Tag: liburuak

Izarbeibarko ipuñak

2013tik behin baino gehiagotan ekarri dut hona Garesko Udalaren inguruan Izarbeibarren (eta Izarbeibarko) euskara sustatzeko burutzen ari den lana. Beste hainbat eskualdetan ohiko bihurtu diren Euskararen Egunez, kultur zikloez eta bestelako ekimenez gain, liburu uzta oparoa eragiten ari da lan hori: Izarbeibarko euskarari buruzkoak edota Izarbeibar eta Mañeruibarko etxe-izenen ingurukoak.

Duela zenbait hilabete orain arteko azken fruitua eman du uzta horrek, eta horixe da honako honetan, nahi baino beranduago bada ere, aipatu nahi dudana.

 

Izenburua: Izarbeibarko ipuñak ibarreko euskaraz

‘Izarbeibarko ipuñak’ liburuaren azala.

Egileak: Aitor Arana (testuak), Amaia Aizpun, Kepa Colomo, Karol Colomo, Maribel Tena, Xabi Vélez (irudiak).

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2016

Hizkuntza: euskara

Laguntzaile: Nafarroako Gobernua

Orrialde kopurua: 117

Salneurria: 8€ 

 

Iturri zaharretik ur berria

Nafarroako eskualde batzuetan gibelka doa gaur betidaniko hizkera eta gero eta gutxiago dira hura baliatzeko gauza direnak; halaxe ari da gertatzen, esate baterako, Aezkoan. Baina ez da oraindik guztiz eten aetzen euskara,  badira oraino eutsi ahal izan dioten gazte apur batzuk ere, eta ekimen txalogarria abiarazi dute: aldian behin hiztun edadetuekin bildu eta solastea, hitz-aspertuz hitz-aspertu ibarreko mintzoa goxo-goxo barneratu edo errotu ahal izateko; adinekoen iturritik edan ahal izateko, alegia. Horrek ez du aezkerak mende luzez ibarrean izan duen estatusaren iraupena bermatuko, baina erraztu dezake etorkizuneko aetzek erabiliko duten euskarak behinolako aezkeraren zenbait ezaugarriri bederen eustea, ezaugarri horiek ibarreko hiztunen euskarari kolorea ematea, eta, azken batean, atzo izan zena bihar izango denarekin nolabaiteko zubi batek lotzea.

Izarbeibar bezalako eremuetan ordea, itzali da behinolakoa, joan ziren azken hiztunak, ez dago atzoko euskararen eitea harrapatzeko balia daitekeen ezpainik. Ezinezkoa da orduan behinolako mintzoaren eta egungo belaunaldi euskaldunen arteko zubiak eraikitzea? Nekezagoa bai; baina ez, ausaz, guztiz ezinezkoa. Gaur hona ekarri dudan liburuaren hitzaurrean irakur daitekeen gisan, Izarbeibarko euskararen ezagutzak, hark utzitako lekukotasunak zabaltzeak, lekukotasun haietan zehar ageri zaizkigun hizkuntza ezaugarriak hedatzeak eta haien araberako testu zahar-berriak ontzeak eragin lezake, neurri batean bada ere, Izarbeibarren eredu batua etxeko zaporea duten ekarpenekin aberastu ahal izatea, eta Garesko, Obanosko, Utergako edota Enerizko biharko euskaldunak, pixkanaka-pixkanaka eta atzokoaren ezagutzatik abiatuz, nortasun handiagoko eredu batua barneratuz joan ahal izatea. Ahoz ezin, ordea, eta idatzian oinarrituz baino ez dago bide hori egitea. Horra hor Izarbeibarko ipuñak honen tankerako lanek eman diezaguketena: liburuan bertan bildutako esaldiari segika, “iturri zaharretik ur berria” sortzea. Erraza ez izan arren, ezin erronka erakargarriagoa.

Irakurri eta ikusi

Liburuaren irudietako bat, Kepa Colomo artistak marraztua

Hamar ipuinek osatua da liburua. Nabari da, testuak aukeratzean, eskualdean errotutako kontagai edo elementuetatik abiatzeko ahalegina. Esate baterako, Izaki misteriotsua Obanosen Urte Zaharretan kontatu ohi zen asmazio batean dago oinarritua; Garesko Txoria, aldiz, izenak adierazi bezala, XIX. mendeko iturrien arabera Puiko Ama Birjinaren irudiari aurpegia garbitu asmoz hurbiltzen zitzaion hegaztiaren kondairan. Liburuaren amaieran bibliografia atala dago, nahi duen irakurleak testu bakoitzaren sorburua ezagutu ahal izateko.

Aipagarria da, horrekin batera, kontakizunekin batera ageri diren irudiak ere Izarbeibarko errealitatearekin lotzeko asmoa, bai Gares aldeko marrazkilarien eskuetan utziz, bai irudi horietako askotan irakurleak erraz asko eskualde inguruarekin lotu ditzakeen erreferentziak txertatuz.

Aise eta gustura irakurtzeko moduko ipuinak dira guztiak, baina funtzio didaktikoa atzendu nahi ez duen lan bati dagokion bezala hiztegi-azalpenak ere badakartza liburuak oin-ohar gisa, hedapen urria izan duten Izarbeibarko hainbat hitz hobeto uler daitezen, eta eskuarki erabiltzen den batuarekin batera zezkida, zinda, dira (=dit) bezalako aditzak edo naure, orordi, glarima, txintxurri edo sulso bezalako hitzak irakurleen artean hedatzearren.

Testuak ondu dituen Aitor Arana idazle legazpiarra (1963) sarritan hurbildu zaio mende honetan zehar Nafarroako euskarari,  Espartzako Antonia Gartzia anderearen ekarpenean oinarrituz 2001ean Zaraitzuko hiztegia kaleratu zuenetik. Dagoeneko galdu diren mintzo nafarrak izan ditu batik bat aztergai, eta lan emankorra burutu du Izarbeibarko euskararen inguruan ere. 2002an, esaterako, Izarbeibarko hiztegia mardula plazaratu zuen Nafarroako Gobernuaren laguntzaz. 2011n, bestalde, Irakurgaiak Izarbeibarko euskaraz. Uterga, Ukar eta Garesko testu zaharrak eta berriak eman zuen argitara Garelako elkartearekin batera. Gares aldeko euskararen inguruko bibliografia aztertu behar duenarentzat ezinbesteko erreferentzia bihurtu da Arana.

Liburu gomendagarri hau eskuratu nahi duena, edo informazio gehiago behar duena, Garesko Udalarekin jar daiteke harremanetan.

 

Izarbeibarko hizkerara hurbildu nahi duenak badu zer irakurria.


Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran

IMG_20141031_204308

Berriobeitiko Euskara Zerbitzuak argitara emandako liburua.

Blogean behin baino gehiagotan mintzagai izan den Iruñerriko euskal mintzoa azken hamarkada hauetan itzali da. Euskalkiaren transmisioarena agorturik, mende luzeetan zeharrekoak ez bezalako beste bide batzuk baliatu behar izan ditu euskarak Iruñe inguruan bizirik jarraitzeko; baina egungoari sustrai sendoagoak ematearren balio handiko lana da aldi berean behinolako hura ahal den bezainbat, ahal bezain sakon aztertu eta ezagutzea. Ezagutza horretan aitzinatzeko urrats txalogarria egin du gaurko sarreran aipatu nahi dudan liburuak.

Captura4

Berriobeitiko udaletxea.

Joan den irailean aurkeztu zuten Euskara Berriobeiti zendeako eguneroko hizkeran izeneko lana. Berriobeitiko Udalaren Euskara Zerbitzuak eman du argitara eta, izenburuan adierazi bezala, zendeako hamar herriak ditu aztergai: Aitzoain, Añezkar, Artika, Ballariain, Berriobeiti, Berriogoiti, Elkarte, Larrageta, Lotza eta Oteitza; Iruñe ondokoak guztiak ere. Lau lagun izan dira liburuaren eragile nagusiak: Joxe Manuel Aleman, Joseba Gil, Luis Miranda eta Raul Urbeltz. Hauen helburua zendeako euskara iraungiak egungo erdaldun adinekoen hizkeran utzitako arrastoa jaso eta agerian jartzea izan da, Berriobeiti inguruko herrien ondare baliotsu hori urteen joan-etorriak ezinbestean desitxuratu baino lehen.

Esan daiteke liburua, zeharka bada ere, aspaldi hasi zela gorpuzten: duela 30 urte ekin zion egileetako batek, Elkarten bizi den Joseba Gilek, bertakoen ezpainetatik ateratako berba esanguratsuak jasotzeari. Orduko bilketa-lan haren fruitua —500 bat hitz— izan da gaurko liburuaren oinarria; hitz horiek galbahetu egin ditu lantaldeak (euskaratik zetozenak baino aintzat ez hartzeko), eta hasierako multzotik 350 bat aukeraturik, herriz herri ibili dira Elkarten hartutako haiek gainerakoetan ere ezagunak ziren eta leku batzuetatik besteetara alderik ba ote den jakiteko. Zendeako hamar herrietako hogeita sei berriemaile baliatu dituzte guztira: 92 urte ditu zaharrenak, baina 60 eta 80 urte bitartekoak dira gehienak.

Hiztegi gisa karrikaratu dute lan luze eta neketsu horren amaitza: 353 hitz, haietako asko oraindik ere biztanle batzuen ezpainetan bizirik dirautenak. Ez da dialektologia lana, baina noiz edo behin zendearen mendebaldea eta ekialdea bereiziko lituzkeen isoglosa lexikoren bat antzematera iritsi dira; esaterako, ‘intxaur-azala’ aditzera emateko Elkartetik ezker txakarin eta Ballariain-Berriobeititik eskuin txukaran jaso dute. 

Añezkar2

Añezkar (Berriobeiti).

Arestiko bi horiek bezala, Berriobeitiko euskararen oihartzun eder ugari erakutsi dituzte egileek: ezin garbiagoak dira hainbat (ardua, auxilik & ixilkonai, baztarreko, aundi, makarra, mingorri, mozkor, tximista...) eta hizkuntza berriarekin nahasita iraun dute beste askok: otamenar ‘goizeko bigarren janaldi arina egin’, zikiñar ‘molestatu’, zampar ‘indarrez kolpatu edo zapaldu’, matatxerri… Bildutako berba bakoitza orokorra den edo zein herriri dagokion adierazteaz gain, berriemaileen esaldi ugari ere bildu dituzte egileek hitz asko testuinguru egokian txertatzearren.

64 orrialde ditu liburuak, argitalpena elebiduna delarik; aitzinsolasa Sagrario Aleman euskaltzainak idatzia da, eta hiztegiarekin batera hainbat azalpen, mapa eta bibliografia erreferentzia ere badakartza. 3000 ale eman dira argitara eta herritarren artean banatu, azken aldi honetan hainbeste hazi zen zendearen ondarea zendeatarrengana beraiengana itzul dadin eta haiek jaso ahal izan dezaten. Liburua ez dago salgai, baina sarean dago eskura eta hemen irakur daiteke.

Euskararekin loturiko lan zintzo eta serio guztiak dira aberasgarriak; baina are aberasgarriagoak bihar posible izango ez direlako gaur egin beharrekoak zirenak. Nire ustez, horietako bat da liburu eder hau.

Hemen entzun dezakezue liburua dela-eta Luis Miranda eta Raul Urbeltzi Euskalerria Irratian eginiko elkarrizketa

Antsoain3

Egungo zendea (berdez inguratua) antzinako Antsoainen mapa baten gainean. Azpimarratutako herrietan hartu dituzte libururako hitzak.

Menciono en esta entrada un interesante libro bilingüe presentado en fecha reciente: se trata de El euskera en el habla cotidiana de la Cendea de Berrioplano, publicado por el Servicio de Euskera de dicha cendea y fruto de la estrecha colaboración entre Jose Manuel Alemán, Joseba Gil, Luis Miranda y Raúl Urbeltz. En sus páginas presenta a modo de diccionario más de 350 palabras euskéricas que han pervivido en el habla castellana actual de los habitantes de la cendea, palabras todas ellas recogidas durante los últimos años y acompañadas en la obra de su significado, etimología y distribución a lo largo del término municipal.  A través del libro aflora nítidamente el euskera del entorno de Berrioplano, patrimonio inmaterial extinguido como lengua de uso durante el siglo XX pero cuyo sustrato sigue presente aún décadas más tarde y ha podido ser recogido y preservado gracias al esfuerzo de los autores antes mencionados. La versión castellana de la obra puede consultarse aquí.


Izarbeibarko euskarari buruzko liburuak

arana gares

Aitor Arana, ‘Diccionario castellano-vasco de Valdizarbe’ liburua eskuetan duela.

Asko dira dagoeneko behinola iraungitako mintzo nafarrak gogora ekarri eta ezagutarazi nahirik sortutako liburuak. Nabarmena da, esate baterako, aurreko hamarkadan zehar Aitor Arana idazleak eginiko lana, eta lan horren emaitza den lingua navarrorum bilduma oparoa. Interesa duen irakurleak eskualde askotako euskararen oihartzuna antzemango du bilduma osatzen duten hiztegi eta azalpenetan zehar: Artaxoakoa, Ameskoa aldekoa, Gesalazkoa, Iruñe ondoan mintzo zena…

Alabaina, euskara aspaldixko galdu zutenen artean bere hizkuntza altxorra iluntasunetik atera, landu eta plazara ateratzen saiatu den Nafarroako eskualderik bada, Izarbeibar dela uste dut. Gares inguruko mintzoaren nondik norakoa eta gorabeherak ezagutu nahi dituena ez da erraz aspertuko, azken mende laurdenean argitaratutako lan sorta zabala baitu eskura; bost liburu dira guztira sarrera honetan aipatuko ditudanak.

Funtsezkoa izan da Izarbeibarko euskararen berreskuratze lanean ere Arana, eta legazpiarraren ahaleginik gabe nekez izango genituen esku artean liburu hauetako asko; baina ez da egiteko horretan bakarrik ibili. Izan ere, gurasoengandik jasotzerik izan ez zuten euskara ezagutu eta auzoei estimatzen lagundu nahi dieten izarbeibartarrak badira; eta ez nolanahikoak, gainera: zoragarria da esaterako Fernando Pérez de Labordak euskeraenvaldizarbe blogean bildu eta antolatu duen informazio jarioa. Blog horretatik bertatik abiatuta kontsulta daitekeen Diccionario de euskera residual y castellano en desuso de Valdizarbe y Valdemañeru lan bikainaz gain, Izarbeibarko euskararen ibilbidea sarean beste inon ez bezain zabal topatuko du hantxe irakurleak; lankide izan zuen ahalegin horretan, besteak beste, aurreraxeago aipatuko dudan Xabier Vélez ere, Garesko semea. Herri horretako euskara zerbitzuburu den Koldo Colomok, bestalde, eskualdean mintzatu zen aldaeraren inguruko dibulgazio lanean aritzeaz gain, jakingai interesgarriak eman ditu argitara Pérez de Labordarekin batera (hemen adibidea). Koldoren bidez eskuratu ahal izan ditut sarrera honetan aipatuko ditudan liburuetako batzuk; mila-mila esker!

Izarbeibarren_mapa_izenekin_eta_kokapena_Euskal_Herrian.svg

Izarbeibar osatzen duten udalerriak

Eskualdetik kanpo jaiotako ikerleen ekarpena ere garrantzi handikoa izan da azken boladan Izarbeibarko euskararen itxura eta kolorea gero eta hobeto ezagutu ahal izateko: Erreniega hegoaldeko lurraldeak hego-nafarrera osatzen zuten gainerako mintzoen artean kokatzeko behar ziren argibideak Iñaki Caminok azaldu ditu; Ricardo Urrizola eta Fernando Maioraren artxibo-lan nekaezinari esker Izarbeibarko hainbat herritako euskal lekukotasun berri eta interesgarriak agertu dira.

Baina ikerlan espezializatuagoez landara Gares ingurumariko euskara axaletik ezagutu, sakonago aztertu eta are dastatu nahi duenak, hainbat liburutara jo dezake. Haietan zehar ikus daiteke, gainera, azken hamarkadetan Izarbeibarko zenbait lagunek beren hizkera berreskuratu, ezagutzera eman eta auzoei guztien ondare sentiarazten saiatzeko egin duten ahalegina.

 1

izarbeibarko euskaraIzenburua: El euskera en Valdizarbe. Testimonios escritos y orales – Izarbeibarreko euskara, Idatziz eta Ahozko Testigantzak

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 1993

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 29

José María Jimeno Jurío zenaren hitzaurreaz abiatu zen Izarbeibarko hizkuntza ondarea berreskuratzeko emandako lehendabiziko urratsa. Urrats ttipia, ondoren etorri direnen aldean, baina bere ttipian txukuna, bideari ekiteko ezinbestekoa, eta laburpen gisa gaurkotasunik galdu ez duena. Material baliagarria da gaur ere 1993ko liburuska eskualdeak eta euskarak nolako lotura izan zuten (eta duten) jakin ez, eta gaira estreinakoz hurbildu nahi duen erdaldunarentzat. Izan ere, horixe bera izan zuen helburu: eremu hartako biztanleek euskararen oroimen historikoa ez galtzea eta euskararen kateari zeharo apurtu gabe nolabait eustea; azken batean, bazitekeen oraindik duela 20 urte irakurle izarbeibartar adineko batzuk bailarako azken euskaldun zaharren birbiloba izatea. Liburuan euskararen atzerakada historikoari buruzko zertzelada orokor zenbait jaso ziren, eta horrekin batera hizkuntzak Izarbeibarren utzitako lekukotasunen zerrenda, eskualdeko hainbat euskal leku-izen udalerrika bilduta, Gares inguruko gaztelanian euskarak lagatako hitz andanatxoa (urte batzuk beranduago argitaraturiko hiztegi zabalaren aurrekari) eta Izarbeibarko mintzoaren ezaugarrien laburpena ere bai.

2

Izenburua: Izarbeibarko hiztegia

Egile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Nafarroako Gobernua

Urtea: 2002

Hizkuntza:  euskara  

Orrialde kopurua: 162

Izarbeibarko euskarari buruzko kontzientziazio lanaren lehen mugarria biztanleei euskara bera gogora ekartzea izan bazenizarbeibar hiztegia (existitu zela jakinaraztea, alegia, eta hori ez zen urrats makala), bigarren pausoa euskara hura jendaurrean erakustea izan zen. Horixe lortu zuen udal esparrua gainditurik Nafarroako Gobernuaren babespean plazaratu zen hiztegiak. Aitor Aranak eskualdeko aldaerari eskainitako lehendabiziko lana izan zen, eta ondorengo urteetan fruitu oparoak eman dituen bidearen hasiera. Bi sarrera-artikulu dakartza liburuak; Aranarena berarena bata -orokorragoa, eta hiztegiaren eta hartan bildutako hizkeraren inguruko puntu zenbait jorratzen zituena- eta Iñaki Camino ikerlearena bestea, Izarbeibarko mintzoaren ezaugarri batzuen deskribapen zehatzagoa. Hiztegiari dagokionez, bailarako mintzotik baturako bidea (110 orrialde) eta  baita kontrakoa ere (46 orrialde) egin zituen, sarritan ezagutzen diren iturri zaharretako adibideak emanez. 2005ean hiztegiaren bertsio ttipiagoa agertu zen arestian aipatutako lingua navarrorum sailaren baitan.

3

Irudia31Izenburua: Diccionario castellano-vasco de Valdizarbe / Hitos históricos del euskera en Valdizarbe

Egile: Aitor Arana / Fernando Pérez de Laborda, Fernando Maiora, Koldo Colomo, Xabier Vélez.

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2009

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 219

Azken urteotan hiru liburu ederrek osatu dute Izarbeibarko euskarari buruzko lan-bilduma. Horietan lehena 2002ko hiztegiaren gaztelaniazko moldaketa izan zen. Agerikoa da berriro ere euskara izarbeibartar erdaldun guztiei helarazteko borondatea; baina 1993ko urrats apal hura ederki gaindituz, eta Izarbeibarren bertan euskararenganako interesa gorantz zihoanez, interes horren araberako tresna osatu eta aberatsagoa jarri zuen guztion eskuetan Garesko Udalak. Aitor Aranaren 2002ko euskarazko sarrera beretsua du 2009ko liburu honek, irakurle erdaldunen beharretara moldaturik; hiztegia, aldiz, 2000 bat sarrerak osatua da, adibide ugari, zenbait azalpen eta Izarbeibarko argazkiak lagun dituela. Behinola arbasoek zerabilten mintzoa ondorengo guztien eskura, 140 bat orrialdetan zehar.

Ez da hori dena ordea, ondoren balio handiko bi gehigarri baititu liburuak. Batetik, Hitos históricos del euskera en Valdizarbe izenekoan euskarak bailaran 1215etik 2009ra emandako albisteak laburbildu zituzten txukuntasun osoz Fernando Pérez de Labordak, Koldo Colomok, Fernando Maiorak eta Xabier Vélezek. Bertan ditu irakurle erdaldunak irakurgarri azken zortzi mendeotako izarbeibartar gehienek hitz egin zuten hizkuntzari buruz artxiboek emandako albisteak, eta baita Labordak berak eskainitako zenbait ondorio ere. Artikulu hau eta sarrera honen hasieran azpimarratu dudan euskeraenvaldizarbe bloga bera ezinbesteko erreferentzia iruditzen zaizkit Izarbeibarko aldaeraren bizitza ezagutu nahi izanez gero. Aldaera horren azken hatsarekin dago lotua bigarren eranskina: ‘¿El último euskaldun de Uterga?’ izeneko artikulutxoa da, 1923an Fermin Irigarai LarrekoLa Voz de Navarra egunkarian argitara emandako albiste laburra; idazle nafarrak Izarbeibarko hondar euskal hiztunetako batekin izandako elkarrizketaren kontaketa. Seguru asko ez zen Utergako agure hura bailarako azken euskaldun zaharra izan. Jakin-nahiak bultzatuta Pérez de Labordaren blogean sartu-irtena egiten duenak horren inguruko albiste ezin interesgarriagoak aurkituko ditu.

4

Izenburua: Itzarbeibarko euskara. Ikasliburua eta Hiztegiaizarbeibar ikasliburua

Egile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Garesko Udala

Urtea: 2010

Hizkuntza: euskara 

Orrialde kopurua: 198

Bi urrats garrantzitsu eman ostean -euskaldun ez zirenengan galdutako mintzamoldearen kontzientzia txertatzea, eta erdaldun zein euskaldunei hiztegiaren bidez mintzamolde horren argazkia erakustea- nolanahikoa ez zen hirugarren aurrerapausoa ekarri zuen 2010eko liburu honek: izarbeibartarrei arbasoek erabili zuten aldaera ikasteko tresna eskaintzea. Batuaren bidetik euskara pixkanaka-pixkanaka berreskuratzen ari den belaunaldiari, nahi izanez gero, batu hori behinola mintzatu zen hizkeraren zaporeaz aberasteko aukera ematea, alegia. Ehun bat orrialdetan zehar, eta hogeita hamar ikasgaitan banatuta, Gares inguruko euskararen ikasliburua da beraz honako hau, azalpenekin batera ariketak eta ariketen erantzunak ere badakartzana. Urte hartan bertan hasi ziren Garesko euskaltegiko zenbait ikasle hain testuliburu deigarria erabiltzen. Ikasliburuarekin batera, eskualdeko mintzoan paratutako irakurgai bat ere badakar liburuak (Martin eta basajaunak), eta baita 2002ko hiztegiaren bertsio zuzendua ere, eskualdeko euskaratik baturakoa zein alderantzizkoa.

5

descargaIzenburua: Irakurgaiak Izarbeibarko euskaraz. Uterga, Ukar eta Garesko testu zaharrak eta berriak

Prestatzaile: Aitor Arana

Argitaratzaile: Garelako Elkartea

Urtea: 2011

Hizkuntza: euskara 

Orrialde kopurua: 63

Azken argitalpen honek ia hogei urte lehenago hasitako bidea osatu duela esan daiteke, eta aldi berean aipatu azken argitalpenaren gehigarri ederra izan da. Ikasliburua 2010eko irailean plazaratu eta gero, udazken hartan bertan ekin zioten Garesko euskaltegian ibarreko euskara ezagutzeko lehendabiziko ikastaroari; 2011ko neguan izan zen bigarrena. Edozein ikaslek, jasotzen ari den hizkuntza ongi bereganatuko badu, testuak landu behar ditu; eta Izarbeibarko euskarak, esan gabe doa, XIX. mende inguruko erlijio-testuak ditu adierazpide nagusi. Hori horrela izanik, ikasleen lanerako ez ezik aspaldikoaren irakurzaleen gozamenerako ere material interesgarria dira 2011ko argitalpenaren lehen zatian bildutako Utergako eta Ukarko doktrina-idazkiak, bata zein bestea irakurri eta alderatzeko ere bai, gordetako lekukotasunok (agerkizun izango ahal dira beste hainbeste!) argi utzi baitute Izarbeibarko herri guztietan euskarak ez zuela kolore berbera izan, bazegokeela alderik eskualdearen mutur batetik bestera.

Baina testu zaharrez gain, oparirik politena liburu amaieran dago: 2010 eta 2011ko ikastaroetan aritutako ikasleek beraiek eskualdeko moldera egokitutako beste bi ipuin bildu dira liburuan (Ona eta piztia eta Nola Kattalinek diabruari ziria sartu zion), 2010eko Martin eta Basajaunak izenekoaren bertsio zuzenduarekin batera. Hauxe da Ona eta piztia izenekoaren hasiera, ikasle itzarbeibartarrek beren bailarako moldera egokiturik:

Errege batek hirur alaba izateas gañera, oso gogoko zue ferias feria ibiltzea, xairik xai. Alaberi beti ekartzen zizkiote erregaloak, baña anis aldis atzentzen zekio bere alaba txikienari eta guzis eder eta atseginari erregaloa ekartzea.

Egun batean alaba gazteenari galdegin zio zer erregalo nahi zuen.

-Ekar zadazu lore bat, mertxedes.

Azken testu hauek islatzen dute beste ezerk baino hobeto, nire ustez, Izarbeibarko biztanle zenbaitek aspaldiko euskara berritzeko, jendartera ekartzeko eta berpizteko agertu duten irrika, eta 90eko hamarkadako liburu sotilarekin hasi zen bidea ez dela alferrikakoa izan, euskararen katea ez dela Izarbeibarren eten. XIX. mendearen zapore zaharra ez ezik, XXI.aren ahogozo berria ere badakar liburuak. Beharbada hori da lan hauek guztiek dakarten albisterik pozgarriena.


Miranda Argako Erdialde ipuin lehiaketako lanak, liburu batean

Miranda Arga Erdialde

Urte mordoxka darama lanean Miranda Argako Euskararen Lagunak elkarteak bere inguruan euskara sustatu nahirik. Hamarretik gora, esate baterako, Mirandako Euskararen Eguna errealitate bihurtzen. Horrekin batera Erdialde izeneko kontakizun labur lehiaketa ere sortu zuten 2008an.

Orain, lehiaketa hori seigarren ediziora iristearekin batera, liburu bat argitaratu berri dute elkartekoek, aurreneko bostetan saritutako lanak bildu eta plazaratzeko.

Hemen klik eginez irakurri ahal izango duzue liburua nola eskura daitekeen, eta baita aurtengo seigarren edizioan saritutako parte hartzaileen zerrenda eta lanak ere.


Nafarroako ipar-mendebaldeko hizkerei buruzko liburua aurkeztuko du Amaia Apalauzak

Amaia Apalauzak (Iruñea, 1979) azken urteotako lanaren fruitu den tesi-liburua aurkeztuko du bihar eguerdian Euskarabidearen nafarroako-ipar-mendebaldeko-hizkeren-egitura-geol-9788423533305Iruñeko egoitzan (Donibane institutua; Biurdana kalea, 1).

Nafarroako ipar-mendebaleko hizkeren egitura-geolinguistikoa” du izena liburuak eta Imotz, Basaburua, Larraun eta Araitz-Betelu inguruak ditu aztergai; euskara nafarraren eta erdialdekoaren arteko dantzan dabiltzan eskualdeak, euskararen transmisioari dagokionean egoera aniztasun nabarmena bizi dutenak eta orain arte euskal dialektologiak sakonki aztertu gabeak. Bilketa zabala eta sakona egin du Iñaki Caminok zuzendu eta 2011n aurkeztutako tesi honen bidez, Edu Zelaietak 2009an aurkeztutako Baztan-Bidasoako hizkerei buruzkoarekin batera Nafarroako iparraldeko euskararen ezagupenean aurrerapide sendoa ekarriko duena.

Lehendik ere eremu honetako eta inguruko euskarari buruzko hainbat lan argitaratu ditu iruindarrak: 2005ean Malerreka solasean: ahozko tradizioaren bilduma prestatu zuen, Maite Lakarrekin batera. 2007an, aldiz, Araitz-Beteluko ahotsak. Ahozko tradizioaren bilduma aurkeztu zuen Kontxi Arraztiorekin elkarlanean. Bihar aurkeztuko duen lanerako bidean ari zela, aldiz, Imozko euskara izeneko lana eman zuen argitara; ondoren tesian sakondu duen Imotz haraneko euskararen ikuspegia eskaini zuen bertan.

imozko_euskaraaApalauzak bihar aurkeztuko duen liburua Nafarroako Gobernuak eta Euskaltzaindiak sustatutako ‘Mendaur’ bildumaren baitako 10. argitalpena izango da. Bilduma horretan bertan agertu dira azken zazpi urte hauetan Edu Zelaietaren aipatu tesia, Sakana eta Burundari buruz Koldo Zuazok idatzitako liburua, Erronkari eta Ansoko toponimiaz Juan Karlos Lopez-Mugartzak eginiko lana edota Erroibar-Esteribar eta Luzaideko hiztegiak, besteak beste.

Liburua aurkeztearekin batera, Nafarroako Gobernuak eta Euskaltzaindiak aurtengo lankidetza akordioa sinatuko dute.

Erantzunak desaktibatuta daude Nafarroako ipar-mendebaldeko hizkerei buruzko liburua aurkeztuko du Amaia Apalauzak sarreran more...

Reino de Navarra. Euskera. Injurias, coplas, frases (Fernando Maiora)

Inoiz artxibategi batean sartu eta antzinako paperek gordetako sekretuetan murgiltzen hasi denak ongi jakingo du aurkikuntza nekez izaten dela ahaleginaren berehalako ordain. Litekeena da egun arrakastatsu bakoitzeko hainbat alferrikako egotea. Fernando Maiora Mendiak (Artaxoa, 1961) badaki horren berri, Nafarroako  artxibo frankotan bisitari ezagun-ezaguna baita. Urteak daramatza bilaketa lan isil eta sarritan esker gaiztokoari emana, eta  hainbat liburu kaleratu ditu orain arteko lan horren fruitu. Hemen aipatu nahi dudana, blog honen izaerarekin bat etortzeaz gain, ez da oso aspaldikoa; eta Maioraren liburuek edizio murritz samarrak izan ohi dituztenez baliteke irakurleren batek oraindik ez ezagutzea.

fernando-maiora-

Fernando Maiora

Izenburua: Reino de Navarra. Euskera. Injurias, coplas, frases

Egilea: Fernando Maiora Mendia

Urtea: 2011

Hizkuntza:  gaztelania  

Orrialde kopurua: 189

Salneurria: 20€

Nafarroako Artxibo Orokorrean dauden 250 bat agiritan bildutakoa isuri zuen Maiorak lan honetan. 1441ekoa da zaharrena eta 1891koa azkena; % 80tik gora, dena den,  XVI eta XVII. mendeei dagozkie, eta ordukoak dira lekukotasunik interesgarrienak.

Oso interesgarria da, halaber, aurkitutako euskararen arrasto horien geografia banaketari erreparatzea. Azpiko mapan duzue, arrastoen luze-laburraren arabera koloreztaturik:

Navarra-loc.svg

Gorriz, esaldiak edota testu laburrak. Laranjaz, esaldi-zatiak nahiz sintagmak. Horiz, hitz hutsak. Borobil beltza dutenak (Miranda de Arga, Santakara) dudazkotzat ditu egileak.

Izan ere, Maiorak arakatutako prozesu batzuetan hitz bakar batek salatu du zein zen paperean aipatutako gizon-emakumeen berezko hizkuntza, iluntasunaren erdiko flash labur baten gisa beste hizkuntza batean mintzo zen burokraziaren zirrikituen artean agertua: amabiac, yxo, arguia, ator, gaysua Beste hainbatetan hitz pare bat baino ez da, baina hizkuntzaren bizitasunari buruzko albiste baliotsuak emateko modukoa, irainak direnean esaterako: ozarr liquisa, ladron çarra, apo sorguina, puta ordia, apez alabaTarteka, esaldi osorik eta testutxotzat jo daitekeenik ere topatu du ikerlari artaxoarrak. Lekukotasun interesgarriak beti ere, baina are interesgarriagoak bertako euskara galdua duten eta gaur arte inolako testu luzerik utzi ez diguten inguruetan; Artaxoan bertan edota Orbaibarren, adibidez.

Maioraren liburuko azken lekukotasun horien adibide, beste askoren artean, honako hiru hauek:

Bakedano, Ameskoa, 1566. Jokoan sortutako liskar batean Martin Gonzalez izeneko batek esandako irain hitzak: dollorr, traidore seme, puta seme (…) lehenere beguietan haducat eta guero vada lehen vada ene escuetaric joanen haiz, ques deçir, yo te tengo antes de agora sobre ojos y sea antes y sea despues, tu as de morir en mis manos o por mis manos…

Olaz-Txipi, Egues, 1596. Herriko sakristau-ohiak esandakoak, orduko apaizarekin ika-mikan ari zela: dixo semejantes palabras que estas, bada ni elbanenquio alsusaten olazeneco mutilcoa baze lagunic ezluela nic jaquinenique cer eguin, que si lo topaba en Alsusate solo, sin otra compañia, sino el mochacho de los de casa de Olaz, quel sabria que hazer…

Artaxoa, 1607. Ohitura omen zen hilobi gainetan alonbrak (alfonbrak) edota piztutako kandelak jartzea, heriotza osteko lehendabiziko urtean; ez, ordea, urtea bete ondoren. 1607ko martxoaren 3an neskame bat sartu zen elizan, bere jaunak aginduta, haren emazte zenaren hilobian alfonbrak-eta jartzera. Miguel Colomo alkatea hantxe zen, y el dicho Miguel Colomo disculpante, le hablo en bascuençe a la dicha criada y le dixo desta manera, este saçula bana alonbra orie çe urtea beteric dagola çoas caynço çure nagusiari nic erran dia yçudala

Antzinako bizimodu eta gorabeheren gordailu diren artxiboek behinolako euskararen aztarna ezezagun asko gordeko dituzte oraindik; baina orain arte azaleratu direnak ezagutzeko ezinbestekoa izan da Maioraren eta bera bezalako beste askoren ahalegina eta pazientzia. Artaxoarraren kasuan, gainera, txalotzekoa iruditzen zait jaioterrian aspalditxo galdu zen eta berak etxean ikasterik izan ez zuen euskarara bere kabuz hurbildu eta hura ezagutzera emateko agertzen ari den borondate sendoa. Begien aurrean jarri dizkigu datu baliotsu ugari, beste batzuek iturrietara jo eta Nafarroako aspaldiko euskararen ezagutzan aurrera egin ahal izateko.

 

El artajonés Fernando Maiora lleva años difundiendo testimonios antiguos de la presencia del euskera en Navarra recogidos pacientemente en diferentes archivos. El libro comentado en esta entrada recopìla una gran cantidad de palabras y frases procedentes de la montaña y la zona media de Navarra, datadas fundamentalmente en los siglos XVI y XVII, y que han llegado hasta nosotros gracias al hecho de que en los procesos judiciales de antaño, redactados única y exclusivamente en lengua castellana, se hacía necesario en ocasiones recoger literalmente las palabras, insultos o amenazas que los testigos (con frecuencia monolingúes vascófonos) habían proferido al ocurrir los hechos juzgados. Estos testimonios aportan valiosos datos sobre la extensión y algunas características del euskera hablado en gran parte de Navarra durante la Edad Moderna.

 

 

 


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko azaroa
    A A A A O I I
    « maiatza    
     12345
    6789101112
    13141516171819
    20212223242526
    27282930  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu