Tag: #KZJaia

Basaburuan topatutako XX. mende hasierako euskal testu laburrak

Itxaso

Itsaso herriko eliza, Basaburua ibarrean

[XIX. mende amaierakoak iruditu zitzaizkidan irakurri nituenean sarrera honetan aurkeztutako testuak. Juantxo Aleman imoztarrak azpiko oharretan emandako xehetasunen arabera, XX. mende hasierakotzat jo behar dira, eta hasierako izenburua (‘Basaburuan topatutako XIX. mendeko euskal testu laburrak’) aldatu egin dut horrenbestez. Mila esker Juantxori oharrengatik!]

Basaburuko apaiz izandako Andres Petrirenak Itsaso herriko apezetxean izan zituen luzaroan bilduta haraneko eliza liburu guztiak; egitekoari utzi zionetik ez dakit hala segituko duten. Hantxe ezagutu nituen 2007an orain hona ekarritako euskarazko lekuko apal hauek. Norbaitek Udabe herriari dagozkion bataio-oharren albo batean idatziak dira, 1765 aldeko sarreren ondoan. Dena den, egungo bataio-liburua XIX. mendean egindako kopia da (konbentzio gerrate ostean kopiatu baitzituzten liburu zaharrak, gerra garaian lur azpian gorde eta hezetasunak hartuta gelditu zirelako) eta idazkerari eta grafia-sistemari begira bistakoa da testuok, XVIII. mendekoak ez, baizik eta liburu zaharrak kopiatu ziren garaikoak-edo direla. Euskarazko apurren eta kopiaren beraren data zehatzik ez dakit, baina hantxe idatzitako guztia XIX. mende hondarrekoa dela esango nuke.

Bi lekukotasun ezberdin utzi zituen Basaburuko esku anonimo hark: ‘Oi zer zoriona’ izeneko eliz-kantaren zatitxoa batetik, eta ‘Mariaren bioza’ izenburua duten bertso batzuk bestetik.

Oi zer zoriona…

Izenburu honen azpian honako eliza-kanta hasiera hau dago idatzita:

Oi zer zoriona  ene biozean dagoena

Oi zer zoriona, zuk emanik, ene Jesus Jauna

882489168

‘Oi zer zoriona’ bilduta duen ‘Eskualdun kantikak’ liburuaren azala

Zoriona, zuk emana, Jesus Jauna (bis)

                                    1.

Urrun zaitezte, munduko plazerak

Urrun nere pensamentutatik

Jesusekin ditut atseguin bakarrak

Ez bada ni separa oietatik

                                    2.

Urbildu naiz mayz (?) santu ortara

Orra zer den guertatu

Jesus jeuchi da nere biozera

Artas nai duela jabetu

Nik ez nuen kanta hau ezagutzen eta nire inguruan inoiz ez dut entzun. Egungo basaburuarrek ere ez, antza: Andres Petrirenak ez zuen gogoan azken hamarkada hauetan haranean sekula abestu izana. Iparraldeko bertsio bat topatu dut Florentin Vogel organojole alsaziar eta Donapaleura ezkonduak 1935-36an argitara emandako Eskualdun Kantika liburuan; hemen kontsulta daiteke eta Itsason agertutakoarekin alderatu.

Ez da dudarik kanta berberari dagozkiola Vogelek bildutakoa eta Itsason agertutako zatia, azken honen hirugarren ahapaldiko ‘mayz‘ ustez akastun hori gorabehera. Euskarari dagokionez, Basaburukoak ez du Donapaleun argitaratutakoaren ekialdeko kutsurik. Eliz-abestien letrak euskalki berean haran batetik bestera (ia) aldaketarik gabeak eta finko samarrak izango zirela pentsatuta ere, eite nafar garbia du Udabeko bataio-liburukoak eta ez du Basaburuko euskaratik urrun itxurarik; ez litzateke harritzekoa inguru hartan erabilitako bertsioa horixe bera izatea. Hirugarren ahapaldiko jeuchi, Nafarroan ohiko zen jautsi-ren aldaera, iparraldekotzat du Orotariko Euskal Hiztegiak (OEH), baina ez da ahaztu behar inguruko testu nafarretan ere –e– batez erabili zela: Basaburuan bertan jaiotako Mariano Erbitik jeutsi eman zuen Beintza-Labaiengo doktrina idaztean, eta yeutsi ageri da Miguel Ignacio Armasa domingotar labaiendarraren prediku argitaragabeetan ere. Artas hitzaren amaierako -s apikaria bera (batuan NORTAZ kasuan ematen dugun -z bizkarkariaren ordain) ohikoa da Nafarroako erdiguneko eremu horretan eta, esate baterako, halaxe dator Imozko Goldaratz herrikoa omen den 1839ko prediku batean: eguiten dute pecatu mortala ardoari, olioari, aguardiente, eta beste onelaco generoari ura emanda salcen ditutenac, alacoric ezpalu bezala, batere artas errelajatu gabe.

Mariaren bioza

Eliz-kantu zatiaren ondoren, ‘Mariaren bioza’ izenburupean, honako hiru bertso hauek datoz:

                                 1.

Udabe Basaburua

Udabe Basaburu hegoaldean dago, Irurtzundik kilometro gutxitara

Mariaren bioza, bioz samurrena

Jaunarenzat beti sutan zauderena (sic)

Su artatik gu baitan emazu chingui bat

Agian hel gaitezen gu ere zerura (bis)

                                 2.

Utzirik pekatua zoriona kristaua

Bere Jainkoarekin paketua dena

Maria bere Amak zenbat eztitasun

ez dio gozarazten, hala gau hala egun

                                  3.

Maita dezagun beraz Ama bat ain ona

Pekatari guzien igues lekua dena

Har gaizazu ó Ama zure besoetan

Bai orai eta guzis azken orduan.

Basaburu ingurua

Sarrera honetan aipatutako herrietako batzuk, azpimarratuta

Ez dut uste bertso hauek egileak inori kopiatuak direnik, niretzat behintzat ezezagunak dira. 7-6ko eskemari segitzen diote berez, baina behin edo beste silaba kopuruan kale eginda eta erriman ere zorroztasun handirik gabe.

Polita da lehen ahapaldiko hirugarren bertsolerroa:

su artatik gu baitan emazu chingui bat

Txingar ordez txingi hitza erabiltzea testuaren nafartasunaren aldeko seinale dugu berriro. Goldarazkoa da beste adibide hau ere (1834): O gula gula, lujurieren su infernala, ceñen galda da sobervie, ceñen chinguie edo prasa dirade iz desonestoac. Nafarroako testuetan txindi ere erabiltzen da OEHren arabera, baina -gi amaiera arruntagoa da Ultzama inguruan. Orixek ere Itsasoko bertsoetan bezalaxe erabili zuen hitz hau. Uitzi aldean ikasiko al zuen umetan?

Azken bertsolerroko guzis horren amaiera apikaria, bestalde, arestiko artas hitzarenarekin lotu daiteke.

Nork idatziak?

Elizgizon baten lana izango da noski hemen aurkeztutakoa, Udaben apaiz ibilitako norbaitena seguru asko, baina norena? Bataio-liburuetan ez dut topatu euskal testutxo hauen egilearen izena agerian jar dezakeen ezer. Eliza-liburuak beranduagoko kopiak direnez eta kopia-urtea ezezaguna denez ezin da ziurtasunez jakin noiz sortu ziren orrialde horretan gordetakoak, eta lan zaila da beraz Udabeko apaiz-zerrendari begira abade jakin batekin lotzea. Pena da, interesgarria litzatekeelako lekukotasun xume hauek ibarreko semeren batek sortu zituen ala ez jakitea.

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

Sarrera honek I. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.


Zientziazale, euskarazale: Bonaparte printzea

bonaparte (1) via euskeraenvaldizarbe

Luis Luziano Bonaparte printzea, XIX. mendeko euskaltzale handia (1813-1891)

“De tels hommes sont rares, et il conviendra toujours de les citer comme
exemples. Le prince Bonaparte m’apparaîtra toujours comme un
savant modeste et timide malgré ou peut-être à cause de sa haute
position officielle; comme un travailleur acharné et infatigable,
homme de foi et de conscience; comme un bourru bienfaisant ou plu-
tôt un faux misanthrope, dédaigneux des éloges du vulgaire, génè-
reux aux humbles, accessible aux indépendants, dur aux flatteurs,
aux parasites et aux charlatans de la science.”

(Horrelako gizonak ezohikoak  dira, eta beti komeniko da eredu gisa aipatzea. Bonaparte printzea beti irudituko zait jakintsu apal herabea goi-mailako posizio ofiziala izan arren -edo izateagatik, beharbada-; langile amorratu eta nekaezina, gizon fededun eta kontzientziaduna; ongile zakarra edota, hobeki esateko, gezurrezko misantropoa; arrunten laudorioen erdeinatzailea; eskuzabala umilekin; eskuragarria beregainekin; gogorra losintxari, jantxakur eta zientziako hitz-jario iruzurtiekin.)

                                                              [Julien VINSON (1843-1926), Bonaparte printzeari buruz]

Kasualitateak hala nahi izanda, 1860ko hamarkadan XIX. mendeko bi zientzia gizon handi ibili ziren Euskal Herrian zehar aldi berean euskara ikertzen, nor bere aldetik, antzeko grinak hartuta. Aurreko sarrera batean Paul Broca frantziarra mugitu zuen euskararenganako mirespena aipatu banuen, zer esango orduan ia mende erdi batean zehar -gutxienez- Napoleonen ilobak euskararekin izandako harremanaz? Hizkuntza batekin maitemintzerik badago -askok ez du ukatuko badagoenik-, horixe iruditzen zait hitzik egokiena Bonaparte printzeak sentitu omen zuena aditzera emateko.

grimley circa 1950

St Bartholomew eliza, Grimley herrian, Bonaparteren jaiolekutik oso hurbil

Baina Ingalaterran jaiotako ikerlearen biografiak beste gauza askorengatik erakar dezake: Brocarenean bezala, kuriositateak arlo ezberdin asko jorratzera eramandako adimen izugarria antzeman daiteke honakoan ere; bestalde, Broca legez, natur zientzietatik abiatu eta halako batean giza zientzienganako lilurak (eta bereziki, hizkuntzak ikertzekoak) harrapatutako ikerlaria dugu printzea. Eta euskararekin izan zuen harremanaz landara, erakargarria da Luis Luziano Bonaparte inguratu zuen familia-historia ere. Liluratzekoa ere bada, zientziatik urrun zeuden bidezidorretan galtzeko hainbeste aukera izanda, nola bete ahal izan zuen azkenean horren ikerketa-bide eder eta oparoa.

Luis Luziano Bonaparte Bleschamp 1813an jaio zen Ingalaterrako Worcestershire konterrian. Hainbat urte beranduago berak aukeratu zuen Ingalaterra bizitoki; han munduratzea, ordea, kasualitatea izan zen; baina Napoleon osabak berak eragindako kasualitatea azken batean. Luis Lucianoren aita (Luciano, 1775-1840), Pio VII.aren graziaz Caninoko printze, liskarturik zebilen urte haietan Napoleon anaiarekin. Antza denez, Lucianok ez omen zuen gustuko anaia nagusiaren agintzeko era; eta honek, aldiz, ez zuen begi onez ikusten Alexandrine koinata, Lucianoren bigarren emaztea eta euskararen ikerle izango zenaren ama.

Gurasoak

Bonaparteren gurasoak: Luciano (1775-1840) eta Alexandrine Bleschamp (1778-1855)

Ahaleginak eta bi egin omen zituen enperadoreak anaia bere interes politikoen arabera erabiltzeko: Luciano lehen emazteaz alargundu zenean Carlos IV.aren alaba batekin ezkondu nahi izan zuen, eta antza denez José Bonapartek berak Lucianoren alaba bat Fernando VII.a izango zenarekin esposatzea proposatu zuen; baina uko egin zien beti Caninoko printzeak joko horiei. Arrisku hori saihestu arren, laster etorri zitzaion Lucianoren familiari zeraman abizenaren pisuaren ordaina: 1810ean, ordurako lau seme-alaba zituen bikotea Italiatik iheska abiatu zen Estatu Batuetarantz Pio VII.ak enperadorea eskomekatu ostean; itsasoan bertan ingelesek familia atxilotu eta indarrean izan zuten Ingalaterran hiru bat urtez: horrexegatik jaio zen Louis Lucien haurtxoa Birmingham hiritik kilometro gutxitara. Aitak osabaren gurariei men egin balie, edonola ere, Alexandrinek bere bosgarren semea galduko zuen… eta euskarak XX. mendera arte izan duen ikerlerik handiena.

Atomoa 1839

Bonaparteren 1839ko hitzaldiaren azala

Bi hilabeterekin eskuratutako printze titulua bezala, Ingalaterrako lehen egonaldi hura anekdota hutsa izango zen beretzat heldu bihurtu arte; bi urte zituenean Italiara egin ahal izan zuen berriz familiak eta hantxe hazi zen ordutik aurrera Luigi Luciano haurtxoa, Musignanon lehendabizi (Suitzako muga ondo-ondoan) eta Urbinon ondoren, jesuitekin. Ornitologo entzutetsu bihurtu zen Carlo Luziano anaia zaharrenaren ereduari jarraituz (eta euskalariaren atzetik jaiotako Pierre-Napoleon eta Antoine ikasle kaskar liskarzaleek ez bezala) gaztetandik hasi zen nabarmentzen Ingalaterran jaiotako bonapartetar gaztearen zientzia zaletasuna. Mineralogia eta kimikarantz eraman zuten bere estraineko urratsek. Ustez urrats sendoak, gainera: 1839an, Pisan bildutako zientzialari italiarren aurrean, Esposizione di una nuova nomenclatura esprimente il rapporto atomico izenburuko hitzaldia eman zuen, teoria atomikoak sortarazitako zenbait buruhausteren aurrean Bonapartek berak kimika hobeto bereganatzeko eratu omen zuen nomenklatura proposamena azaltzearren.

Agiria

Printzearen izena daraman 1863ko agiri bat

Sona handi samarreko kimikaria izatera iritsi omen zen Napoleonen iloba; sona handikoa ei zen bere mineral-bilduma ere. Ba ote zuen ordurako Ingalaterran jaiotako gizon hark barneratua hizkuntzak aztertzeko grina? 1840ko hamarkada hasierako lanek behintzat ez dute horrelakorik iradokitzen. Zientzialari italiarrek antolatutako bileretan parte hartu eta kimika inguruko ikerketak argitaratu zituen: 1843an Ricerche chimiche sul veleno della vipera izeneko lana irakurri zuen Luccan zientzialari italiarren bosgarren bileraren karietara. Bide baten amaiera izan zela ematen du; lan hartan deskribatutako pozoina baino are indartsuagoa zen har batek harrapatu izan balu bezala, ordutik aurrera hizkuntzalaritza izan zuen Bonapartek argitaratutako liburu, artikulu eta gainerako idazkietako gai nagusi, eta bere bizitzako azken 45 urteetako xede. Nork edo zerk eraginda, ez dakit.

1847an agertu zen jendaurrean printzearen lehendabiziko hizkuntza-lana. Eta hasiera-hasieratik euskara ere izan zuen aipagai; ez nolanahi gainera. Specimen lexici comparativi omnium linguarum europaearum izeneko 56 orrialdeko liburutto bat eman zuen argitara Florentzian, orrialde adina hitz aukeratu eta 52 hizkuntza ezberdinetan emanez. Euskara jarri zuen gainerako berrogeita hamaiken aurretik. Seniderik gabeko hizkuntza isolatua zelako? Ordurako berak ere susmatzen zuelako zerrenda buruan ezarritako euskara hark eragingo zituela bere handik aurrerako ahaleginik handienak? Nolanahi ere, aukera eginda zegoen. Bonapartek berak zenbait urte beranduago Antoine d’Abbadie lankide minari aitortu bezala:

Hizkuntzen eta nire euskara maitearen ikerketak zeharo betetzen nau. Hara munduan interesatzen zaidan gauza bakarra.

Eskaintza 1862

‘Langue basque eta langues finnoises’ izeneko lana (1862) euskaldunei eskaini zien Bonapartek.

Handik aurrera, beraz, hizkuntzei -eta hizkuntzen artean, euskarari- eman zizkion bere ikerketa-urterik onenak jatorriz euskaldunokin inolako harremanik, ez ardurarik ez erantzukizunik ez zuen XIX. mendeko jakintsu handi hark. Ez italierak, ez ingelesak ez zuten Bonaparterentzat euskarak adinako artikulu eta liburu merezi izan. Eta horien bitartez, XXI. mendera arte guztiz gainditu ahal izan ez den euskalkien argazkia utzi digu, eta orduko euskararen izaerari eta hedadurari buruzko hamaika albiste, urrearen balioa dutenak. Ohi ez bezalako ohorea etxean bertan hainbeste aldiz nahi baino bultzada epelagoa jasotako hizkuntza txikiarentzat. 

Dozenaka artikulu eta liburu eragin zion Worcestershireko jakintsuari euskararekiko lilura horrek, baina denetan ikusgarriena euskalkien mapa bikaina da, 1863ko data daraman arren hamar bat urte beranduagora arte zeharo eguneratu ez omen zena. Auskalo zenbat (eta zenbaten) eskutitz, galdeketa, ibilaldi, neke eta izerdi dauden bilduta gaur ere harrigarria den mapa horretan! Irudia interneteko toki askotan aurki daitekeen arren, ez dut uste sarean zehar hurbiletik aztertzeko moduan inon ere zintzilikatuta dagoenik. Pamiela argitaletxearen eta Nafarroako Gobernuaren baimenaz, Bonaparteren euskalki maparen bertsio digitalizatua txertatu dut sarrera honekin batera, kuriositatea sentitzen dutenen asegarri; azpiko irudian klik eginez aurkituko duzue bidea. Mapan zeharreko bidaia niri bezain gustagarria gertatzea espero dut!

Bonaparteren mapa

 

Sarrera honek I. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

 


Zientziazale, euskarazale: Paul Broca

Paul-Broca

Paul Broca (1824-1880)

Giza kuriositateak hauspotu ditu maiz ezagutza eta aurrerapen gosea; zorionez ez dago zientzietako eta letretako kuriositaterik, bat bera dira biak, jakin-nahiak ez baitu mugarik. Inor ez luke harritu beharko, beraz, euskararen xarmak giza zientzietatik urrun abiatutako bidaiariak ere harrapatu izanak. Kimika eta mineralogia jorratu zituen gaztetan Luis Luziano Bonapartek hizkuntzalaritzaren sareak harrapatu eta bere ahaleginik oparoenak euskarari eman aurretik. Baina aski ezaguna da printzea gurean, eta beste norbait aipatu nahi dut, euskalaritzan Worcestershireko ikerlea bezain itzal handiko bihurtu ez arren, euskara zinez estimatzeaz gain XIX. mendeko zientzialarien artean derrigorrez aipatu beharrekoa: Paul Broca.

Girondan jaio zen Pierre-Paul Broca, Bordeletik ordubete eskasera dagoen Sainte-Foy-la-Grande herrian, 1824an. Herri txiki hartan bertan beste seme gogoangarri bat jaio zen handik gutxira: Elisée Reclus geografoa.

Familia protestante batean hazi zen Broca. Mediku zuen aita ere, armadan ibilitako kirurgialaria hain zuzen. Gaixoak nola zaintzen zituen ikusteko haren ondoan ibiltzeak piztu bide zuen Paul gaztearengan mediku bokazioa, eta bazuen gaitasunik asmo hura betetzeko: 17 urterekin hasi zituen medikuntza ikasketak eta 20rekin amaitu, gainerakoek hasi ohi zituzten adinean. Pariseko Unibertsitateko patologia irakasle bihurtua, 25 urte betetzerako sari ugari jasotako profesional entzutetsua zen Paul Broca.

Garunean hizketa kontrolatzen duen area -hizkuntza adierazpenaz arduratzen dena- aurkitu eta non zegoen deskribatubroca_aire izanak ekarri zion ospea ikerle frantziarrari. Afasiak jotako gaixoen burmuinak aztertuz heldu zen 1861ean hitzak sortzeko baliatzen dugun ezker-hemisferioko eremua zein den ulertzera. Gaur egun jakintzat ematen da Brocaren areak kontrolatzen duela hizkuntzaren ekoizpena, eta Wernickerenak, aldiz, hizkuntz ulermena.

Youtube

Bideoa: Paul Brocaren eta bere ikergaiaren inguruko xehetasunak (gaztelaniaz)

Egungo neurokirurgiaz hitz egite hutsa ametsa zen garaian emaniko urrats garrantzitsu hura ez zen bere ikerketa lanaren jomuga bakarra izan. Ehundaka artikulu eman zituen argitara, eta gehienak bestelako esparru batzuei buruzkoak: aneurismak ikertu zituen, minbizia ere bai, antropologia fisikoaren aitzindarietako bat izan zen, antropometriari bultzada handia eman zion… hasieran aipatu dudan kuriositateak leku askotara begira jarritako gizona izan zen Broca.

Bere mendeko seme izanik, egin zituen zenbait baieztapen nekez onartuko genituzke gaur egun. Emakumearen burmuinak gutxiago pisatzea hura fisikoki nahiz adimen aldetik gizonaren azpitik egotearen seinaletzat jo zuen; beste horrenbeste pentsatu zuen herri primitibo esaten zietenei buruz, Afrikako beltzen burezurra mendebaldeko gizaki europarrena baino 100 cm3 txikiagoa zela iritzita; bestalde, Brocaren zenbait uste-iritzik XX. mendeko jokabiderik ilunenetako batzuk kilikatu zituen darwinismo soziala bideratzen lagundu zutela ere esan izan da. Baina asko dira girondarraren jardunean azpimarratu eta txalotu diren jokabideak ere: behartsuenek mediku zaintza izan zezaten emandako orduak; Frantzian zientzialari garaikide gutxik bezala Darwinen tesiak onartu izana, britaniarraren ideia guztiekin bat ez etorrita ere; Parisko Antropologia Elkartea sortu (1859) eta garatzea, horrelako ekimen batek estatuari eta elizari eragindako mesfidantza eta hortik etorritako oztopoak gaindituz…

569px-PSM_V51_D636_Cephalic_index_of_the_basque_provinces

Brocaren eta beste zenbait egileren datuetan oinarritutako 1897ko irudia. Euskararen muga (Basque speech) Brocak adierazitakoa da.

Baina euskarak eragin zion liluragatik ekarri dut hona Paul Broca. Behin baino gehiagotan izan zen girondarra Euskal Herrian. Ez dakit zerk ekarri zuen lehendabiziko aldiz; antropologia zaletasunak, beharbada; agian kuriositatearen, bere interesen eta ezagutu orduko hainbeste erakarri omen zuen hizkuntza berezi hura ordu eskas batzuetara izatearen ezinbesteko batura izan zen. 1862ko irailean egin zuen euskararen eremua zehazteko lehendabiziko bidaia. Bazuen ordurako hizkuntzaren muga zehatzen mapa sortzeko asmoa: berriro ere zientzialariaren prezisio egarria. Iparraldeko datuak osatu zituen lehen-lehenik, aurreko hamarkadan Francisque Michelek emandako argibideetatik abiatuz; 1864rako ongiska aztertua zuen Iparraldeko euskararen eremua. Société d’anthropologie delakoan aurkeztu zituen bere lanaren lehen emaitzak, baina argitara emateko akastunegia iritzi zion oraindik egindakoari. 1867an Donibane Lohizunen egon ostean osatu zuen ikerketa, Argelliés doktoreari esker Frantzian predikazioa euskaraz egin ohi zuten parrokia guztien zerrenda eskuraturik. Ordura artekoa lortzeko ere izan zuen laguntzailerik Bidasoaz haraindi: aita ortheztarra zuen Elisée Reclus herkideak eta Honoré Broca sendagile olorondarrak lagundu zioten Iparraldeko mapa-zatia prestatzen; eta Beskoitzeko auzapezak argitu zion Bastida inguruko muga irregularra.

Alde bateko ñabardurak zehaztuta, Hegoaldea zen Brocaren erronka nagusia, inor jorratzen hasi gabeko eremu bat baitzuen begien aurrean; ez zegoen aurrekaririk eta gainera mugak lausoagoak zirela ohartu zen, euskara hutseko eskualdeetatik erdara hutsekoetarako jauzia ez baitzen iparraldean bezala bat-batekoa. Ladislao de Velasco izan zuen iturri nagusi; gasteiztarrak Nafarroa, Araba eta Bizkaiari buruzko mapak prestatu zizkion 1867-68an. Donostiako Otaño eta Carrión doktoreak ere izan zituen lankide, azken honek Nafarroako xehetasunak eman zizkiolarik. Orduña aldeko mugaren xehetasunak, aldiz, Pabeko Cazenave de Laroche doktoreari esker lortu zituen. Horrela iritsi zen 1874an aurkeztutako Euskal Herriko mapa osatzera.

Broca 1875

Brocaren Euskal Herriko mapa (1874). Egin klik gertuagotik ikusteko.

Brocak ez zekien euskaraz, baina ukaezina da hau dena ikusita euskarak zinez interesatu zuela. Sur l’origine et la repartition de la langue basque lanean (1875) euskara beretzat hizkuntza konplexua, perfektua eta berezia zela aitortu zuen: liburu horretan zehar askotan euskarak zientzialariari eragindako liluratik mintzo zaigula ematen du.

Euskararen inguruko hainbat ideia defendatu zituen Brocak. Hona hemen batzuk:

– Euskara Europako hizkuntza autoktono bakarra zela uste zuen. Ez zegoen ados euskoiberismoarekin, hau da, euskara Iberiar Penintsula osoan zehar hitz egin zela zioen teoriarekin; baina Europako hego-mendebalde guztian zabaldutako hizkuntza familia zahar baten azken arrastoa zelakoan zegoen. Humboldt ez zegoen zuzen: euskara iberiar hizkuntzaren senide izan zitekeen; ez hizkuntza hura bera.

– Irmotasunez gaitzetsi zituen Erro eta Astarloa bezalakoen etimologia gehiegizkoak, élucubrations purement fantaisistes deituz Suharki kritikatu zuen, arrazoi horregatik beragatik, Humboldten jarraitzaile askoren jokabidea: uste izan zuten aski zela euskal hiztegi bati begiratzea geografia-izenen etimologia topatzeko, eta, honela, atseginez, aise lotu ahal izan zituzten euskararekin jatorri ariar garbia ez zutenak. Gogor astindu zuen sendotasun zientifikorik gabeko jokabide horiei zerien ziurtasun ustela. Linguistika, bere ustez, hitzen ikerketa hutsa atzean utzirik hitz haien eboluzio-legeak ikertu eta gramatika-formen analisia hobestean baino ez zen benetako zientzia bihurtu.

– Iparraldean euskarak iraun izana ez zen Brocaren ustez Bidasoaz bestaldeko aspaldiko euskaldunek Erromaren aurka agertu erresistentziaren ondorio, duela 1200 bat urteko gertakizunen isla baizik: Hispaniako errege bisigodoen erruz hegoaldean hainbat eskualde galdu ostean, baskoiek VI-VII. mendeetan Akitanian lur berri bila eginiko erasoaldi eta inbasioen emaitza zatekeen. Kraneologian ikusi uste zituen Brocak honen frogak: hegoaldeko euskaldunon hainbat burezur azterturik hauek nagusiki dolikozefaloak zirela defendatu zuen (luze-estuak, alegia), eta iparraldekoak, aldiz, brakizefaloak (zabal-laburrak).

Euskara I. Mendean

Brocak ez zuen antzinako euskararen hedadurari buruzko mapa hau onartuko. Bere ustez Erdi Arokoa zen euskara Iparraldean, ez zaharragoa.

– Brocaren ustez Iparraldeko eta Hegoaldeko euskalkien arteko hurbiltasunak berak frogatzen zuen batzuen eta besteen ibilbide desberdinduak ezin zituela 1200 urte baino gehiago izan. Iparraldeko euskara ez zen euskararen antzinako familia zaharraren beste adar bat, hegoaldeko baskoiek eramandako adar beraren garapena baizik.

Aneurisma batek jota hil omen zen sendagile girondarra 1880an. Badu paradoxatik zerbait aneurismak ikertzen aritu zenaren bat-bateko heriotza haietako batek eragiteak. Ez zen baikorra euskararen etorkizunari zegokionean, baina horretan ere bere izpiritu zientifikoa eta ondoren etorriko zirenentzat ikergaia utzi beharra nabarmentzen da: mende batzuk barru hizkuntza hila baino ez da izango [euskara], aditu gutxi batzuek besterik ezagutuko ez dutena; eta izango lukete gutaz kexatzeko eskubiderik, gaur egungo egoera zein den jakinaraziko ez bagenie. Reclus herkidea are gogorragoa izan zen euskararen geroaz mintzo zela, XIX. mendera arteko iraupena analfabetismoari eta euskaldunok inguruko hizkuntzak ez ezagutzeari egotzi baitzien: quand tous les indigènes parleront les deux langues, ils finiront par négliger celui des deux idiomes qui leur sera le moins utile. Zer pentsatuko zuketen ikerle hauek, 130 urte beranduago, euskara kultura zientifikoa sendotzeko ekimenetan parte hartzeko gauza dela ikusita? Ez dakit zenbait mende barru euskararik izango den ala ez; baina egungoak zur eta lur utziko zukeen Broca. Zorionez.

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_banner

Sarrera honek I. #KulturaZientifikoa Jaialdian parte hartzen du.

 

 


Lingua Navarrorum bloga, #KulturaZientifikoa Jaialdiarekin bat

KulturaZientifikoa_1_Jaialdia_bannerEtzi jarriko da martxan azken hilabeteotan gorpuztu den I. #KulturaZientifikoa Jaialdia. Irail partean Twitterren TT izan asmoz abiatu zen #KulturaZientifikoa ekimenaren arrakastak lagunduta, esparru askotako hainbat lagun eta eragilek bultzatuko dute urtarrilaren 8tik martxoaren 31ra bitarteko jaialdi birtual hau.

#KulturaZientifikoa Jaialdiaren helburuak, parte-hartzaileen elkargune izango den zientziakaiera.com blogean irakur daitekeenez, honako hauek dira:

  • Kultura Zientifikoarekin disfrutatzea.
  • Interneten Kultura Zientifikoa euskaraz jorratzen dihardugun eragileen sarea sortzea.
  • Zientzia eta Kultura Zientifikoa Hezkuntzan eta gizarte osoan indartzea.
  • “Zientzien” eta “Letren” arteko muga artifiziala gainditzen laguntzea.
  • Eztabaida eta jarrera kritikoa sustatzea.
  • Elkarlana bultzatzea

 

Jaialdiaren xehetasunak, aldiz, hemen irakur daitezke.

Helburuetako bi Giza eta Gizarte Zientziak euskaraz hedatzea eta ‘Zientzien’ eta ‘Letren’ arteko sasimuga gainditzen laguntzea diren heinean, blog honek ere ekimenarekin bat egin nahi du eta horrenbestez martxora bitarteko sarrera batek edo gehiagok Jaialdian parte hartuko dute.

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2018(e)ko iraila
    A A A A O I I
    « maiatza    
     12
    3456789
    10111213141516
    17181920212223
    24252627282930
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu