Tag: Zaraitzu

Benito Gil (1801-1870)

Arzubi, Adoaingobiden

Itzalle eta Adoain artean dagoen Adoaingobide eremuan, Tobo errekaren gainean, Arzubi izeneko zubia dago, adoaindarrek eta itzalletarrek izandako harremanaren erakusle (Pío Sarriesek helarazitako argazkia).

Pío Sarries itzalletarrak helarazi dit sarrera honetan ageri den lehendabiziko argazki hau, eta baita Itzalleri eta Adoaini buruzko hainbat xehetasun interesgarri ere. Eskerrak hari!

Asko dira (ezagutzen ditugunak baino gehiago, seguruenik) Nafarroako euskal idazle ahaztuak, edo ahaztu samarrak. Euskaraz idatzi eta hizkuntzaren lekukotasun baliotsuak utzi zizkigutelarik, lekukotasun horietatik landara (ia) guztiz ezezagunak direnak.

Blogean bertan aipatu ditut idazle haietako batzuk, orain arteko iluntasunetik atera beharra aldarrikatu nahirik: Mariano Erbiti, Juan Bautista Sanzberro, Juan Cruz Elizalde… baina zerrenda luzeagoa da.

Zerrenda horretan behar du agertu nire ustez gaur hona ekarri dudanak, idazle ahaztua ez ezik nahastua ere badelako. Hainbat faktorek egin dute bat Benito Gilen inguruko datu gutxi ezagutzeaz gain, orain arte genekien apurrak okerreko tokira begira jar gintzan. Merezi du beraz Nafarroako euskararen lekuko apal baina interesgarri honen biografia osatzea eta izena izanaz aberastea. Biografia osatzeko bide horretan gaur arte bildu ditudan albisteetako batzuk elkarbanatu nahi ditut hemen.

Arbaso zaraitzuarrak, Pardixerriko semea

Captura4

Hiruki itxurako honen erpin guztietan eta haren baitan geratzen diren herrietan bederen dokumentatuta dago Benito Gilen arrastoa. Urraulgoitikoak den-denak, Itzalle izan ezik.

Itzallerekin lotu ohi da Benito Gil Nafarroako euskal idazleen zerrendan, eta ez da okerreko lotura, nahiz eta (irudian ikusi bezala) errealitatearen ikuspegi herren samarra eskaintzen duen. Zaraitzuko hego-mendebaldean dago Itzalle, Urraulgoitira begira, eta Galozeko udalerria osatzen duten guneetako bat den arren, Gorzarekin izan omen zuten luzaroan harreman estuagoa itzalletarrek, eta ez Galozekoekin. Sartaldetik, aldiz, Urraulgoitiko Adoain du mugakide Itzallek. 1000 metrotik gorako tontorrak saihestu behar ditu bi herrien arteko bidea egin nahi duenak (bata zein bestea 700-800 metro artean daudelarik), baina arestiko Arzubik eta beste zenbait arrastok salatzen dute oraindik ere Adoaingoek eta Itzallekoek elkarren arteko komunikazioa bermatzeko agertu zuten borondate sendoa.

Sarrera honetara ekarri dudan abizena ez da arrotza inguru guztian. Aise dabil Zaraitzu-Urraulgoitietako parroki artxiboetan Gil deitura, han eta hemen zuen bizitasunaren seinale. Gaspar Gil, Juan eta Maria Ximenezen semea, XVII. mendearen amaieran jaio zen Itzallen. Adoaingo Columba Torrearekin ezkondu zenean hedatu zuen Orlagatu mendiaz bestaldean adar giltar hura.

IMG_20140906_170437

Adoaingo Perotx 2014ko irailean. Aterpea eta frontoia ditu gaur egun.

Adoain bereko zein inguruko osagaiez aberastu zen adarra. Gasparren seme Bautista, Benitoren aitona, Adoaingo alaba Maria Zazurekin esposatu zen eta horrelaxe sartu zen Gil abizena Perotx etxean. Bautistaren seme Juan Lopek, aldiz, Jakoistiko Francisca Tabar Cabodevilla hartu zuen emaztetzat, izan zituzten seme-alabei ezin etorki urrauldarragoa emanez. Seme-alaba haietan gazteena, Francisco Benito Gil Tabar, gerora euskararen lekuko idatzi bihurtutakoa, 1801eko martxoaren 20an jaio zen Perotxen bertan (Iruñeko Elizbarrutiko Artxiboa, 639-8, Adoain-San Esteban, Bataiatuen 1. liburua, 87. folioa) Eneko etxean sorturiko Esteban Marcuello baino zazpi urte lehenago. Horren herri ttipian eta jaiotetxeak bata bestetik metro gutxitara zeudela, izango zuten elkarren aditzea, seguruenik, Benito Gilek eta urteen joanean Aita Esteban Adoaingoa bihurtu zenak.

Ez litzateke nolanahiko datua Gil sorterrian hazi ote zen jakitea. Hala izango zen seguru asko, gurasoak Adoainen bertan hil zirelarik, baina ez dut oraingoz Benito haurra Perotx etxearekin lotzen duen albisterik topatu. Aita 1821ean zendu zen. Ordurako, seguru asko, 20 urteko gazte adoaindarrak hautatua izango zuen erlijio bokazioaren araberako bidea.

Itzalle Sn Vicente

Itzalleko San Vicente (argazkia: www.lebrelblanco.com)

1824an hartu zituen Gilek elizako lehen ordenak Iruñean, Uriz Lasaga gotzainak tontsuradun bihurtuta. Errenta berezirik ez ordea, eta elizgizon izatera heltzeko bidean zenbait ondasun eskuratzearren senideen laguntza izan zuen. 1825eko martxoan, Irunberriko eskribau Miguel Doncelen aurrean, hainbat jabetza eman zizkioten apaizgai adoaindarrari Aietxuko bi lehengusuk, Juan Carlos Cabodevillak eta Benita Zabaltzak. Borda bat, zenbait baratze, hainbat alor… 225 bat erregu-lur guztira. Ariketa atsegina da Gilek bereganatutako jabetzen kokapena adierazten duten toponimoetako batzuk irakurtzea: Ermiñekoerreka, Aurkastoia, Beltzoki, Ordokia, Zelaiapala  Iruñeko Elizbarrutiko urte haietako ordena-liburuan Patrimonialista oharra dute lagun Benito Gilen handik aurrerako aipamenek.

1827ko ekainean heldu zitzaion adoaindarrari apaizgintza. Bazekien ordurako non ekingo zion ebanjelizazio-lanari: apirilean hil zen Itzalleko abade izandako Miguel Francisco Pérez, eta Perotxeko semea aukeratu zuten itzalletarrek ordezko, atendiendo alas buenas qualidades q concurren en d(o)n Benito Gil. Zaraitzura jo zuen beraz urraulgoitiarrak, etxetik horren hurbil zuen San Vicente parrokiaren ardura hartzera.

Hogeita sei urteko apez gaztearentzat garrantzitsua izan bide zen ordura arteko ikasketa ibilbidean jasotako heziketa osatzea. 1828ko El párroco. Pláticas doctrinales y morales para todos los domingos y fiestas principales del año liburuaren harpidedun zerrendan ageri da. Orobat 1831n argitaratutako Diccionario Enciclopédico de Teología lan mamitsuaren lehen liburukiari dagokionez.

Gil

Benito Gilen doktrina Nafarroako Artxibo Orokorrean dago gaur. Artxiboari berari zor diot lehen orrialdearen argazki hau.

Oinarri teologikoa sendotzeko eta jai egunetako predikuetarako inspirazio gisa baliagarri zituzkeen erdal liburu horiek alferrikakoak izango ziren ordea kristau doktrina eliztar guzti-guztiei helarazi nahi izanez gero. Bonaparteren ikerketa urteetan, Gil Itzallera heldu eta berrogei bat urte beranduago, nagusi zen oraindik euskara herrian. 1865 inguruko Itzalle ez zen euskaldun elebakarra, baina, era berean, nekez moldatuko ziren ongi gaztelaniarekin 1827ko itzalletar guztiak, adinean gorago eta traketsago. Ez da gaur arte Benito Gilek idatzitako sermoirik agertu, ezin ziurtatu predikazio lanerako zein hizkuntzaz baliatu zen; baina doktrina irakasteari dagokionez behintzat, Itzallera heldu bezain laster ikusi behar izan zuen (lehendik aski ezaguna ez bazuen) Adoain erdaldunduagoan ez bezala herren ibiliko zela Itzallen gaztelania hutsean. Izan ere, ez zuen astirik galdu: 1827ko azarokoa da parroki liburuetan Gilek utzitako lehendabiziko sinadura, eta abendurako prest zuen sarrera hau eragin duen doktrina itzulpena:

Doctrina Uscaras Dn Benito Gil (sic) escrivituric vere governuaren daco. Yzallen Avenduaren amalaurgarrenean, urte mila zazpitan eun eta ogei eta zazpietan.

Zerk eraman ote zuen egilea lapsus calami hartara, alegia, zortzitan ordez zazpitan idaztera? Ondorengo lerroko zazpi horrek, edo auskalo zerk. Nolanahi ere, ez zen hanka sartze makala izan, luzaroan Gil XVIII. mendeko idazletzat hartzera eraman baitu. Baina Itzalleko abadeak ez zuen zazpitan eunik ezagutu, ez zen mende hartakoa, zaraitzuarra ere ez zen bezala.

Orlagatu

Orlagatu (1132 m.) Itzalletik hego-mendebaldera (argazkia: www.misescapadaspornavarra.com)

Adoain oso hurbil dago Zaraitzutik, lerro zuzenean lau kilometro eskas baino ez dira; malkartsua da bi herrien arteko igarobidea, bai, baina ez Aietxurakoa baino askoz okerragoa, esaterako. Orografiaren aldetik Zabaltzakoak, Ezkanizkoak edota Gindanokoak izango ziren behinolako adoaindarren auzorik gertuenak, baina autorik eta errepiderik gabeko bizimolde hartan ez zeudekeen, ausaz, Itzalle bera baino askoz eskurago. Adoain Pardixerriko sortalde muturrean egonik (eta euskara nafarraren eta zaraitzueraren arteko mugan gainera), nolakoa izango zen adoaindarren euskara? Urraulgoitiko mintzo garbia? Zaraitzueratik ere edango zuen? Ala Itzallekoak Urraulgoitikotik? Edota Adoain eta Itzalle, biak ala biak nor bere ibarrean bazter herriak, Zaraitzu eta Urraulgoitiko hizkeren arteko trantsiziogune izan ote zitezkeen? Ikergai interesgarria da nire ustez Itzalleko doktrina Gilen jatorriari buruzko xehetasun berriok kontuan izanik irakurtzea.

Mende laurdenetik gorako apaiz lana Urraulgoitin

Izan ere, ez du ematen Benito Gil Zaraitzu-Urraulgoitietako parrokietatik atera zenik. Itzallen etenik gabe sei urtez aritu ostean, 1833tik aurrera (Aita Esteban Adoaingoa Irurozkin hasi zen garai bertsuan, alegia) Pedro Pascual Palacios sartu zen abade San Vicenten. Hamabost urte beranduago Itzallera bueltatu zen Gil, baina urte haiek denak Urraulgoitin eman zituen antza; ez nolanahi ere parrokia bakar batean, baina bai, seguruenik, Adoain, Eparotz eta Aietxu biltzen dituen hirukiaren barreneko eremutik atera gabe. Urrauldarren debozioaren erdigune izan den Santa Feko priore ibili zen 1835eko desamortizazioaren inguruko une zailetan, 1840ra arte gutxienez; urte hartan bertan Aietxuko San Joan Bataiatzailearen parrokiko eliztarren arimak zaintzen ari zen. Eta aldi berean, 1839tik aitzin behintzat, jaioterrian ere bazebilen ordurako onenak emanda zegoen Francisco Gil osabari lagunduz eta, behin baino gehiagotan, agiriak abade ezinduaren partez sinatuz. 1841ean hil zen osaba, eta hura baino hilabete batzuk lehenago Benitoren ama Francisca ere bai, Adoainen bertan; amaren heriotz-agiria bere eskuaz idaztea egokitu zitzaion Perotxeko euskal idazleari.

Santa_Fe_de_Eparoz_Navarra-1024x575

Eparozko Santa Fe monastegiaren klaustroa (argazkia: turismo.navarra.com)

Hamarkada gehienean zehar Adoainen ez ezik Urraulgoitiko beste herri batzuetan ibili ostean, 1848ko ekainetik aurrera ageri da berriro ere Gilen arrastoa Itzalleko San Vicenteko liburuetan. 1849tik 1858ra iraun zuen bigarren egonaldi hark eta Juan Pedro Sanzek parrokia hartzearekin batera Zaraitzu betiko atzean utzi eta azken aldiz itzuli zen Gil bere ibarrera. Eparotzen ere ibili zen arren Imirizaldu eta Irurozkiko lanak bete zituen batik bat.

Hirurogeita lau urteak eginda, 1865eko abuztuan arduratu zen Benito Gil hilburukoa prestatzeaz, Irurozkin bertan, Irunberriko notario Francisco Oyarbideren aurrean (Nafarroako Artxibategi Orokorreko 5183 kaxa). Egun haietan Perotxeko etxejaun zen Gabriel Machin Gil iloba izendatu zuen apez urraulgoitiarrak oinordeko, eta jarraibide argiak eman ere bai, osaba hildakoan Machin ongi arduratu zedin egin beharrekoaz.

Irurozki San Adrian

Irurozkiko San Adrian eliza (iturria: www.lebrelblanco.com)

Ia urtebete beranduago, 1866ko udaberrian, ezohiko bisitaria igaro zen Urraulgoititik: Luis Luziano Bonapartek zeharkatu zuen ibarra Erronkarin ibili eta gero. Miguel Rodríguez Ferrerrek 1873an idatzi zuenez Aizpurgi eta Imirizaldun barrena irten zen Erronkaritik printzea Donibane Garazirako bidean. Han Gil topatu eta adoaindarrak berak emanik jasoko al zuen gure eskuetara heldu den doktrina?

Irurozkiko parroki liburuetan agerikoa da zenbateraino trakestu zen 1870ean zehar Benito Gilen sinadura dotorea. Jose Aguirre izeneko Idozingo patrimonialista bat izan zuen adoaindarrak lagun egun haietan; hogeita hamar urte lehenago osaba zaharraren makulu izandakoak ezinbestekoa zuen nonbait besteren laguntza. Abuztu-irailetan dardarti bihurtu zen Gilen letra. Ziur asko urtarriletik aurrerako oharrak ez ziren hark idatziak, laguntzaileak izkiriatu eta apaiz zaharrak sinatuak baizik. Irailaren 3an sinatu zuen azken aldiz. Aste batzuk beranduago, 1870eko urriaren 18an, eman zuen azken hatsa Benito Gilek Irurozkin; hirurogeita bederatzi urte zituen. Ordurako maldan behera zetorren Perotxeko haurtxo hutsa zenean etxean eta karrikan ikasitako Adoaingo euskara bera ere.

Urraulgoitiko apez zereginean euskaraz, ala gaztelaniaz?

Zein hizkuntza erabili ote zuen Benito Gilek Itzalletik kanpoko parroki lanetan? Kontuan hartu beharra dago euskara Captura2Urraulgoitin zeharo makaltzen ari zeneko garaian bizi izan zela adoaindarra. Gil Imirizaldu eta Irurozkin ibili zen urteetan Bonapartek jaso zituen albisteen arabera, guztiz erdaldunduta zeuden herri biak. Geldituko zen beharbada oraindik euskara arrasto apalen bat (Brocaren mapak bi herrion artean ezarri zuen euskararen azken muga garai bertsuan), baina bistakoa da ebanjelizazio lana erdara hutsean egingo zela. 1840ko hamarkadako Adoainen edota Aietxun, aldiz, baziren dudarik gabe euskal hiztunak, apika adineko euskaldun hutsak ere bai, baina Itzalle bera baino herri erdaldunagoak ziren inondik inora Bonapartek utzi zizkigun albisteen arabera. 1827ko euskarazko doktrina itzalletarrentzat prestatu eta gero, nekez izango zuen Gilek ondorengo berrogei urteetan euskara erabiltzeko Itzalleko egonaldikoa baino premia handiagorik. Nire ustez litekeena da Urraulgoitiko parroki lan gehiena, non eta ez den-dena, gaztelaniaz burutzea, eta horrenbestez eliztar urrauldarrentzat inolako euskarazko testurik sortu beharra ez izatea. Horiek horrela, Adoaingo seme honek jaioterriko euskarari buruz eman diezazkigukeen albisteak Itzalleko doktrinan baino ezin dira antzeman, Zaraitzukoekin batera nahasita. Lehen esan dudan bezala, merezi du Adoaingo Juan Lope eta Jakoistiko Franciscaren seme urrauldar euskaldunak utzitako ondarea patxadaz aztertzea, inguruko lekukotasunekin alderatuz, Zaraitzu eta Urraulgoitiko mugan entzun zen euskarari buruzko informazioa osatzeko balio dezake eta.

IMG_20140906_170631

Adoaingo karrika bat (2014)

Francisco Benito Gil Tabar (1801-1870) ha sido hasta hoy uno de tantos testigos silenciosos del euskera navarro envuelto en un anonimato casi absoluto, al que hay que sumar lo incorrecto de alguno de los pocos datos que sobre él se tenían. Apenas conocíamos de él más noticia que la pequeña doctrina que nos dejó, manuscrita, no impresa, redactada para uso personal del autor en el pueblo salacenco de Izal; por si eso fuera poco, la fecha que el propio Gil consignó erróneamente en la portada de su obra (1727) nos ha hecho considerarlo un autor del siglo XVIII, cuando no es así. En esta entrada aporto los datos que demuestran por un lado que Gil nació en realidad en 1801, de manera que su doctrina fue escrita en realidad cien años más tarde de lo que él mismo indicó, y por otra parte que si bien su primer destino fue Salazar Gil nació realmente en Urraúl Alto, más concretamente en Adoain, en la casa llamada Perotx, a unos pocos metros del solar natal del Padre Esteban de Adoain, de quien fue prácticamente coetáneo en una época en la que el euskera empezaba a debilitarse en el entorno. Estos datos realzan en cierto modo el valor de la doctrina de 1827 que Benito Gil nos legó, pues a diferencia del Padre Esteban, Gil no abandonó su tierra más que durante los años en que sirvió en Izal (lugar, por lo demás, colindante con Adoain) de manera que su obrita, estudiada en su contexto, podría arrojar algo más de luz sobre la transición entre el euskera que se habló en su día en los Urraúles, perteneciente al dialecto navarro, y el habla propia del Valle de Salazar.


Euskararen lekukoak: ZARAITZU HEGOALDEA (II)

Orlagatu

Orlagatu mendia (1133 m.), Zaraitzuko Itzalle eta Urraulgoitiko Adoain artean (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com.es)

Sarrera honen lehendabiziko zatian euskarak Zaraitzu hegoaldean XIX. mendera bitartean eginiko bideaz arituta, bigarren honetan XX.ean zeharreko albisteak ekarri nahi ditut interesa duenarentzat, haietako asko orain arte karrikaratu gabeak direlarik. Azken hilabeteotan burutu eta oraindik ere fruitu berririk eskain lezakeen bilketaren emaitza da gaurkoa, eta nolanahi ere lan zabalago baten aurrekari izan nahi luke. Guztiz ezinbestekoak izan dira Ezkarozetik Galozera bitarteko hainbat berriemaile zaraitzuarren oroitzapenak, eta luze joko luke hemen guztiak aipatzeak, baina gizalegezkoa da ororen gainetik Jezabel Oroz sarztarraren ahalegina eskertzea. Hango eta hemengo ibarkide ugari sakon ezaguturik, bat egin zuen lehenbiziko unetik nik agertutako bilaketa asmoarekin eta urrearen balioa izan dute niretzat asmo horren alde jarritako gogoak eta denborak; haien fruitua da neurri handi batean hemen jasotakoa. Zaraitzu hegoaldeko azken euskaldun zaharrei buruzko kronika hau Jezabelen zordun da, inorena izatekotan.

Zaraitzuko uskarara zeharo amildu aurretik XX. mende amaieran Jaurrietatik Espartzaraino pilatutako materialetara hurbiltzen denari galdera bat etor dakioke burura; niri neuri behintzat hala etorri zitzaidan duela hainbat urte: ez al dakigu ezer Espartzaz beheitiko azken euskaldunez? Haien ahotsik inola ere entzun ezinda gelditu bagara, hain aspaldikoa ote da Zaraitzu hegoaldeko euskararen galera?

Artola

K. Artolak 2006an ezagutarazitakoak dira Ibiltzietako euskarari buruz ditugun albiste xehe bakarrak (argazkia: www.aranzadi.eus)

Ibiztako apurrakBadakigu ibarraren iparraldean joan den gizaldia hastearekin batera-edo eten zela euskararen jarraipena. Koldo Artolak zaraitzueraren ondarea gorde nahian galdeketa lana burutu zuenean Itzaltzun ez inguruko beste herri guztietan topatu ahal izan zituen 1900az geroztik jaiotako baleko hiztunak, baina harrokeria handirik gabe: horrela, 1902ra bitartean sortutako ezkaroztarrak elkarrizketatu zituen, eta belaunaldi berekoak ziren halaber Orontzeko lekukorik gazteena (1903), Jaurrietakoa (1906) edo Otsagabikoa (1908). Artolaren azken artikulu-bilduman baliatutako Espartzako berriemailerik berankorrena (Rosario Ramirez anderea) 1911n jaioa zen, Aitor Aranari Zaraitzuko hiztegia osatzen lagundu zion Antonia Gartzia herrikidea baino pare bat urte lehenago. Zaraitzu iparralde osoan, aldeak alde, euskararen erabateko etena urte gutxiren buruan gertatu zela iradokitzen du lagin zabal horrek. Pentsa liteke, halaber, Espartzatik beheitiko hiztunei buruzko xehetasunik eza hain nabarmena izanik, haranaren hegoaldean 1900 aitzinetik gertatu zela euskararen etena. Eta halaxe izan zen ia salbuespenik gabe. Ez askoz lehenago, ordea.

Iruñetik Irunberrin barna ibarreratzen denak hiru udalerri topatuko ditu bata bestearen ondotik Zaraitzu hegoaldea Otsagabirantz zeharkatu ahala: Galoze, Gorza eta Sartze. Udalerriok zortzi herriska biltzen dituzte guztira gaur egun, eta bakarrak izan ezik gainerako guztiek azken ehun urteotan galdu dute guztiz berezko euskara, ez lehenago. Mintzoa iraungi aitzinetik hiztun izatera heldu ziren hondar herritar haietako batzuk ekarriko ditut jarraian gogora, isildua den zaraitzuerak inguru haiek ere berandura arte gorpuztu eta zizelkatu zituela ez ahaztearren.

Galoze: euskararen azken muga XX. mendearen hasieran.

Lau gunek osatzen dute Galoze udalerria; Uskartze ibarraren hego-muturrean dago, Galoze bezalatsu Zaraitzu ibai bazterrean. Izize aldenduxeago, sortalderantz; eta Itzalle zokoratu samar, Urraulgoitira begira, Orlagatu mendiaren magalean.

Galoztarrak 463 ziren 1910eko erroldan. 2014an 97 baino ez, eta askoz gutxiago dira aipatu lau herrisketan urte osoan bizi direnak. Uskartze, esaterako, biztanle bakarra izatera heldu zen duela hogei bat urteko neguetan. Hamabost bat herritar baino ez dira bizi etenik gabe Itzallen. Are gutxiago Galozen: bizigune eder bezain eskastuak dira egun, Nafarroako hainbat eta hainbat bezala.

Bonaparte

Sarrera honetan aztergai dudan eremua, Bonaparteren mapa aski ezagunean (1863). Uskartzetik goitiko edota Bidankozeko kolore ilunagoek euskararen bizitasuna markatzen dute, Arrakasgoitiko (Racas Alto) edota Adoain inguruko argiagoek ez bezala.

1866an inguru hura euskararen lurraldearen ertzean zegoela erakusten digu Bonaparteren mapak. Printzeak Uskartzen zaraitzuera guztiz ahantzia zegoela ikusi, eta herria hizkuntza-mugatzat jo zuen ohiko xehetasunaz. Baina kolore iluna erabili zuen Uskartze ondoko Galoze, Izize eta Itzalle inguratzeko (ez Arrakasgoiti edo Racas Alto baserrian gisako argiagoa, ikus irudia) eta hiru haietan euskara oraindik sasoiko samar zebilela adierazi zigun horrenbestez. Nafarroan zeharreko euskararen mugetan Bonapartek erabilitako kolore ilun-argien arteko kontrasteak balio handiko informazioa eskaintzen du euskararen galeraren kronologia finkatzerakoan. Ñabardura ilunago horrek, Nafarroako beste eremu batzuetan, bertako euskara zeharo galtzeko gutxienez 50 urte falta zirela esan nahi izan du praktikan (Berriobeitiko Añezkarren 1929ra arte jarraitu diezaiokegu euskaldunen arrastoari; Eguesibarko Elian 1935era arte, Ezkabarteko Soraurenen 1944ra arte, Erronkariko Bidankozen 1959ra arte…). Aski genuke beraz mapan duten kolore ilunagoa Galozen, Izizen eta Itzallen zaraitzuerak XX. mendera arte iraun zuela ontzat emateko.

Baina bada beste argudiorik ere. 1904ko Guia Eclesiástica-‘Sí‘ batez erantzun zioten ‘¿Se habla vasco?‘ galderari Galozeko bi parrokiek: Itzallekoak batetik, eta Uskartze-Galoze-Izizek bestetik:

Fagoaga 1962b

Blas Fagoagak (1962) 1904ko datuez idatzitako artikuluaren pasartea.

‘¿Se habla vasco?‘ galderaren interpretazioa aldakorra eta tokian tokiko apaizaren araberakoa izango zen, baina euskarak parroki lanean kontuan hartzeko bezainbesteko bizitasuna izatearekin lotu daiteke; ez, behintzat, hiztunen bat edo beste gelditze hutsarekin. Uskartzeri buruz Bonapartek emandako albisteak ontzat emanez gero, bistan da 1904ko ‘Uscarrés, Iciz y Gallués’ hori iziztarren edota galoztarren euskalduntasuna ari dela bermatzen; bazukeen oraindik euskarak indarrik bi herri haietan edo bietako batean behinik behin. Ez da Galozeko eta Izizeko euskararen iraupenari buruzko beste albiste zuzenik bildu, nik dakidala; XX. mende hasieran jaio eta zeharo erdaldun kozkortutako galoztarren aditzea badut, baina ordurako guztiz erdaldundutako Uskartzeren mugakide izan arren ez ziren adineko euskal hiztunak faltako Izizen edota Galozen 1900 inguruan, Guía-ko aipamena zuzena izatera.

Itzalleri dagokionez, ematen du udalerriko laugarren herriak ere, ibarrerako sarbide nagusitik urrunxko eta babesturik, 1860az dezente haratago iraun zuela euskaldun. Ez da ahaztu behar, denboran atzera eginez, euskarazko doktrina prestatu zuela Benito Gil apaiz adoaindarrak 1827an Itzallera heldu orduko parroki lanerako lagungarri. Ez zukeen horrelakorik egingo herrian euskara sasoiko topatu izan ez balu. Gilen jaioterrian berean baino are sasoikoago, ziurrenik. Gogora Bonapartek, Adoain ez bezala, euskararen bizitasun eremura bildu zuela Itzalle 1863ko mapan, arestiko irudian ikus daitekeenez.

Itzalletarrei dagokienez, gainera, bada bestelako erreferentzia interesgarririk. Badakigu zein zen gutxi gorabehera herriko hizkuntza egoera XX. mende hasieran, Espartzako Nicolas Elarre hondar euskaldunak (N.E.) Koldo Artolari (K.A.) 1992an adierazirik:

K.A.- Eta denbora kartan, Itzallen egon zintzalarik, orduko zarrek xardokitzen zien?

N.E. – Itzállen yà, Itzállen yá etxákin.                                                                                        

K.A.- Ez? zarrek ere ez?  

N.E.- Ze? áitzen, áituz…bai, enténditzen bèa… kàla-kála, xardóki gúti.                          

K.A.- Xardoki ez, e? zu gazte zintzanean kango zarrek konprenditu solo…                                          

N.E.- Eta, guré… errián guziák.                                                                                                        

K.A. – Eta Igarin?

N.E. – Igarín e… eztán… ta eztá’re iten.                                                                                      

K.A. – Igualtsu nola Itzallen edo igual geixeago?                                                                                    

N.E. – Iguál, iguál, iguál… bah! Kála, óitzen… báizen, (t)xárdoki anítz, pues, xa, xakín bay’án, ba… yá gúti, xardókitzen, gútxi, étzen…                                                        

ITZALLE - Garcia etxea, jauregia

Itzalleko Garcia etxea, antzinako jauregia (argazkia: www.escapadarural.com)

Nicolas Elarre 1902an sortu zen eta 13 urterekin joan zen Itzallera artzain han bost urte emanez (c. 1915-1920) eta gero beste bost eman zituen Igarin (c. 1920-1925). Hau guztia jakinda ematen du herri euskaraduna zela artean 1910-20 bitarteko Itzalle, zaraitzuera zeharo ahantzi gabea, nahiz eta ordurako adinekoen artean baino ez iraun eta erabili ere, gutxi erabiliko zuten. Litekeen gauza da hizkuntzari pittin bat luzeago eustea Itzallen Izizen baino, eta azken horretan Galozen bertan baino. Nolanahi ere, hamarkada asko joan dira ordutik eta Galozeko mintzoari hiztun konkretuen izenak egokitzeko denbora joana da akaso. Bilaketa ahaleginak oihartzun lauso zenbait besterik ez du oraingoz eskaini, baina oihartzunik argienak Itzallekoak dira. Han jaio ziren 1865-1869etan Marta Orduna eta Nicolas Sarries senar-emazteak, agian euskaldun izan zirenak. Martak euskara jaso bazuen Itzalleko amak emanik izango zen, Nabaskozekoa baitzen aita. Etxegoienen jaio eta Ameriketara alde egin zuen Nicolas, aldiz, 1990eko hamarkadan ia ehun urte zituela hildako Vicente Sarries itzalletarraren aita izan zen. Vicentek gogoan zituen oraindik euskarazko hitz edo kanta zatitxoak, zer esaten ari zen ez bazekien ere. Herrian ez da zalantzan jartzen senar-emazteek, gutxi ala asko, bazekitela zerbait, baina euskal hiztun hazi eta zahartu ziren ziurtatzerik ez dut orain arte lortu. Aipatutako Vicente Sarries, edota egun 78 urte dituen Jose Orduna itzalletarraren aita zena, 1890-1900 inguruan sortu eta euskara pixar batzuk jasotzera heldutako erdaldunak izan ziren; haiek baino lehenagokoak ditugu noski Itzallen euskara ongi xardokitzeko gauza izan ziren azkenak.

IZITZE Irigoien etxea

Izize. Irigoien etxea (2015).

Izizeri dagokionez, Irigoien etxeko Petra Sancet Adot (1878-1949) euskal hiztuna izan ote zen ibili gara, aldeko eta aurkako iritziak jasota, eta usteak nahasi datozela ikusita ez zaigu ziurtzat jotzeko modukoa iruditu. Are gutxiago egun 74 urtekoa den Celina Conpainsen amona Romualda Sarries Sarries (1883-1967), baten batek euskalduntzat hartu arren bilobak berak amona erdalduna zela argi adierazirik. Baina badaki Celinak berak andere hura alguna frasecica bederen emateko gauza bazela. ‘Conocian palabras y frases’, jaso dugu herrian bi emazteki haiek direla eta. Horrenbestez, igarotako denborak Galozeko euskaldunak oraingoz behintzat lanbropean ezkutatu badizkigu ere, zenbait iturrik adierazten digute XX. mendearen lehendabiziko laurdenean zehar ez zela ezinezkoa izango Itzalle-Galoze-Izize inguruan zaraitzuera hiztunak topatzea; eta beharbada hondar euskaradunen oihartzuna ez zela bigarren laurdenera arte itzali. Merezi du gogoratzea 1935eko sailkapenean Irigaraik ez zuela Galoze udalerria aipatu ere egin, nahiz eta beratarraren zerrendan baden tarteka falta den herririk.

Gorza eta Igari. Guesa, Iriarte, Iriburu, Rekalde; azken orduko etxe euskaldunak

800px-Gorza

Gorza, 1955ean (Indalecio Ojangurenen argazkia)

Gorza udalerri ttipia izen bereko herriskak eta Igarik osatua da, lehenbizikoa Zaraitzu ibaiaren ertzean dagoela eta bigarrena bazterrerago, Bidankozerantz. 250 bat bizilagun biltzen zituzten bi herriek duela hirurogei urte; egun 50 ere ez dira erroldan, eta bitik bat sasoiaren araberako biztanlea da. Gorzan, esaterako, zazpi bat lagun baino ez dira neguan bizi; Igarin, hamabost edo.

Arturo Campionek utzi zizkigun Igariko euskarari buruzko XX. mendeko lehenbiziko albisteak. Honako hau idatzi zuen Euskal-Esnalea aldizkarian 1911n:  “En Igal no le habla nadie, aunque pueden hacerlo los mayores de treinta y cinco años; de diez años para arriba lo entienden casi todos; pero de dicha edad para abajo no le entiende ninguno.”

Bonapartek 70 urte lehenago Galozen bezala, Gorzan ezarri zuen Irigaraik 1935ean Zaraitzuko euskararen azken muga. Ikertzaileak VI. multzoan egokitu zuen Igari (los de 50 años y más lo saben, pero no lo usan) eta VII.ean Gorza bera, azken-azkenekoan beraz, euskaraz inor mintzo ez eta ulertu ere adinekoek baizik ulertzen ez zutela aditzera emanez.

Badirudi beraz gehixeago iraun beharko zuela euskarak Igarin Gorzan baino. Ez da harritzekoa Koldo Artola 1981ean Espartzatik haratagoko zaraitzuera apurrak topatzen saiatu zenean Igarin ere gelditu izana. Alferrik ordea; ez zuen herrian euskaldunik aurkitu.

Igarib

Igari. Irigarai izeneko etxea (2015)

1935eko datua zuzena izatera 1880-85 ingurura arte jaioko ziren gurasoen euskara ongixko jasotzera heldutako igariarrak. Litekeen gauza da, XX. mendean munduratuen artean ere geratu baitziren euskara horren printzak: esate baterako, Irigoien etxeko Floren eta Juana Mari Orozek gogoan dute duela 25 hildako amak bazekiela euskarazko zenbait hitzen esanahia (‘tal cosa en euskera se dice…’ hasten omen zitzaien tarteka). Are beranduago jaio eta egun 90 urte dituen Fermin Semberoiz Bracok, aldiz, paperean ezarri du ahantzi ez dituen euskarazko hitzen zerrendatxoa, hemen aipatu nuena. Hauek biak, nola edo hala euskara entzunez baina euskararik gabe hazitako igariarrak izan ziren.

Esteban Sanz Maria Iribarren

Gorzako Esteban Sanz eta Igariko Maria Iribarren emaztea, azken labekadako euskal hiztunak biak (iturriak: Jezabel Oroz eta Txuri Beltzean).

50ekoak ez dakit, baina garbi dago gerra urteetan 65-70 urte zituzten herritar euskaldunak bazeudela, nahiz eta igarotako denboraren eraginez oroitzapen batzuk besterik ezin izan diren berreskuratu 2014ko eta 2015eko bilaketa ahaleginean. Horien adibide da Rekalde etxeko Maria Iribarren Machin andere euskalduna (1866-1943), gorztar batekin Sartzera ezkondu eta bizitzaren hondarrean ere euskara harekin zerabilena. Edota Iriarteko Maria Ana Iribarren Esarte (1862-1954), herrian adinkideekin euskaraz aritzen zena, nahiz eta haien izenik ezin izan dudan berreskuratu; eta egun 93 urte dituen Maria Jauregui Iribarren bilobari Aita Gurea erakutsi ziona.

Bonaparteren bidaiez geroztikako euskaldunik jaioko ote zen Igarin? Ziurtasunaren eremura ezin ekarririk gelditu zait Maria Juana Serrano Salvoch (1870-1949), ausaz euskal hiztun, baina oraingoz ezin frogatzeko modukoa. Galdeketa hau duela hogei urte egin balitz askoz emaitza zaporetsuagoa emango zuen. Hogei urte barru egitea, aldiz, alferrik litzateke seguruenik.

Igariko euskaldun zaharrei buruz topatutako azken albisteak, beraz, 1950eko hamarkadakoak dira, mugakide zituzten Bidankozekoak bezala. Alderdi horretatik datu koherente samarra da. Iduri luke, ordea, euskarak luzexeago iraun beharko zuela Igarin Gorzan baino, bai Irigaraik emandako datuengatik, bai herria haranaren ardatzetik bazter egoteagatik. Gorzako albiste apurrak, ordea, bestela mintzo dira.

Gorzan, Igarin bezala, euskararen transmisioa ez zen oraindik eten Bonaparteren bilaketa lana hastear zen urteetan. Horren erakusle da Iriburu etxean 1859an jaiotako Esteban Sanz Iribarren gorztarra, euskalduna, Sartzeko Benita Abentin eta Ibiltzietako Juanito Sanz bilobek oraindik ere gogoan dutena. Arestian aipatu dudan Maria Iribarren igariarraren senar izan zen Esteban alargun gelditu ostean. Lehenbiziko emazte Rosalia Galtzabarrarekin bezala (Sartzeko Ginda etxekoa hura) bigarrenarekin ere euskara izan zuen ohiko hizkuntza. Esteban Sanz 1946an hil zen.

Gregoria Semberoiz - My Heritage

Gregoria Semberoiz gorztar euskalduna  (1885-1962; iturria: www.myheritage.es).

Baina badirudi Bonaparteren lana burutu eta puska bat beranduagora arte iraun zuela neurri batean bederen Gorzako euskararen kateak. Izan ere, 1885ean jaiotako Gregoria Semberoiz Jiménez  euskaldun kozkortu zen eta bada gaur ere horren lekukotasuna eman dezakeenik. Herri euskaldunagoa zen Ibiltzietara ezkontzeak lagunduko zion beharbada? Nolanahi ere, Gregoriak eta beranduxeago aipatuko dudan senarrak euskara baliatzen zuten Juliana eta Maxima alabek helduen arteko kontuak uler ez zitzaten. 1962an hil zen andere hau, Gorza inguruko euskararen azken mugarri segurua.

Sartze: Aldabe, Arnobere, Aroztegi, Juangorri, Labari, Larranbe, Pascual, Torrea, Zubiri.

80 biztanle 1960an. 33 2014an, askoz ere gutxiago negua herrian ematen dutenak (bitik bat edo)… aurrekoak legez odolustu da Sartze, Gorza eta Espartza arteko bidearen eskuin aldean dagoen herriska ederra. Euskara guztiz kolokan zuela irudikatu zuen Irigaraik duela 80 urte, arestian aipatu VII. multzoa egokitu ziolarik. Ez du ematen euskararen egoera zeharo terminala zenik 1930eko hamarkadan, hizkuntza galbidean egon arren; azken urtean jasotako albisteen arabera esan daiteke gutxigatik ez zirela heldu 70-80etako ikertzaileak Sartzeko hiztunen lekukotasunak egokitasunez gordetzera.

XIX. mendearen azken muturrera arte sortutako euskaldunen berri eman du Sartzen eginiko bilaketak. Asko 1875 eta 1880 bitartean jaioak, bakanak handik aitzin, transmisioaren eten nagusia urte haietan gertatu bailitzan.

sartze

Sartze, gaur egun (www.casasruralesnavarra.com)

Sartzeko euskararen galera Ibiltzietakoa baino urte batzuk lehenago gertatu zela ematen du, pittin bat hegoalderago edota ibarra zeharkatzen duen bide nagusian bertan egoteak eraginda beharbada. 1950ean Sartzen jaiotako zortzi euskal hiztun bizi ziren gutxienez; urte berean, Ibiltzietako euskara jasotako 11 lagun bederen bazeuden. Nolanahi ere, XX. mendearen erdialdean bazegoen oraindik euskara Sartzeko kaleetan entzuterik, eta bada gure artean oraindik euskara hura herriko kaleetan pasieran zebiltzan adinekoei edota etxeko atarian josten ari zirenei entzun zien lagunik.

Sartzeko euskaldun haietako batzuk, ez gutxi, 1950 eta 1960 artean joan ziren: Aroztegiko Toribia Semberoiz Villanueva (1951n), Torreako Geronimo Carrica Esandi (1953an), Zubiriko Alejandra Irigoyen Sarries (1957an) edota Juangorriko Paula Goyena Jauregui (1960an). 1875-85 bitartean jaioak denak, eta euskara zabal eta sendo jaso zuen azken belaunaldiaren seme-alabak. Handik harat gutxi izan ziren hausten hasia zen kateari heldu ahal izan ziotenak, eta horregatik gutxi izan ziren, ezinbestean, 1960tik aurrera zaraitzuera aise emateko moduan iraun zuten herritarrak. Lau, nik dakidala. Bi bikote, zehatzago esanda; agian ezkontidea ere euskaldun izatea ez zen hizkuntzari eusteko orduan argudio hutsala izan.

Juliana Braco Goyena (1882-1962) Torrea etxean jaio, eta Fernando Jauregui Galchavarra (1879-1962) auzoaren Aldabe etxera ezkondu zen. Gogoan dituzte oraindik Sartzen zein Ibiltzietan senar-emazteak, eta baita biak euskaldunak zirela ere. Elkarren ondoan bizi eta elkarren ondoren hil ziren, bata bestearen biharamonean.

Sarze3

Sartze. Argazkia: Jesus M Etayo

Euskaldun hazi zen, hainbat urte beranduago, 1897an sortutako Gregoria Jauregui Eseverri ere. Jasotako datuen arabera ez zen ondoren sarztar euskaldun bakar bat ere munduratu, baina gazte samar hil zenez, 1964an, ezin izan zen Arnobere etxeko alaba haren euskararik jaso; etxe hartan bertan edota Albientako atean ikusi ohi zuten egungo adinekoek Gregoria jertse edo galtzerdi josten, Ezkarozeko Aragon etxetik zetorren Eulogia Eseverri Echegoyenekin batera, 1950 aldera, biak euskaraz tar-tar.

Herriko azken euskaldun zaharra, seguruenera ere, gizonezko bat izan zen: Pascual etxeko Marcos Iroz Jauregui, Gregoriaren senarra (1887-1971). Burua galduta eman zituen azken urteak; horrenbestez 60ko hamarkadan utzi bide zion euskarak Sartzen hizkuntza bizia izateari. Baina XX. mende amaiera osoan zehar bizi izan dira euskara etxean aunitz urtez  entzun eta lauso artean bada ere neurri batean hari heldu diotenak: Marcos eta Gregoria herriko azken hiztunak izan omen ziren bezala, haien alaba Bonifacia Iroz Jauregui da seguru asko euskara ulertzeko gauza izan zen azkena. Arnobereko Bonifacia 2006an zendu zen, orain hamar urte eskas.

Ibiltzieta: Bidondo, Charles, Irigarai, Juan, Labari, Luis, Morea, Otxoa, Pena.

Baliteke Ibiltzieta izenaren esanahia urak biltzen diren lekua izatea; XIII-XIV. mendeetako zenbait agiritan Huulçieta (1366) edota Huvilcieta (1268, 1428) itxurapean ageri da.

IMG_20150103_102052

Ibiltzietako eliza 2015eko urtarrilean

Zaraitzu hegoaldekotzat hartu ditudan herrien artean hauxe da euskarari beranduagora arte eutsi ziona. 1880tik aurrera, ondo-ondoko Sartzen transmisioa ia etenda eta handik beheiti are agortuago zegoen unean, ibiztar euskaldun andanatxo bat bederen jaio zen; are 1890 ostean ere. Ibiltzietako euskararen etena, galera eta desagerpena Sartzekoa baino hamarkada bat beranduago gertatu zela ematen du, oro har.

Dena den, Sartzen bezala, errepideaz bestaldera ere ez ziren gutxi izan 1950eko hamarkadan zehar hil ziren adineko euskaldunak, ibiztarrei buruz ere esan daitekeelarik urte haiek izan zirela hizkuntzaren bizitasuna guztiz eta betiko higatu zutenak. 1950 osteko urteetan desagertu ziren euskal hiztun haien artean gogoan dituzte oraino herrian Labari etxeko Juana Jauregui Urzainqui (1865-1952), hura bezain euskaldun zen Francisco anaia baino hiru urte beranduago hildakoa; Luciano Udi Villanueva (1877-1953), Luis etxekoa; Eugenia de Carlos Iribarren (1884-1954), Itzallera ezkondua eta Jaurrietatik bertaraturako Victoriana Gallurrekin batera Itzalleko kaleetan euskaraz entzun zuten azkena; Otxoako Gabriela de Carlos Landa (1870-1955), aurrekoaren ahizpa edo ahizpaordea, arestian aipatu Eulogia Eseverri ezkaroztarrarekin eta Alejandra Irigoyen sarztarrarekin kalean barrena giro onean euskaraz ibili ohi zena; Charles etxean sortutako Vicente Barberena Arana (1873-1955); eta Balbina de Carlos (1893-1958), Gabriela de Carlosen ezkontzaz kanpoko alaba, eta amarengandik euskara jaso zuena.

Hartara, 1950eko hamarkada bukatzearekin batera, Ibiltzietako euskal hiztun talde txiki bat baino ez zen gelditu. Sartze eta Gorzako aleak gehituta, egun haietan dozenatxo bat lagunek behintzat eman ahal izango zuen Zaraitzu hegoaldeko euskararen lekukotasuna. Askoz ere gehiago ziren oraindik Espartzan bertan, esaterako, eta hori dela eta seguruenik, 1958ko maiatzean ibarreko euskara ikertzearren hamar eguneko egonaldia burutu zuenean, Koldo Mitxelenak ez omen zituen Espartzaz beheitiko herriak kontuan hartu. Bazen oraindik ordea euskararen arrastorik, eta ahotsik bildu ez zen arren, Ibiltzietako eliza berriaren inaugurazioko argazkiak (1959) betiko isildu zaizkigun lekuko haien irudia behintzat ezagutaraz diezaguke:

Ibizta behin betikoa

Ibiltzieta, 1959. Ama Birjinaren Jaiokundearen eliza inauguratu zuteneko argazkia. 1: Gregoria Semberoiz gorztarra (1885-1962). 2: Felipa de Carlos ibiztarra (1899-1983). 3: Restituta Zazu espartzarra (1895-1998), Ibiltzietako Gora etxera ezkondua. 4: Pedro Esandi ibiztarra (1888-1971), Gregoriaren senarra. 5: Manuela Goyena ibiztarra (1877-1961). Denak euskal hiztunak. Argazkia: J. Oroz eta Txuri Beltzean.

Ibiltzietako euskara txukun gorde zuten hiztun berantiarrenak, nik dakidala, honako hauek izan ziren: Manuela Goyena Barberena (Morea, 1877-1961), Pedro Esandi Barberena (Irigarai, 1888-1971), Ramona Adot Goyena (Bidondo, 1890-1979), Felipa de Carlos Monzon (Pena, 1899-1983) eta Petra Rodrigo Monzon (Pena, 1908-1985).

Ibizta 1961

Ibiltzieta, 1961. Pedro Esandi, txapela eta guzti, ezkerraldetik hasita lehenbizikoa (iturria: J. Oroz / Txuri Beltzean).

Irigarai etxeko Pedro Esandi, Sartzeko Marcos Irozekin batera, Zaraitzu hegoaldean euskarari eutsi zion azken gizonezkoa izan zela ematen du. Pelotazale, kitarrajole eta muslari amorratua, gaztetan Ramona Adotekin batera Zuberoara joan zen espartin egitera, egiteko hura berez emaztekiei egokitu bazitzaien ere. Gerora, aizkoraz egurra lantzen ikasi eta enbor mozten ibili zen Zuberoan bertan. Gorzako Gregoria Semberoiz (euskalduna hura ere, lehen esan bezala) izan zen Pedroren emaztea.

Baina ez zen Irigarai izan, Pena baizik, Ibiltzietako euskara gorde eta hedatu zuen azken etxea. Hantxe jaio ziren herriko euskararen lekukotzat jo daitezkeen azken bi andereak: Felipa de Carlos eta Petra Rodrigo ahizpaordeak.

Pena2

Bi irudiotan, Ibiltzietako Pena etxea (2015)

Bi emazteki hauen ama Cesarea Monzon izan zen, Gorzako Juan Domingo Monzonen eta Maria Juliana Semberoiz ibiztarraren alaba; Ibiltzietan bertan jaioa 1868an eta antza denez Zaraitzu hegoaldeko herrietan euskara transmititu zuen azken pertsona. Bi aldiz ezkondu zen andere hau. Felix de Carlos izena zuen lehenbiziko senarrak eta huraxe izan zen 1899an jaiotako Feliparen aita. Urte batzuk beranduago Jacinto Rodrigo izeneko batekin esposatu zen Cesarea. Zaragozako Undues de Lerdakoa zen Jacinto, erdalduna. Hala ere, 1908an Jacintok eta Cesareak Petra alabatxoa izan zutenean, amaren euskara jaso zuen hark ere.

Petra Rodrigo 1947

Petra Rodrigo ibiztar euskalduna, seme-alabekin (1947). Argazkia: J. Oroz eta Txuri Beltzean.

Felipa de Carlos izan zen Ibiltzietako euskara ikasirik herrian bertan hil zen azken hiztuna, Petra Igarin bizi izan baitzen 1936tik aurrera. Horregatik, Koldo Artola 1981ean Ibiltzietara balizko euskal hiztunen bila heldu zenean, Felipa baino ez zuen topatu. Donostiarrak proposatutako galdera sail bati adeitsu erantzun zion emakumeak eta idatziz hartu zituen Artolak erantzunak, eskura grabagailurik ez izaki. Ikertzaileak berak 2006an idatzi bezala ‘Zoritxarrez, baina, harengana itzuli baino lehenago zendu zenez, hasitako lana ezin izan genuen aurrera eraman’. Felipa de Carlos Monzon 1983ko urriaren 26an hil zen, 84 urte zituela. Bi urte beranduago zendu zen Petra ahizpaordea Igarin. Egia esan, euskaldun zahar ibiztar bat geratzen zen oraindik: Juan etxeko Faustino Berrade Tanco (1921-1992), Juan anaia bezala (1919-1966) herrian jaio eta herrian euskaldun hazitakoa. Nire ustez ezin dira ordea berradetarrak Ibiltzietako euskararen lekuko garbitzat hartu, ikasi zuten mintzoa Otsagabitik herriratutako gurasoena izan baitzen. Zuzenagoa da horrenbestez esatea Igariko Jauregira ezkondutako Petra Rodrigorekin batera itzali zela, duela hiru hamarkada eskas, Ibiltzietako euskara zaharra.

Map10c

Zaraitzueraren gibelatzea XX. mendean zehar. Urdinez, gutxi gorabeherako muga bakoitzari dagozkion urteak; gorriz, Espartzatik beheitiko herrietako azken euskaldun zahar ezagunen heriotza-urteak.

El abundante y valiosísimo material audiovisual recogido entre la década de 1970 y los primeros años del presente siglo de labios de los últimos conocedores del euskera salacenco nos conduce sin excepción a las localidades más septentrionales del valle, las últimas que conservaron la lengua de sus mayores: Ochagavía, Jaurrieta, Ezcároz, Oronz y Esparza. A pesar de ello, y de que por omisión los últimos hablantes de los enclaves meridionales corren el riesgo de quedar sepultados bajo el manto del olvido, durante el siglo XX el euskera perduró en mayor o menor medida en prácticamente todos los lugares de la mitad sur de Salazar; y en aquellos pertenecientes a los municipios de Güesa y Sarriés, hasta más allá de 1950. En Igal y Güesa, en concreto, el habla autóctona pervivió hasta los 50-60, y en Sarriés e Ibilcieta, hasta los 70 y 80 respectivamente. Es esa pervivencia la que trato de poner de relieve en esta entrada, recuperando la memoria de algunos de aquellos últimos vascófonos cuyo recuerdo se conserva aún en los pueblos situados más allá de Esparza. Esa recuperación habría sido absolutamente imposible sin la desinteresada aportación de salacencos como Benita y Marcelino Abentin, Asunción Goyena, Luis Iriarte, Miguel Iroz, José Manuel Jáuregui, María Jáuregui, Javier Sanz, Juanito Sanz, Pío Sarriés y otros muchos; y, sobre todo, sin la colaboración constante e impagable del sarztarra Jezabel Oroz, al que debo todo lo que de novedoso pueda aportar esta entrada y cuya gran ayuda  es de justicia agradecer a través de estas líneas. 


Euskararen lekukoak: ZARAITZU HEGOALDEA (I)

Zaraitzu banaketa kolore

Zaraitzuko aspaldiko banaketa: Otsagabiko kinoia, gorriz; Errartea, laranjaz; Atabea, berdez. Azken honen hegoaldeko hiru udalerriak izango ditu aipagai sarrera honek.

Zaraitzu ibaxa osatzen duten 14 herriak bederatzi udalerritan daude gaur bilduta. Erdi Aroaz geroztik, ordea, eta ez hain aspaldira arte, bestelako hiru eremuren arabera antolatu zuten zaraitzuarrek harana: gaztelaniaz quiñón izenaz ezagututakoen bidez, hain zuzen.

XIV. mendetik hiru kinoitan banatu zen Zaraitzu: OtsagabiaErrartea (Jaurrieta, Ezkaroze eta Espartza) eta Atabea. Azken hau da denetan zabalena, eta Itzaltzu nahiz Orontzerekin batera Espartzatik beheitiko herri guztiak hartzen ditu Ibiztatik Uskartzeraino, ibarraren hegoalde osoa, alegia: Ibizta bera, Sartze, Gorza, Igari, Galoze, Izitze, Itzalle eta Uskartze.

Azken lau hamarkadetan Zaraitzuko euskararen itolarriaz eta azken arrastoez idatzi eta ikertutakoa, galeraren kronika, alegia, Espartzan eten izan da ia beti. Hegoalderantz zihoala, herri hartantxe topatu zituen azken hiztunak 1970eko udan Sánchez Carrión gazteak; bertan grabatu zuen Koldo Artolak 1976tik XXI. mende hasierara arte hainbat euskaldunen mintzoa (Dionisia Garate, Telesfora Elarre, Jacinto Ramirez edota Lucas Semberoizena); 2002an hildako Antonia Gartzia espartzarraren ezagutza baliatu zuen Aitor Aranak Zaraitzuko mintzoa hiztegi batean isurtzeko… Albiste baliotsuak eta lekuko ezagunak, izen eta abizendunak, izenarekin batera izana ere aitortzeko modukoak, Zaraitzu erdialdeko euskara zaharraren hondar gordetzaileak.

Mapa2

Kolore ilunagoan, Zaraitzu eta Nabaskoze ingurua. Biribilean bilduta daude sarrera honetan aztertutako herri gehienak.

Nabarmena da ordea etena Espartzatik behera, eta zeharo urriak Zaraitzu hegoaldeko hiztun berankorrei buruzko albisteak. Izatez, 1981ean Artolak Ibiztan Felipa de Carlos andere euskaldunari eskura grabagailurik ez zuela eginiko hainbat galdera baino ez.

Nolanahi ere den, eta erromantzea aspaldi zaharrean bizilagun izanik ere, berandura arte eutsi dio euskarari Sartze eta Galoze arteko eremuak. XX. mendeko hainbat belaunaldi euskaldun ezagutu dituzte inguru horretako herri batzuek, eta azken labekadako hiztunen arrastoa ez da oraindik ezabatu. Arrasto hori hona ekartzea izango da gai honi buruzko bigarren zatiaren xedea, baina horren aurretik datu ezagun zaharragoak aipatuko ditut, euskarak Ibizta eta Uskartze bitartean eginiko ibilbidea gogora ekartze aldera.

Euskaldun… 

1587ko herri bascongadoen zerrenda ezagunean ycal, sarries eybilçieta, ygalguessa, vscarres, yçiz eta gallues ageri dira, iparralderagoko esparça, escaroz edota xaurrieta bezalakoekin batera, hizkuntzari zegokionez Zaraitzu osoa bat eta bakarra zela agerian jarriz. 1598ko prozesu batean goraynci Bidondoren arcayari hitzak utzi zizkigun Joanes de Yzal artzaina bezain euskaldunak ziren seguruenera ere urte haietako galoztar, gorztar edo sarztarrak; euskaldun elebakarrak, haietako asko.

Itzalle

Itzalle, gaur egun (argazkia: cercadepamplona.blogspot.com)

…eta erromantzatuen bizilagun

Deigarria da aipatu zerrendak euskalduntzat jo zituela dezente hegoalderagoko herriak ere, Nabaskoze-Erromantzatu inguruko guztiak nahiz are Zangoza aldekoak tarteko: nabascues, vstes, Vigue calicas nuevo [= Biotzari eta Gazteluberri], arbonies, domeno y adansa, ayzpurz, murillo berroya, hugun, yeso, liena de lumbier [= Ledia], Rocaforte, aybar, Sanguesa, casedaBaina gainerakoan badu zerrendak okerrik (XIX. mendera arte euskaldun izandako Artaxoa multzo bascongadotik kanpo utzi izana, esaterako) eta oker hutsa da aipatu herrien balizko euskalduntasuna ere. Toponimiak emandako albisteez gain, froga argiak utzi dizkigute aspaldiko hainbat agirik.

Uskartze elurpean

Uskartze elurpean. Herria biztanle bakarra izatera heldu zen 1990eko hamarkadan (argazkia: www.todopueblos.com)

Sarrera honi dagokionez, horren adibiderik esanguratsu eta ederrena XVII. mendearen hasierako auzi bat da. 1604ko abenduan Pedro Lopez bikario euskalduna hil zen Uskartzen, jaioterriko parroki lanean 32 urte eman eta gero. Uskarztarrek bi hautagai aukeratu zituzten haren lekua hartzeko, eta elizbarrutiko auzitegira jo zutenez horrek eragindako prozesua informazio-iturri ezin interesgarriagoa da. Burgiko Rodrigo Armendariz eta Biotzariko Martin Ripalda saiatu ziren Uskartzeko erretore bihurtzen eta bien arteko lehian oinarrizko argudioa izan zen hizkuntza: izan ere, erronkariarra euskalduna zen, eta Erromantzatukoa, aldiz, ez. Gogo handiz ekin zioten horrenbestez Uskartzekoen egoera linguistikoa norberaren interesekin bat zetorrela argudiatzeari, eta —zeharka bada ere— uskarztarren eta bizilagun batzuen arteko aldea nolakoa zen agertzeari.

Ustaize Iñako Redin

Ustaize (Iñako Redinek ateratako argazkia)

Bistakoa da Armendarizen eta Ripaldaren lekukoek ez zutela errealitatearen irakurketa berbera egin; ez da harritzekoa. Baina argi utzi zuten batzuek zein besteek Uskartzeko gizon-emakumeak euskaldunak zirela. Zenbaterainoko gaztelania ote zekiten, huraxe zen auzia, ez besterik. Ondoren datorren laburbilduma, 1605eko prozesuak emandako hizkuntza-argazkia da:

Uskartze (Zaraitzu). Herri euskalduna zela ez zuen inork zalantzan jarri. Hautagai erdaldunak aurkeztu lekukoen hitzak sinestera, uskarztarrek bazekiketen erromantzea ere, nahiz eta ezagutza mailaz aritzean iritzi guztiak bat ez etorri: lekuko batek adierazi zuen hiru urtetik gorako haurrak ere gauza zirela erdarazko hitzari erdaraz erantzuteko; beste batek erromantzea baliatzeko gai ziren 34 biztanle zituen gogoan, nahiz eta aitortu zerabilten erdara ez zela hirietakoa bezain txukuna, eta beste hainbat lagun hizkuntza ulertzeko baino ez zirela gauza. Hirugarren batek gizon zein emakumeek erdara “ulertzen zutela” adierazi zuen, eta “hitz egin ere bai”; erromantzea etxe guztietan “gehiago edo gutxiago” ezagutzen zutela adierazi zuen beste lekuko batek; batzarretan erdara entzun zuenik ere bazen, bi biztanlek euskaraz ez zekitelako, antza. Ustaizeko abadea eta jostuna ere lekuko eraman zituen Ripaldak: abadeak andere uskarztarrak erromantzez agurtzen zituenean haiek ulertu eta euskaraz erantzuten ziotela esan zuen; jostunaren arabera, aldiz, las mugeres (…) ablan algun tanto el romance: bai gutxienez berarekin joskintzari buruzko gauzez erdaraz aritzeko beste… emakumeek elkarren artean euskara erabili arren. Arestiko algun tanto edota medianamente ageri ohi da Ripaldaren aldekoen adierazpenetan Uskartzekoek erdaraz zenbateraino zekiten azaltzeko. Erromantzearen itzala defendatu beharrekoak ere, beraz, itzal hura oso zabala zela esan ezinik zebiltzan.

iciz-valle-de-salazar-navarra_111735

Izitze, herri guztiz euskalduna XVII. mendearen hasieran (irudia: panageos.com)

Burgiko hautagaiaren aldeko lekukoek bestelako egoera agertu zuten. Maria Marimachi alarguna euskaldun elebakarra zen, uskarztar gehienak bezalatsu; andrazkoek, batez ere, ez omen zekiten beste hizkuntzarik. Juan Elizondo apaiza, gotzaitegiaren izenean eliz aginduak betetzeko herria bisitatzera joan zenetan, euskaraz aritu zen beti. Zioenez hizkuntza huraxe zen bertakoek zekitena, y si algunos saben romance, son muy pocos, porque lo que se platica y trata es bascuençe. Gauza bera adierazi zuen Lopez hil ostean behin-behineko apaiz ibilitako Pedro Echegoyenek: biztanle gehienak euskaldun hutsak zirela, eta batzuek erromantzea ulertu arren ezinbestekoa zela herrian doktrina euskaraz erakustea, y si no les dixese (…) saue de cierto sauer que la mayor parte de los vezinos no lo entenderian. Echegoyenek erromantzea erabili balu nola edo hala ulertu ahal izango ziotenen artean zegoen nonbait 67 urteko Martin Uscarres, baina hark ere euskara zuen berezko, eta aitortzerakoan ez zuen besterik nahi.

Batzuen eta besteen esanak irakurrita, garbi dago Uskartzekoen hizkuntza euskara zela; erromantzea ez zen guztiz ezezaguna, baina ez dirudi herrian errotuta zegoenik. Aitzitik, gutxiengoak baino ez zekien; nola edo hala jakin ere, batzuetan.

Izitze (Zaraitzu). Ibarraren hegoaldeko herri hau Uskartze bezain euskalduna zen, gutxienez. Bi lekuko iziztar baliatu zituen Armendarizek (Ripaldak bakar bat ere ez); biek adierazi zuten euskaraz aritzen zirela beti uskarztarrekin.

01VISTA BIGUEZAL_thumb[8]

Biotzari, Martin Ripaldaren sorterri erdalduna (argazkia: Julio Asunción)

Ustaize (Nabaskoze). Zaraitzu ibaian beheiti Uskartzetik hiru kilometro eskasera egonagatik, hagitz bestelakoa zen egoera bertan. Ripaldak bakarrik aurkeztu zituen lekuko ustaiztarrak Uskartzeko bizilagunen hizkuntza-egoeraz hitz egin zezaten, eta erdaldun hutsak zirela aitortu zuten. Arestian esan bezala, Ustaizeko jostunak ezinbesteko zuen emakume uskarztarren (nola-halako?) erromantzea, elkar ulertuko bazuten. Ustaizeko abadea ere erdaraz hurbiltzen zitzaien Uskartzeko andrazkoei. Argi dago Uskartzetik Ustaizerainoko tartean bazela ibar aldaketa hutsa baino zertxobait gehiago; eta litekeena da, ustaiztarren erdalduntasuna hainbestekoa bazen, elkarren arteko komunikaziorako uskarztarren gutxieneko erdara-maila hura ezinbestekoa izatea.

Mapa7

Biotzari (Erromantzatua). Ripaldaren sorlekua herri erdalduna zen ezbairik gabe, Erromantzatuko gehienak bezala. Hona hemen 1605eko martxoan Armendariz burgiarrak lehiakideaz ari zela esan zuena: (…) y el contrario [Ripalda] no sabe la dicha [euskara] seno romançe solo por ser natural del lugar de Bigueçal, naçido y residente en el, a donde no saben bascuençe, ni lo saben ni entienden… 

Martxoan bertan Iruñean hautagaiei euskara azterketa eginik, gainditu egin zuen Burgikoak, baina biotzariarrak

…no lo sabe hablar, aunque lo entiende, como el mismo lo a confesado y se a visto por el dicho examen…

Uskartzen benefizioa zuelako iritsi ote zen Ripalda erdalduna euskara ulertzera? Nolanahi ere, maiatzean Armendarizen aldeko erabakia hartu zuten agintariek. Hizkuntza, oraindik ere, pisuzko argumentua izan ohi zen herri euskaldunetako bikarioak aukeratzerakoan.

Hizkuntza muga sendoa zegoen beraz Uskartze eta Ustaize artean XVII. mendearen hasieran, eta egonkor jarraitu zuen ondorengo urte luzeetan ere. Egoera aldatu izana iradoki zuten 1767an Erret Auzitegiko komisari erdaldunek, ez baitzuten Zaraitzu egokitu ez Nafarroako eremu euskaldunean, ez euskaldun izan arren erdara ulertzen hasia zen hartan, zeharka bada ere ibarra erromantzearen eremuan zeharo sartuz; eta 1785ean Adan Arbizu izeneko apaiz ustaiztar batek erdalduntzat jo zituen Zaraitzu zein Erronkari (estan reputados por romanzados o castellanos para el reparto de pruebas, que se mandan recibir entre comisarios que desconocen el bascongado). Baina Arbizuren iritzia ez zetorren bat orduko ahots gehienekin, eta interesak eragindakoa zen gainera, erdalduna izanik Zaraitzu ondo-ondoko Gindano eta Zerrenkano herrixka urrauldar euskaldunetako bikario bihurtu nahian baitzebilen. Uskartzekoa bezalakoxea baina 180 urte berankorragoa, Adan Arbizuren asmoak eragindako prozesua Zaraitzu hegoalde inguruko euskararen sendotasunaz jabetzeko tresna ederra da.

Gorza

Gorzak zazpi bat biztanle izan ohi ditu gaur egun neguan (argazkia: rutasnavarra.com)

Laburbilduz, Ustaizeko elizgizonak Gindano eta Zerrenkanoko bikariotza lortu zuen 1784ko abenduan baina euskaraz ez zekienez horretarako gai ez zela salatu zuen Adoaingo abade Lucas Gilek. Zenbait herritar, ordea, Arbizuren aldeko iritzia emanda zeuden. Handik harat abiatutako prozesuak hainbat albiste deigarri utzi dizkigu: batetik Arbizuk, zeregina betetzeko gai zela frogatzearren, herri haietan gaztelaniaz ere bazekitela nahi izan zuen erakutsi, eta horretarako aurkeztutako lekuko batzuk Ustaizekoak ziren, eta erdaldunak, jakina. Bestetik, 1785eko apirilean apaiz lehiakide bat agertu zitzaion Arbizuri: Juan Miguel Montes, Gorzako euskalduna. Arbizuk euskara ez zekienez Gindano eta Zerrenkanoko lana ezin bete zezakeela aldarrikatu zuen Montesek ere.

Gindano eta Zerrenkanon zerabilten hizkuntzari buruzko datuak biltzeko asmoz, bestalde, Sartzeko abadea izendatu zuten elizbarrutiko agintariek, eta Gindanoko behin-behineko apaiz, aldiz, Arrakasgoitikoa. Emandako ardurak betetzeko euskaldun behar zuten izan biek, eta halakoxeak ziren artean haien parrokiak ere, beranduagoko datuek erakutsi bezala.

Arbizu ustaiztarrak lortu egin zuen azkenean bi parrokietan aritzeko baimena; baina egin zioten euskara-azterketa gainditzeko adinako ezagutza-maila bermatu behar izan zuen, hizkuntza ikasirik.

Gil

“Doctrina Uscaras Dn Benito Gil escrivituric…”. 1827ko abendua zen, ez 1727koa (Nafarroako Artxibo Orokorrak eskainitako irudia).

Beraz, XVIII. mendearen amaieran euskaldun ziren Sartze eta Gorzako apaizak, azken hau herriko semea izanik. Eta Arrakasgoitin bertan, ondoko Ustaizen ez bezala (nahiz eta biak Nabaskozeko dermioan egon) bikario euskalduna behar zuten. Artean euskaradun zen beraz Zaraitzu osoa baina hastear zen galera-prozesua, Uskartzeko mugan behinik behin, Bonapartek 80 urte geroago emandako albisteen arabera.

Muga zaharrak kolokan

Benito Gil adoaindarrak (1801-1870) Itzalleko parrokiaren ardura hartu bezain laster euskarazko doktrinatxoa idatzi zuen vere governuarendaco. 1827an gertatu zen hori, nahiz eta bikario gazteak oharkabean mende bat atzera egin eta ia berrehun urtez iraun duen uste okerra zabaldu. XIX. mendea aurrera zihoala Gilek euskarazko testuaren beharra sentitu izana argi eta garbi ari zaigu esaten zaraitzuera sasoiko zebilela oraindik Galoze ondoko herri hartan; haurrak ere euskaldunak ziren Gilek ezagutu zuen Itzallen. Baina pittin bat hegoaldera eginez gero, aldatzen hasia zen egoera.

Captura2

1872ko “Études sur les trois dialectes basques des Vallées d’Aezcoa, de Salazar et de Roncal” lanaren amaieran aipatu zuen Bonapartek Uskartzen sei urte lehenago ikusitakoa (azpimarratutako pasartea)

Luis Luziano Bonaparte printzeak zehaztasun osoz finkatu zuen euskararen muga Zaraitzu hegoaldeari zegokionez. Honako hau idatzi zuen 1872an, luzaroan euskararen azken portu izandako Uskartzeri buruz ari zela: hondar herri honetan utzi egin diote euskaraz hitz egiteari, guk ez baitugu 1866an topatu hizkuntza horretan mintzatzeko gauza zen inor. Gaztaroan euskaraz aritzeko gai zen bertako andere zahar batek ahantzi egin du azkenik. Uskartzen ez bezala, bizirik zirauen euskarak Nabaskozeko Arrakasgoiti txikian. Ez ordea printzeak herrixka hura kolore ilunean biltzeko bezain indartsu. Uskartze ondo-ondoko Galozen eta Izitzen, ordea, hizkuntzak sasoikoago zirauela adierazi zuen mapan; zer esanik ez handik goiti.

Bonaparte

Bonaparte 1863 (lerro hauen gainean) vs. Broca 1874 (azpian)

Broca

Sinesgarria da Worcestershireko ikertzailearen lekukotasuna, aurreko datuekin bat datorrelako. Ez, aitzitik, Brocarena, Uskartze ez ezik Ustaize bera ere euskararen eremuan sartu baitzuen. Argi ikusi dugu XVII. mendean ere ez zela horrelakorik gertatzen; okerreko txostenek eragindako irakurketa izango zen noski.

Garbi dago, nolanahi ere, XIX. mendea azkentzearekin ia Zaraitzu osoa zela artean euskaldun eta hegoaldeko herri guztietan entzun zitekeela euskara Uskartzen bertan izan ezik; baina hainbat mendetan zehar egonkor iraun zuen muga zahar sendoa desagertzen ari zen, eta ziztu bizian hasia zen euskara inguruko herrietan ere ahultzen. 1870eko hamarkadan bazen oraindik euskararen transmisiorik Sartzetik Galozera bitarteko eremuan, baina ez zen erabatekoa eta etena gertatzear zegoen.

La parte más meridional del Valle de Salazar —el espacio entre Ibilcieta y Uscarrés, perteneciente al quiñón de Atabea— fue la que antes perdió el dialecto salacenco en el que sus habitantes se expresaron durante siglos, a medida que el romance firmemente asentado hasta la vecina Ustés remontó inexorablemente el río y relegó a la lengua vasca alterando una situación más o menos estable durante larguísimo tiempo. Cuando a partir de la década de 1970 proliferaron los estudios acerca de los últimos euskaldunes del valle y la recogida de testimonios de su habla, las localidades al sur de Esparza quedaron casi completamente al margen al no encontrarse ya (con la excepción de una anciana de Ibilcieta de quien Koldo Artola obtuvo unos pocos datos) a nadie que pudiera dar testimonio de la lengua que en ellas se usó. No quiere esto decir que el euskera de pueblos como Igal, Güesa o Izal se hubiera extinguido siglos, ni tan siquiera largas décadas atrás: hasta bien entrada la pasada centuria pudo escucharse en todas esas localidades y en buena parte de las restantes. Esta entrada comienza, mediante el repaso de los testimonios que van desde el siglo XVI hasta el XIX, un recorrido por la historia del euskera en el sur de Salazar; recorrido que no puede completarse sin trazar a grandes rasgos el devenir del euskera de Sarriés, Güesa y Gallués durante los últimos cien años, cuando se batía ya en retirada pero aún no había desaparecido de las casas y los rincones del sur de Atabea. Ese devenir será tratado en una entrada posterior.

sartze

Sartze oso herri euskalduna zen artean XIX. mendearen hondarrean (www.casasruralesnavarra.com)


Lapsus calami (Benito Gil apaiz idazle nafarraz)

IMG_20140906_170109

Benito Gil idazle nafarraren jaiotetxea.

Idatzizko errakuntzari, gauza bat azaldu nahi eta paperean ezustean bestea adierazteari, esaten zaio lapsus calami. Idatzizko akats horietako bat dela eta, behar ez zen garaian genuen gaur arte sailkatua Benito Gil, Zaraitzuko Itzallen apaiz zebilela hango eliztarrentzat idatzitako doktrinaren egilea.

Nahi baino sarriago, ez dugu euskararen lekuko batez inolako albisterik izaten, hark berak bere lanean idatzitakoaz landa: horixe zen duela gutxi arte Mariano Erbiti udabearraren egoera ere. Unean uneko autoreak idatziz utzi zigunak akatsa duenean, gainera, okerrekoak bihurtzen dira hortik ateratako ondorioak ere.

Benito Gil nafarrak bere lanaren aurkezpenean lagatako errakuntza agerian gelditu da gaur. Horretaz, eta idazleaz beraz, aritu naiz hilabete honetan 31 eskutik blogean.

Han esandakoak irakurri nahi izanez gero, hementxe duzue esteka.

Itzalleko eliza

Itzalleko eliza (argazkia: Jesús Mª Pueyo).

 


Ziorditik Uztarrozeraino (Koldo Artola)

Arantzadi Zientzia Elkartearen ekimenez karrikaratu da Artolaren lana.

Joan den asteartean Iruñean aurkeztu eta egunotan plazaratu dute Aranzadi Zientzia Elkarteak eta elkartekide den Koldo Artola ikertzaileak Ziorditik Uztarrozeraino izeneko lana, etnologo gipuzkoarrak hainbat urtez Nafarroako euskararen muga-herrietan egindako bilketa-ahalegin eskergaren erakusgarri.

Txoko honetan sarritan aipatu dut Koldo Artola; ezinbestekoa da Nafarroa eta euskara ardatz dituen blog batean. Beragatik ez balitz, bildu gabe geratuko ziren berezko euskal mintzoa azken hamarkadetan galdu duten nafar herri askotako hondar euskaldunen lekukotasun baliotsuak, direla Urritzola, Anotz, Inbuluzketa edota Ilurdozkoak, beste askoren artean. Azken hatsetan ziren zenbait hizkera ezagutzera heltzeko aukera Artolak eta 1971n hasi zuen bilketa-saio nekaezinak eman digute. Nabarmena da, esaterako, azken urteotan donostiarrak Zaraitzu edota Artzibar aldeko euskararen inguruan argitara emandako artikulu-sorta oparoa.

Orain, Burundatik Erronkarirainoko dozenaka herritan bildutakoa batera karrikaratu du ohorezko euskaltzainak, hamarkada hauetan ereindakoak eman dituen fruitu aberatsak luze-zabalean ekarriz denon aurrera. Artolari eta bera bezalako beste zenbait euskalzaleri esker ez da oihartzunik gabe iraungi Nafarroako erdialdeko eremu zabalean azken hiztun izan zirenen belaunaldi hura, aurreko hainbesteri, tamalez,  gertatu bezala.

koldo artola

Koldo Artola

BERRIA egunkariak gaur bertan plazaratu du Koldo Artolaren argitalpenari buruzko artikulu hau. Horrekin batera, Ignazio Etxarren urritzolarra elkarrizketatu dute, Arakilgo azken euskaldun zaharra, iaz Nafarroako euskal mintzoen hego-mugak aztertzerakoan blog honetan aipatutakoa. Lekukotasun ederra da, gutxitan heltzen delako azken hiztun hauen ahotsa publiko zabalera, sarritan aldizkari espezializatuetako orrialdeetara mugaturik, nahiz eta denon ondare ez-materiala aberasteko ezin baliotsuagoak diren.


Hizkuntzaren argazkiak: Ezkaroze, 1782

Ezkaroze

XVI. mendekoa da Ezkarozeko San Roman eliza (iturria: aitonaknavarra.blogspot.com.es)

XVIII. mendetik aurrerako haizeek ekarri zuten gure ingurura gutxieneko eskola-heziketa haurtxo gehienengana eramaten hasteko ahalegina; gaurko hezkuntza publikoaren oinarri batzuk orduko lehen ahalegin xumeen seme-alaba dira. Ez euskarazko hezkuntzarenak, tamalez: euskara alferrikako eta are etsai sentitu zuen duela bi mendeko eskola-sistema hark, eta gaztelania ez ezik sarritan barreiatu zituen maisu-maistra erdaldun hutsak ere ordura arte euskarari eutsi baina handik harat hizkuntza-galeraren zurrunbiloan amiltzen hasi ziren Nafarroako herri askotan.

Gai horretaz aritu naiz duela egun gutxi EIZIEren 31 eskutik blogean argitaratu den ‘Herriko maisua, eta euskalduna‘ izeneko artikulutxoan.

Gustu baduzue, azpiko irudian klik eginez jo dezakezue bertan idatzitakora.

31 eskutik


  • RSS Jarioa – Harpidetu

  • CREATIVE COMMONS

  • Artxiboak

  • 2017(e)ko urria
    A A A A O I I
    « maiatza    
     1
    2345678
    9101112131415
    16171819202122
    23242526272829
    3031  
  • wordpress visitors
  • Feedburner

  • Jarraitu bloga

  • Copyright © 1996-2010 LINGUA NAVARRORUM. All rights reserved.
    iDream theme by Templates Next | Powered by WordPress
    Tresna-barrara saltatu