erabiltzen ez zutela jaso zuenez, bere maparen zorroztasunaren izenean erdalduntzat jo zuen eskualdea (Je tiens infiniment à la perfection de ma carte linguistique de l’Euscalerria, idatzi zuen aipatu berri dudan eskutitzaren pasarte hartan bertan).

Brocak, oraingoan ere, eskuzabalago jokatu eta eremu elebidunean sartu zuen Ameskoabarren osoa; baita Eulate ere. Larraona, aldiz, kanpoan markatu zuen. Ez zuen bien arteko Aranaratxe mapan ezarri.

Lizarrerria Brocaparte2

Bonaparte eta Brocaren arteko jauzia Lizarrerrian. Berdez, printzeak adierazitako euskararen eremua. Gorriz azpimarratuta, Brocak bere maparen zonalde elebidunean aipatutako herriak (berdez inguratuta dago Deierriko Ibiriku);urdinez, erdalduntzat jo zituenak.

Laburpen gisa

Ekarpen ederra egin zioten Bonapartek eta Brocak euskararen geografia historikoaren ezagutzari; zinez, urrearen balioa dute bien lanek. Horrexegatik, eta sona handiko ikertzaile atzerritarrak izanik euskarazale bihurtu eta hizkuntza haien ikerketaren jomuga bihurtzeagatik esker ona merezi dute betiko. Bonaparte izan zen euskara aztertzen luzeago aritu zena eta itzal handikoa da aspaldi gurean, baina Broca sendagilearen jarduna, apalagoa izan arren, ez da nire ustez merezi bezainbeste azpimarratu.

Euskararen mugak aztertzean atera zituzten ondorioak ez ziren berberak izan, eta horrenbestez ez batak ez besteak ez zuten seguru asko guztiz asmatu. Baina datu garaikideak emanik erkaketarako aukera eskaini digute, eta horrek biderkatu egin du burutu zuten lan handiaren balioa.

Bi jakintsuen ahaleginen emaitzak batuta, eta emaitza horiek XIX. mendearen hondarreko gainerako albisteen argitan irakurrita, 1860-70etako euskara nafarraren hegoaldeko azken muga ondorengo proposamen honetatik hurbil samar egon zitekeela esango nuke:

1) Erronkari guztia euskalduna zen, Burgin euskara galtzen hasia zelarik.

2) Zaraitzu aldean Arrakasgoiti, Galoze eta Izitze ziren euskararen muga-herriak. Azken bietan indartsuago zirauen lehendabizikoan baino.

3) Urrauletan zehar izango zen oraindik euskaldunik Eparotz, Irurozki, Ozkoidi eta Santsoainen; agian baita Urraulgoitiko Gindano-Ezkanitz eta Urraulbeitiko Artieda-Grez-Tabar lerroetan ere; baina nekez hegoalderago, eta aipatu herrietan izatekotan, ez inola ere luzerako. Erromantzatuko herri guztietan (baita Berroia eta Murelu-Berroian ere) ahaztua izango zuten euskara.

4) Itzagaondoko eta Ibargoitiko herrixka guztietan zeudekeen orainik euskal hiztunak, ez ordea Izko mendilerroaz beheitiko Sabaitzan edo Gardelainen. Elon euskara zeharo ahaztua ez bazen, ahaztear izango zen.

5) Orbaibarren bizirik egongo zen oraindik hegoaldeko goi-nafarrera, baina etengabea zen gibelatzea eta litekeena da herri bakar batzuetako azken belaunaldi euskaldunaren ezpainetan baino ez entzutea.

6) Izarbeibarren indartsuago zirauen euskarak Orbaibarren baino; ez ordea sasoiko. Baziren oraindik seguruenik gazte euskaldunak, baina ez ziren asko izango, edo beharbada ez herri guztietan. Euskara egoera batzuetan erabili beharreko tresna zen oraindik, baina ziztu bizian ariko zen gertatzen hizkuntza-aldaketa. Mañeruibarren ere bazerabilten euskara (herri guztietan???) baina Girgillaoko salbuespenak salbuespen, egoera Izarbeibarkoaren gisakoa izango zen, asko jota. Litekeena da Etxauribarko Belaskoain inguruan ere oso antzekoa izatea. Izarbeibarrez beheitiko eremurik aipatu ez dudan arren, ez da ahaztu behar Fernando Maioraren arabera 1876an hil zela euskalduntzat hartu ahal izan duen azken artaxoarra. Agian Artaxoa bera izango zen oraindik, euskara azken hatsetan izanik, hizkuntzaren hegoaldeko azken mugarria.

7) Gesalatz iparraldean indartsuago zebilen euskara erdialdean baino. Iruxo eta Muezen ezaguna izango zuten ziurrenik, baina ez hegoalderago, Irurren edota Garisoainen.

8) Deierri iparraldean ez zuten euskara guztiz ahaztua izango. Abartzuzatik gorako herrietan beharbada, Ibiriku-Errezu-Lezaun parean baino ez akaso; baina Bonaparte ez beste iturriek iradokitako egoera aintzat hartu behar dela uste dut. Nolanahi ere, Deierriko euskararen galeraren kronologia ongi aztertu gabeko gaia da.

9) Ameskoa ibarretan bazen oraindik euskaldunik, hizkuntza bazerabilten ziurtatzerik ez badago ere. Seguru asko Ameskoabarreneko herri guztiek eutsi zioten nola edo hala mendebalde kutsuko nafarrerari 1870era arte bederen. Handik ezker eta Arabako mugarako bidean, Eulaten ere euskara apurtxoren bat geldituko zen beharbada, Larraonan baino errazago. Hala izatera, ez dakit Aranaratxe bietako norekin bildu beharko litzatekeen.

AZKENA

Nafarroako euskararen 1860-70etako balizko hego-muga (proposamena) Bonaparte eta Brocaren ekarpenetan oinarrituta.

                                                  (Mapa hurbilagotik ikusteko, egin klik hemen)

En esta entrada me he referido a los límites de la zona de habla vasca en la Navarra central y occidental alrededor de 1870, con arreglo a los mapas trazados separadamente por el príncipe Luis Luciano Bonaparte y por el médico y antropólogo francés Paul-Pierre Broca entre 1860 y 1875. Ambos investigadores realizaron una labor encomiable que arroja menos similitudes en el occidente navarro que en la zona más oriental, pero que con la ayuda de otros testimonios contemporáneos permite aventurar con cierta aproximación cuál pudo ser el límite de la zona de mínima intensidad del euskera por aquellos días. En mi opinión, la hipótesis más razonable —formulada en los párrafos anteriores— es la de considerar como extremo meridional del euskera los siguientes puntos (de E. a O.): Burgui, Gallués, Racas Alto, Urraúl Alto (Irurozqui, Eparoz), Urraúl Bajo (Sansoáin ¿Artieda, Tabar?), Ibargoiti, Orba (Iracheta, Orísoain, Garínoain), Puente la Reina, Valdemañeru (Artazu ¿Mañeru?), Guesálaz (Lerate), Yerri (Ibiricu ¿Ugar, Arizala?), Amescoa Baja, Eulate.

Sarrera honek 3. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du

2015eko martxoaren 31ra arte iraungo du hirugarren #KZJaia-k.


Izarbeibarra eta Mañeruibarra: etxe izenak

Izarbeibar Mañeruibar 4

‘Izarbeibarra eta Mañeruibarra: etxe izenak’ liburuaren azala.

Joan den urtarrilean jakin nuen Koldo Colomori esker Gares inguruko herrietako oikonimoak —etxeen izenak, alegia— bildu eta liburu batean aurkeztu asmoz bidean zen egitasmoaren berri. Izarbeibarko euskaldunen azken urte hauetako ahaleginak nolako fruitu ederrak eman dituen ikusita (blog honetan bertan aurkeztutako hainbat liburu edota euskeraenvaldizarbe.blogspot.com webgune bikaina horren lekuko), oraingo honetan ere lan sakon eta oparoa espero behar. Halakoxea izan da, zalantzarik gabe.

Hona hemen egun hauetan Izarbeibar eta Mañeruibarren zehar aurkezten hasia den liburuaren oinarrizko datuak:

Izenburua: Casas de Valdizarbe y Valdemañeru: nombres e historia / Izarbeibarra eta Mañeruibarra: etxe izenak

Argitaratze-koordinazioa: Mikel Belasko Ortega, Koldo Colomo Castro (egileak, guztira, 26)

Urtea: 2014

Hizkuntza:  gaztelania eta euskara

Laguntzaileak: Izarbeibar eta Mañeruibarko Udalak, Nafarroako Gobernua

Orrialde kopurua: 669

Salneurria: 20€

Izarbeibar Mañeruibar3

Garesi buruzko atalaren azala (argazkia: Patxi Uriz)

Duela hiru urte sortu zen Izarbeibar eta Mañeruibarko etxe-izenak bildu, normalizatu eta jendearen aurrean paratzeko ideia. Lan beharrezkoa, izen haietako asko galbidean baitziren ordurako, adinekoek baizik ez zekizkitelarik; baina egiteko gaitza aldi berean, hemezortzi herritako ehunka eta ehunka eraikinek osatu ondarea goitik behera aztertu eta ordenatzea ez baitzen munta txikiko afera.

Izarbeibar Mañeruibar2

Olkotzi eskainitako atalaren orrialde bat

Horregatik, egitasmoa errealitate bihurtzeko derrigorrezko osagai bat —eta, bide batez, liburu honen zutaberik sendoenetakoa— elkarlana izan da. Argitalpenaren ardura Koldo Colomok eta Mikel Belaskok hartu badute ere, talde handi baten ahaleginari esker osatu ahal izan da egitekoa: 25 lagun baino gehiago arduratu dira Izarbeibarko hamabi herrietan eta Mañeruibarko seietan informazioa biltzeaz, eta herri horietako ia 70 biztanle izan dituzte berriemaile. Azken horiek ez ezik biltzaileak ere eskualdekoak izanik, bertakoek bertakoentzat sortutako argitalpen honen bigarren zutabea hurbiltasuna dela esan daiteke; nekez bil zitekeen liburu batean Izarbeibar eta Mañeruibarri buruzko ezagutza handiagorik.

Aipatzekoak dira lanaren sakontasuna eta zorroztasuna ere. Liburuaren helburuetako bat inguruko etxe-izenak egoki finkatzea eta interesa duen irakurleari erreminta zehatz eta fidagarria eskaintzea denez, funtsezkoa zen euskal nahiz erdal oikonimoen formak datu historikoak eta hizkuntza-arauak kontuan hartuz aurkeztea, eta ez irizpide garbi eta guztiz bateraturik gabe. Are gehiago ekimena Nafarroako zonalde horretan aitzindaria izanda. Gutxi lan horri ekiteko Mikel Belasko bezain egokirik: ikertzaile iruindarraren gidaritzapean, Euskaltzaindiaren arauetan oinarritutako proposamen zehatz eta arrazoituak aurkeztu dira euskarazko etxe-izenetarako, eta Euskaltzaindiaren beraren lana izango da proposatutakoa aintzat hartu edo ukitzea.

Etxe-izenak era normalizatuan biltzeko erabilitako hizkuntza-irizpideak liburuaren hasieran azaldu ditu Belaskok. Harekin batera beste bi egilek finkatu dituzte lanaren oinarriak lehen orrialdeetan: Koldo Colomok, aitzinsolas elebidunean, eta Fernando Perez de Labordak, oikonimo askotan hain begi-bistan ageri den euskarak bi ibarretan eginiko ibilbide historikoa laburtuz.

Liburura Izarbeibar eta Mañeruibarko mintzoaren aztarna bila jotzen duenak —euskara baitu blog honek ardatz— ezinbesteko du laburpen interesgarri hori irakurtzea; baina, horretaz gain, Argiñariztik Añorbera eta Biurrundik Ziraukira bitarteko etxeetan euskarak utzi duen arrasto sakona antzemateko bide ezin hobea du herri bakoitzari eskainitako orrialdeetan barrena abiatu eta etxe-izenak, argibideak, erreferentzia historikoak… liburua bera, hitz batean, eskuztatu eta dastatzea. Gomendio bera egin nahi diot bere herriko etxeak ikusi, bi ibarren historiaz apur bat gehiago jakin edota Nafarroako ondarearen zati hau gertutik ezagutu nahi duenari: ibilbide atsegina eskainiko diote fitxa bidezko antolaketak, azalpenen argitasunak eta testuekin batera txertatutako argazki ezin ugariagoek.

Liburua dagoeneko esku artean izateak ez du esan nahi, dena den, argitalpena eragin duen proiektu zabalagoa bukatutzat jo behar denik. Oikonimoen normalizazio linguistikoa ez ezik administratiboa ere bideratu nahiko lukete egileek, berreskuratutako etxe-izenen erabilera sustatzearren; hori dela eta Nafarroako Gobernura helarazi dituzte proposatutako izenak, katastroan eta mapagintzan agertu ahal izateko. Normalizazio administratiboarekin batera dibulgazio-lana egin nahi da ibarretan bertan, kultur ondasun diren aspaldiko etxe-izenak ahal den kasu guztietan erabil daitezen, eta erabiliz, iraun ahal izan dezaten; beti ere etxejabeen borondatea errespetatuz, jakina.

Izarbeibar Mañeruibar5

Añorbeko Casa Txuperio / Txuperiorena etxeak XVII. mendeko igeltsero bati zor dio izena: Exuperio de Echeverríari, hain zuzen.

Azken batean gizatalde bat bere herri, ibar edo eskualdearekin identifikatzen lagun dezakeen elementu garrantzitsuenetako bat etxea da: ederki bildu ditu bada liburu honek, txukun izendatzeko bidea eskainiz gainera, izena ongi ezagututa izanari hobeki eutsi ahal izateko. Baina etxe horiek izendatu dituzten hizkuntzak, halaber, nortasun-emaile indartsuak dira; eta alde horretatik ere nahi dut azpimarratu argitalpen hau. Ez etxeen bidez Izarbeibar eta Mañeruibarko euskara azaleratzeagatik bakarrik, baizik eta gaur egun eskualdekoak diren bi hizkuntzak zaindu, arautu eta harremanetan jartzeagatik, biak baitira bertakoen ondare, eta bien arteko elkarkidetza eta errespetuak ekarriko diolako onura inguruari. Azkenik, ziur naiz lan bikain hau prestatze bera kultur-identitatea indartzeko tresna izan dela parte hartu dutenentzat. Aukera polita dute haiei esker gainerako mañeruibartar eta izarbeibartarrek ere haien ondarera hurbildu, hura hobeto ezagutu eta, horrela, nortasun-sustraiak errotzeko.

Hona hemen liburua jendaurrera ekarri asmoz datozen egunotan izango diren aurkezpen-ekitaldiak:

Abenduak 11 diciembre: Legarda (20:00etan)

Abenduak 12 diciembre: Añorbe (20:00etan)

Abenduak 13 diciembre: Gares-Puente la Reina (18:00etan)

Abenduak 14 diciembre: Eneritz (13:00etan)

Abenduak 15 diciembre: Obanos (19:30ean)

Abenduak 16 diciembre: Ukar (19:30ean)

Abenduak 19 diciembre: Zirauki (20:00etan)

Abenduak 20 diciembre: Artazu.

Comento en esta entrada la obra ‘Casas de Valdizarbe y Valdemañeru: nombres e historia’, coordinada por Koldo Colomo y Mikel Belasko y que está siendo presentada durante el mes de diciembre en Gares-Puente la Reina y sus alrededores. Se trata de un libro de extraordinaria calidad y cuidada presentación que recoge a lo largo de casi 700 páginas cerca de dos mil casas pertenecientes a las dieciocho entidades de población de los valles mencionados, aportando entre otras informaciones imágenes, datos históricos y la denominación normalizada en castellano y euskera de cada una de ellas. Esta publicación, de indudable valor para salvaguardar el patrimonio inmaterial de la zona, no habría sido posible sin el esfuerzo coordinado de casi 30 autores y 70 informadores de todos pueblos del entorno a lo largo de más de dos años, y puede ser adquirida al precio de 20 euros hasta agotar los ejemplares. En las líneas que anteceden a este resumen está recogido el calendario de presentaciones previsto para los próximos días.


Valdizarbe. Nombres de casas (Fernando Maiora)

IMG_20140831_145955Fernando Maiora Mendia (1961) behin baino gehiagotan aipatu dut blog honetan. Duela urte eta erdi hemen aurkeztu nuen ikertzaile nekaezin honek prestatutako azken lanetako bat. Ahalegindu ote da inor urte hauetan Maiora bezainbeste aspaldiko agiri-paperetan lo zeuden hainbat euskal arrasto eder-galdu aurkitzen? Nafarroako euskarari buruzko ikerlanean ari denak ezin bazter utzi artaxoarraren ahaleginaren fruituak.

Labetik atera berri da Maioraren azken liburua: Valdizarbe. Nombres de casas. Oraingo honetan Izarbeibar ikerbide hartuta, Juan Aleman, Javier Zubiri edo Patziku Perurena bezalako lagunen lankidetzari esker Gares inguruko herrietako etxe-izenen ondarea biltzeko egindako lanaren emaitza topatuko du irakurleak. Ohi bezala, esker onekoak batzuetan baino izaten ez diren bilaketa-ordu luzeen emaitza.

Merezi zuen ordea eginahalak: hamabi herrigune (Adios, Añorbe, Biurrun, Eneritz, Gares, Legarda, Muruzabal, Obanos, Olkotz, Tirapu, Ukar eta Uterga) eta hamar jaurerri edo aspaldiko herri (Agos, Akiturrain, Auritz, Basongaitz, Ekoien, Larrain, Olandain, Sarria, Sotes eta Iriberri) biluztu ditu Maiorak, eta 500dik gora etxe-izen eta haien inguruko xehetasun interesgarri bildu ere bai, XVI. mendetik XIX.era arteko hamaika protokolo eta bestelako agiritatik ateratakoak.

Gares inguruko mintzoan aritu ziren hondar izarbeibartarrak desagertu zirenetik hainbeste hamarkada igaro direlarik, askoren etxeak ari zaizkigu haien partez euskaraz solasten Maiorak prestatutako liburuaren orrialdeetatik: Adiosko Euntzearena, Añorbeko Bizargorriarena, Biurrungo Zaraizurena, Enerizko Azpikoetxea, Legardako Etxemaizterrarena, Muruzabalko Etxeandia, Ukarko Aitatristerena, Joan Berainek bere euskarazko lanak idatzi zitueneko Utergako Joanotikorena… Horrelakoxeak dira Maiorak jasotako gehienak, Izarbeibarko etxeen izenek islaturiko izana nekerik gabe antzematen uzten duen altxor ederra denon eskura, ia 100 argazki lagun. Eskuratu eta patxadaz aztertzeko moduko liburua.

casaenanorbe

Añorbe (iturria: www.lebrelblanco.com)

Izenburua: Valdizarbe. Nombres de casas.

Egilea: Fernando Maiora Mendia

Urtea: 2014

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 215

Salneurria: 20€

 

Comento en esta entrada la aparición del último libro del prolífico investigador artajonés Fernando Maiora, una de las personas que más está contribuyendo a recuperar y divulgar aspectos no siempre bien conocidos del patrimonio histórico y lingüístico de buena parte de Navarra gracias a su incansable labor de búsqueda en diferentes archivos. Maiora acaba de publicar la obra  ‘Valdizarbe. Nombres de casas’, estudio que recoge la denominación antigua de más de medio millar de casas de toda la comarca que circunda Puente la Reina / Gares, y que permite zambullirse no solo en la historia de la zona, sino también en el euskera, ese euskera de las viviendas que salpicaron y forman aún Valdizarbe, de quienes las construyeron y de los pueblos en que habitaron. Casi un centenar de fotos acompañan el fruto de la labor investigadora que Maiora presenta en esta interesante obra.


Izarbeibarko euskarari buruzko liburuak

arana gares

Aitor Arana, ‘Diccionario castellano-vasco de Valdizarbe’ liburua eskuetan duela.

Asko dira dagoeneko behinola iraungitako mintzo nafarrak gogora ekarri eta ezagutarazi nahirik sortutako liburuak. Nabarmena da, esate baterako, aurreko hamarkadan zehar Aitor Arana idazleak eginiko lana, eta lan horren emaitza den lingua navarrorum bilduma oparoa. Interesa duen irakurleak eskualde askotako euskararen oihartzuna antzemango du bilduma osatzen duten hiztegi eta azalpenetan zehar: Artaxoakoa, Ameskoa aldekoa, Gesalazkoa, Iruñe ondoan mintzo zena…

Alabaina, euskara aspaldixko galdu zutenen artean bere hizkuntza altxorra iluntasunetik atera, landu eta plazara ateratzen saiatu den Nafarroako eskualderik bada, Izarbeibar dela uste dut. Gares inguruko mintzoaren nondik norakoa eta gorabeherak ezagutu nahi dituena ez da erraz aspertuko, azken mende laurdenean argitaratutako lan sorta zabala baitu eskura; bost liburu dira guztira sarrera honetan aipatuko ditudanak.

Funtsezkoa izan da Izarbeibarko euskararen berreskuratze lanean ere Arana, eta legazpiarraren ahaleginik gabe nekez izango genituen esku artean liburu hauetako asko; baina ez da egiteko horretan bakarrik ibili. Izan ere, gurasoengandik jasotzerik izan ez zuten euskara ezagutu eta auzoei estimatzen lagundu nahi dieten izarbeibartarrak badira; eta ez nolanahikoak, gainera: zoragarria da esaterako Fernando Pérez de Labordak euskeraenvaldizarbe blogean bildu eta antolatu duen informazio jarioa. Blog horretatik bertatik abiatuta kontsulta daitekeen Diccionario de euskera residual y castellano en desuso de Valdizarbe y Valdemañeru lan bikainaz gain, Izarbeibarko euskararen ibilbidea sarean beste inon ez bezain zabal topatuko du hantxe irakurleak; lankide izan zuen ahalegin horretan, besteak beste, aurreraxeago aipatuko dudan Xabier Vélez ere, Garesko semea. Herri horretako euskara zerbitzuburu den Koldo Colomok, bestalde, eskualdean mintzatu zen aldaeraren inguruko dibulgazio lanean aritzeaz gain, jakingai interesgarriak eman ditu argitara Pérez de Labordarekin batera (hemen adibidea). Koldoren bidez eskuratu ahal izan ditut sarrera honetan aipatuko ditudan liburuetako batzuk; mila-mila esker!

Izarbeibarren_mapa_izenekin_eta_kokapena_Euskal_Herrian.svg

Izarbeibar osatzen duten udalerriak

Eskualdetik kanpo jaiotako ikerleen ekarpena ere garrantzi handikoa izan da azken boladan Izarbeibarko euskararen itxura eta kolorea gero eta hobeto ezagutu ahal izateko: Erreniega hegoaldeko lurraldeak hego-nafarrera osatzen zuten gainerako mintzoen artean kokatzeko behar ziren argibideak Iñaki Caminok azaldu ditu; Ricardo Urrizola eta Fernando Maioraren artxibo-lan nekaezinari esker Izarbeibarko hainbat herritako euskal lekukotasun berri eta interesgarriak agertu dira.

Baina ikerlan espezializatuagoez landara Gares ingurumariko euskara axaletik ezagutu, sakonago aztertu eta are dastatu nahi duenak, hainbat liburutara jo dezake. Haietan zehar ikus daiteke, gainera, azken hamarkadetan Izarbeibarko zenbait lagunek beren hizkera berreskuratu, ezagutzera eman eta auzoei guztien ondare sentiarazten saiatzeko egin duten ahalegina.

 1

izarbeibarko euskaraIzenburua: El euskera en Valdizarbe. Testimonios escritos y orales – Izarbeibarreko euskara, Idatziz eta Ahozko Testigantzak

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 1993

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 29

José María Jimeno Jurío zenaren hitzaurreaz abiatu zen Izarbeibarko hizkuntza ondarea berreskuratzeko emandako lehendabiziko urratsa. Urrats ttipia, ondoren etorri direnen aldean, baina bere ttipian txukuna, bideari ekiteko ezinbestekoa, eta laburpen gisa gaurkotasunik galdu ez duena. Material baliagarria da gaur ere 1993ko liburuska eskualdeak eta euskarak nolako lotura izan zuten (eta duten) jakin ez, eta gaira estreinakoz hurbildu nahi duen erdaldunarentzat. Izan ere, horixe bera izan zuen helburu: eremu hartako biztanleek euskararen oroimen historikoa ez galtzea eta euskararen kateari zeharo apurtu gabe nolabait eustea; azken batean, bazitekeen oraindik duela 20 urte irakurle izarbeibartar adineko batzuk bailarako azken euskaldun zaharren birbiloba izatea. Liburuan euskararen atzerakada historikoari buruzko zertzelada orokor zenbait jaso ziren, eta horrekin batera hizkuntzak Izarbeibarren utzitako lekukotasunen zerrenda, eskualdeko hainbat euskal leku-izen udalerrika bilduta, Gares inguruko gaztelanian euskarak lagatako hitz andanatxoa (urte batzuk beranduago argitaraturiko hiztegi zabalaren aurrekari) eta Izarbeibarko mintzoaren ezaugarrien laburpena ere bai.

2

Izenburua: Izarbeibarko hiztegia

Egile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Nafarroako Gobernua

Urtea: 2002

Hizkuntza:  euskara  

Orrialde kopurua: 162

Izarbeibarko euskarari buruzko kontzientziazio lanaren lehen mugarria biztanleei euskara bera gogora ekartzea izan bazenizarbeibar hiztegia (existitu zela jakinaraztea, alegia, eta hori ez zen urrats makala), bigarren pausoa euskara hura jendaurrean erakustea izan zen. Horixe lortu zuen udal esparrua gainditurik Nafarroako Gobernuaren babespean plazaratu zen hiztegiak. Aitor Aranak eskualdeko aldaerari eskainitako lehendabiziko lana izan zen, eta ondorengo urteetan fruitu oparoak eman dituen bidearen hasiera. Bi sarrera-artikulu dakartza liburuak; Aranarena berarena bata -orokorragoa, eta hiztegiaren eta hartan bildutako hizkeraren inguruko puntu zenbait jorratzen zituena- eta Iñaki Camino ikerlearena bestea, Izarbeibarko mintzoaren ezaugarri batzuen deskribapen zehatzagoa. Hiztegiari dagokionez, bailarako mintzotik baturako bidea (110 orrialde) eta  baita kontrakoa ere (46 orrialde) egin zituen, sarritan ezagutzen diren iturri zaharretako adibideak emanez. 2005ean hiztegiaren bertsio ttipiagoa agertu zen arestian aipatutako lingua navarrorum sailaren baitan.

3

Irudia31Izenburua: Diccionario castellano-vasco de Valdizarbe / Hitos históricos del euskera en Valdizarbe

Egile: Aitor Arana / Fernando Pérez de Laborda, Fernando Maiora, Koldo Colomo, Xabier Vélez.

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2009

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 219

Azken urteotan hiru liburu ederrek osatu dute Izarbeibarko euskarari buruzko lan-bilduma. Horietan lehena 2002ko hiztegiaren gaztelaniazko moldaketa izan zen. Agerikoa da berriro ere euskara izarbeibartar erdaldun guztiei helarazteko borondatea; baina 1993ko urrats apal hura ederki gaindituz, eta Izarbeibarren bertan euskararenganako interesa gorantz zihoanez, interes horren araberako tresna osatu eta aberatsagoa jarri zuen guztion eskuetan Garesko Udalak. Aitor Aranaren 2002ko euskarazko sarrera beretsua du 2009ko liburu honek, irakurle erdaldunen beharretara moldaturik; hiztegia, aldiz, 2000 bat sarrerak osatua da, adibide ugari, zenbait azalpen eta Izarbeibarko argazkiak lagun dituela. Behinola arbasoek zerabilten mintzoa ondorengo guztien eskura, 140 bat orrialdetan zehar.

Ez da hori dena ordea, ondoren balio handiko bi gehigarri baititu liburuak. Batetik, Hitos históricos del euskera en Valdizarbe izenekoan euskarak bailaran 1215etik 2009ra emandako albisteak laburbildu zituzten txukuntasun osoz Fernando Pérez de Labordak, Koldo Colomok, Fernando Maiorak eta Xabier Vélezek. Bertan ditu irakurle erdaldunak irakurgarri azken zortzi mendeotako izarbeibartar gehienek hitz egin zuten hizkuntzari buruz artxiboek emandako albisteak, eta baita Labordak berak eskainitako zenbait ondorio ere. Artikulu hau eta sarrera honen hasieran azpimarratu dudan euskeraenvaldizarbe bloga bera ezinbesteko erreferentzia iruditzen zaizkit Izarbeibarko aldaeraren bizitza ezagutu nahi izanez gero. Aldaera horren azken hatsarekin dago lotua bigarren eranskina: ‘¿El último euskaldun de Uterga?’ izeneko artikulutxoa da, 1923an Fermin Irigarai LarrekoLa Voz de Navarra egunkarian argitara emandako albiste laburra; idazle nafarrak Izarbeibarko hondar euskal hiztunetako batekin izandako elkarrizketaren kontaketa. Seguru asko ez zen Utergako agure hura bailarako azken euskaldun zaharra izan. Jakin-nahiak bultzatuta Pérez de Labordaren blogean sartu-irtena egiten duenak horren inguruko albiste ezin interesgarriagoak aurkituko ditu.

4

Izenburua: Itzarbeibarko euskara. Ikasliburua eta Hiztegiaizarbeibar ikasliburua

Egile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2010

Hizkuntza: euskara 

Orrialde kopurua: 198

Bi urrats garrantzitsu eman ostean -euskaldun ez zirenengan galdutako mintzamoldearen kontzientzia txertatzea, eta erdaldun zein euskaldunei hiztegiaren bidez mintzamolde horren argazkia erakustea- nolanahikoa ez zen hirugarren aurrerapausoa ekarri zuen 2010eko liburu honek: izarbeibartarrei arbasoek erabili zuten aldaera ikasteko tresna eskaintzea. Batuaren bidetik euskara pixkanaka-pixkanaka berreskuratzen ari den belaunaldiari, nahi izanez gero, batu hori behinola mintzatu zen hizkeraren zaporeaz aberasteko aukera ematea, alegia. Ehun bat orrialdetan zehar, eta hogeita hamar ikasgaitan banatuta, Gares inguruko euskararen ikasliburua da beraz honako hau, azalpenekin batera ariketak eta ariketen erantzunak ere badakartzana. Urte hartan bertan hasi ziren Garesko euskaltegiko zenbait ikasle hain testuliburu deigarria erabiltzen. Ikasliburuarekin batera, eskualdeko mintzoan paratutako irakurgai bat ere badakar liburuak (Martin eta basajaunak), eta baita 2002ko hiztegiaren bertsio zuzendua ere, eskualdeko euskaratik baturakoa zein alderantzizkoa.

5

descargaIzenburua: Irakurgaiak Izarbeibarko euskaraz. Uterga, Ukar eta Garesko testu zaharrak eta berriak

Prestatzaile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Garelako Elkartea

Urtea: 2011

Hizkuntza: euskara 

Orrialde kopurua: 63

Azken argitalpen honek ia hogei urte lehenago hasitako bidea osatu duela esan daiteke, eta aldi berean aipatu azken argitalpenaren gehigarri ederra izan da. Ikasliburua 2010eko irailean plazaratu eta gero, udazken hartan bertan ekin zioten Garesko euskaltegian ibarreko euskara ezagutzeko lehendabiziko ikastaroari; 2011ko neguan izan zen bigarrena. Edozein ikaslek, jasotzen ari den hizkuntza ongi bereganatuko badu, testuak landu behar ditu; eta Izarbeibarko euskarak, esan gabe doa, XIX. mende inguruko erlijio-testuak ditu adierazpide nagusi. Hori horrela izanik, ikasleen lanerako ez ezik aspaldikoaren irakurzaleen gozamenerako ere material interesgarria dira 2011ko argitalpenaren lehen zatian bildutako Utergako eta Ukarko doktrina-idazkiak, bata zein bestea irakurri eta alderatzeko ere bai, gordetako lekukotasunok (agerkizun izango ahal dira beste hainbeste!) argi utzi baitute Izarbeibarko herri guztietan euskarak ez zuela kolore berbera izan, bazegokeela alderik eskualdearen mutur batetik bestera.

Baina testu zaharrez gain, oparirik politena liburu amaieran dago: 2010 eta 2011ko ikastaroetan aritutako ikasleek beraiek eskualdeko moldera egokitutako beste bi ipuin bildu dira liburuan (Ona eta piztia eta Nola Kattalinek diabruari ziria sartu zion), 2010eko Martin eta Basajaunak izenekoaren bertsio zuzenduarekin batera. Hauxe da Ona eta piztia izenekoaren hasiera, ikasle itzarbeibartarrek beren bailarako moldera egokiturik:

Errege batek hirur alaba izateas gañera, oso gogoko zue ferias feria ibiltzea, xairik xai. Alaberi beti ekartzen zizkiote erregaloak, baña anis aldis atzentzen zekio bere alaba txikienari eta guzis eder eta atseginari erregaloa ekartzea.

Egun batean alaba gazteenari galdegin zio zer erregalo nahi zuen.

-Ekar zadazu lore bat, mertxedes.

Azken testu hauek islatzen dute beste ezerk baino hobeto, nire ustez, Izarbeibarko biztanle zenbaitek aspaldiko euskara berritzeko, jendartera ekartzeko eta berpizteko agertu duten irrika, eta 90eko hamarkadako liburu sotilarekin hasi zen bidea ez dela alferrikakoa izan, euskararen katea ez dela Izarbeibarren eten. XIX. mendearen zapore zaharra ez ezik, XXI.aren ahogozo berria ere badakar liburuak. Beharbada hori da lan hauek guztiek dakarten albisterik pozgarriena.


Garesko Euskara Kultur Zikloa, bihartik aurrera

Gares2

Gares

Hastear da Garesen aspaldian iragarrita dagoen aurtengo Euskara Kultur Zikloa. 2013ko ediziorako prestatutako  hitzorduek hilabete oso batez (urriaren 26tik azaroaren 23ra bitartean) beteko dute Itzarbeibarko agenda, eta gehientsuenak euskaraz izango dira. Azaroan zehar, esate baterako, Eñaut Elorrieta izango da Garesen ‘Deserriko Kantak’ diska berria aurkezteko. Beste alde batetik, V. Inkesta Soziolinguistikoak 2011rako utzitako datuen arabera euskararen egoera Nafarroan zertan den aztertu eta eztabaidatzeko aukerarik ere eskainiko du aurtengo egitarauak.

Gehiago jakin nahi izanez gero, jo hona

 

 

 

 

Izarbeibarko euskara mintzagai gaur Garesen

Koldo Colomo

El euskera en Valdizarbe. Presencia histórica y factores de su desaparición izenburupean, hitzaldi erakargarria proposatu dute arratsalderako Garesen. Fernando Pérez de Laborda eta Koldo Colomo eskualdeko euskararen historiaz arituko dira, baina horrekin batera hizkuntzei buruzko hausnarketa orokorragoak egiteko borondatez. Bi ikertzaileok ahalegin nabarmena egin dute Izarbeibarko euskarari buruzko ezagutza barreiatzearren, eta inguruko hainbat herritan eskaini dute dagoeneko gaur Garesen entzun ahal izango denaren antzeko hitzaldirik. Horretaz gain, Colomoren hainbat artikulu irakur ditzake nahi duenak Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra aldizkarian, edota Pérez de Labordaren blogean bildutako datu eta lekukotasunak ikusi. Bi egileok elkarrekin prestatutako Gares toponimoari buruzko lana argitaratu zuen duela pare bat urte Fontes Linguae Vasconum aldizkariak.

Hitzaldia arratsaldeko zazpi eta erdietan hasiko da, Garesko liburutegian.


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko urria
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1
    2345678
    9101112131415
    16171819202122
    23242526272829
    3031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu